सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या ९०१ ते १०००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> एवं मुळीं जे अहंब्रह्मस्फूर्ति । ते स्वरूपातें जाली विसरती । येथेंही कोणी शंका करिती । कीं ईश सर्वज्ञ कैसा ॥१॥जरी नेणणें मूळ पुरुषासी । तरी ईषासी सर्वज्ञता कैशी । तरी नुसधी विद्या उपाधि जयासी । तेणें जाणें सर्वांतें ॥२॥स्फुरणापासून जें जें जालें । ब्रह्मादि तृणांत उद्भवलें । तें तें जाणें ईक्षणें आपुलें । म्हणोनि सर्वज्ञ ॥३॥न जाणणें जें कां ब्रह्मीचें । तें तों सर्वपणांत नवचे । त्याविरहित होणें जितुकियाचें । जाणणें घडे ॥४॥मागुतीं म्हणसी ब्रह्म आसिकें । ईशासी न कळे निकें । तरी जीव केवीं जाणें कौतुकें । तरी अवधारी ॥५॥स्फुरणापासून जे त्रिगुण । त्या त्रिगुणांचे अंशें ईशान । देह धरितां जाला आपण । मानसिक साकार ॥६॥पुढें चारी खाणीही होती । पांचवी मानसिक योनी निश्चिती । एवं जे जे देवादि कीटकांत उद्भूति । इतुकीही साकार इतुक्याही आकारीं प्रवेश । जीवरूपें करी ईश । तेव्हां ज्ञानाज्ञान हें विशेष । प्रगटतें जालें ॥८॥विष्णु सदाशिव हे दोन्ही । तेथें अज्ञान नसे निपटूनी । स्वस्वरूपज्ञान ऐक्यपाणी । अपसयाची जाहलें ॥९॥नाहीं गुरु ना सच्छास्त्र । उत्पन्न होतांचि स्वरूप निर्धार । होता जाला कीं निर्विकार । अहंब्रह्मास्मिरूपें ॥९१०॥ऐसें स्वयेंचि ज्ञान जालें । किंचित् नेणणें तें निपटून गेलें । तयासी नित्यमुक्त असें बोलिले । सृष्ट्यादिही व्यापारीं ॥११॥पुढें गुरुमुखें एकमेकां । ज्ञानानुभूति निश्चयात्मका । प्रगटती जाली तया कौतुका । जीवन्मुक्ति नाम ॥१२॥तस्मात् जो कोणी विचारवंत । गुरुमुखें ज्ञान आकळित । तयाचें अज्ञान सर्व नासत । ब्रह्मात्मत्वीं । ऐक्य पावे ॥१३॥जया वृत्तीसी अज्ञान आलें । तया वृत्तीसीच ज्ञान उद्भवलें । त्या दोन्हीसहित स्फुरण मावळलें । पुढें अभिन्नता ऐशी कोणताही पदार्थ पाहतां । आरंभीं त्याची अज्ञातता । तो अमुक ऐसा वृत्तीसी कळतां । अज्ञान नासे ॥१५॥अज्ञान नासून ज्ञान जालें । तेंही ज्ञान स्फूर्तिरूप मावळलें । पुढें पदार्थमात्र स्वयें उरलें । हा स्वभावचि वृत्तीचा ॥१६॥तैशी गुरुमुखें बहिर्मुखता । वृत्तीची मोडून तत्त्वंतां । होय जेव्हां स्वरूपाकारता । अंतर्मुखत्वें ॥१७॥तेव्हां निरूपाचें अज्ञान । फिटोन वृत्तीसी होय ज्ञान । ते ज्ञानस्फूर्तीही मावळून । केवळ ब्रह्मात्मा उरे ॥१८॥यासीच बोलिजे अभिन्नता । हेचि बापा जीवनमुक्तता । तस्मात् जीवही पावे अपरोक्षता । तेथें संदेह नाहीं ॥१९॥एकदा सांगता नाहीं कळलें । तरी वारंवार पाहिजे श्रवण केलें । तैसेंचि मनन निदिध्यासन आपुलें । केलेंचि पुन्हां करावें याचि हेतु अतिप्रयत्नेंशीं । अभ्यासावें दिवा कीं निशीं । मागें बोलिलों आम्ही तुजसीं । तस्मात् मुमुक्षें यत्न करावा ॥२१॥ऐसें गुरुमुखें वचन ऐकतां । रविदत्त घाली दंडवता । अति सप्रेमें झाला विनविता । जी जी ताता सद्गुरु ॥२२॥अहो धन्य मी सर्व उपेक्षून । श्रीचरणा आलों शरण । आतां कृतकृत्य जालों हें अप्रमाण । न घडे कल्पांतीं ॥२३॥कामधेनूचें वासरूं । भुकेलें न राहे निर्धारु । तेवीं मज वोळलासी सद्गुरु । आतां सांकडें काय ॥२४॥मी जरी मंदप्रज्ञ असे । तरी वारंवार श्रवण अभ्यासें । ऐक्यता पावेन कृपेसरिसें । मज चिंता कासया ॥२५॥मज पुसावें काय न पुसावें । हेहीं कळेना स्वभावें । परी गुरुमायेनें लेववावें । अपत्या वाक्यनगें ॥२६॥तथापि आर्षपणें तें लेकरूं । छंद घे भलताचि अंलकारू । भलते स्थानीं परिकरू । लेववीं ह्मणे ॥२७॥तें स्थान नव्हे त्या नगाचें । परी जननीस कौतुक बाळाचें । तेवीं माझिये आर्षप्रश्र्नाचें । कोडें पुरवावें ॥२८॥जागृति नाहीं स्वप्नाआंत । स्वप्न नसे सुषुप्तींत । तेवींच सुषुप्तिही नसे दोहींत । तेव्हां अवस्था मिथ्या ॥२९॥अस्ति भाति प्रिय आत्मा । याची तिही अवस्थेंत गरिमा । तोचि सत्य या रूपनामा । वास्तवपणा नसे ॥९३०॥जागृतींत अथवा स्वप्नामाजीं । आत्मा ज्ञानघन असे सहजीं । परी विशेषत्वें जें वृत्ति दुजी । ते आच्छादि सामान्या सुषुप्तींत जरी सामान्य प्रगटे । वृत्तीचें विशेषत्व वोहटे । परी अनुभवासी न भेटे । प्रत्यक्ष वृत्तीसी ॥३२॥वृत्तीसी न कळतां सघन । केवीं जाईल हें अज्ञान । भ्रांतीच न फिटतां अन्यथा भान । न जाय सहसा ॥३३॥एवं जागर स्वप्नीं विशेषामुळें । सच्चिदानंद वृत्तीसी न कळे । सुप्तींत तो स्वानुभवाचे डोळे । असून अनुपयोग ॥३४॥तस्मात् सच्चिद्धन आत्मयाचें । वृत्तीसी ज्ञान केधवां साचें । होय यया बरळ या प्रश्र्नाचें । सांकडें फेडावें जी ॥३५॥ऐशी रविदत्ताची ऐकतां वाणी । स्वामीसी अति हर्ष जाला मनीं । म्हणती भला अससी अवधानी । प्रश्र्नही करिसीं नेटका आतां असावें सावधान । जागृतीमाजीं सच्चिद्घन । दाखवूं ऐकावें निरूपण । एकाग्रभावें ॥३७॥जागरेपि धियस्तूष्णीं भावः शुद्धेन भास्यते ॥जागृति कालींही उगें असतां । गुणादि विकार किंचित् नसतां । आत्मस्वरूप सामान्यता । शुद्धभावें भासे ॥३८॥परी गुणाचे विकार समजावे । जे किमपि जेथें नसावे । तरीच उगेपणाचें रूप फावे । उदासवृत्ति नामें ॥३९॥सत्व रज तम तिन्ही गुण । यांचें अंतःकरणीं आरोहण । होतां भाव होती भिन्न भिन्न । एकल्या वृत्तीसी ॥९४०॥परी येक येतां दोन जाती । तिहींची एकत्र नसे वस्ती । जेवीं दोन खालीं एक वरती । कांटे सराटियाचे ॥४१॥तेवी सत्त्वगुण उभयतां । रजमता तळवटी खालुता । रजचि जेव्हां उदया येतां । तम सत्त्वा उठों नेदी ॥४२॥तम जेव्हां येतां उदया । उद्भवू नेदी यया उभयां । ऐसे गुणाचे स्वभाव वृत्तीचिया । ठायीं असती ॥४३॥तया तिहींचे स्वभाव तीन । भिन्न भिन्न तिहींचे लक्षण । धीर मूढ शांत विचक्षण । विवंचून पाहती ॥४४॥घोर म्हणजे रजाची वृत्ति । मूढ तेचि तमाची गति । सत्त्वगुणाची असे शांति । परी विकाररूपें ॥४५॥त्यांत घोरवृत्ती विकार । बोलिजताती सविस्तर । येणेंचि जनममरण वेरझार । जीवाची न चुके ॥४६॥अमुक पदार्थ मज असावा । अप्राप्त तो प्राप्त व्हावा । दृष्ट श्रुत तो यत्नें साधावा । या इच्छा नांवी काम ॥४७॥त्यासी प्रतिबंध जेणें केला । मग तो असो थोर धाकुला । परी तो वैरी वधीन पहिला । या नांव क्रोध ॥४८॥प्रारब्धें प्राप्त जे जे विषय । यांचा कधीही न व्हावा क्षय । अति आवडीनें करी संचय । या नांव लोभ ॥४९॥ऐसे हे काम क्रोध लोभ तिन्ही । जीवासी व्याघ्रचि अविद्यारानीं । बळें घोळसून जन्ममरणीं । कल्पांत बंधनीं घालिती कांहीं न सुचावें तो मोहो ॥५०॥बहु संशय तो संदेहो । वचनें न मानी तो दुराग्रहो । निग्रह ही घोरवृत्ती ॥५१॥दंभ तोचि जनीं दाखवावा । आपुला चांगुलपणा मद जाणवा । मत्सर द्वेष साभिमान घ्यावा । हेही घोरवृत्ति ॥५२॥स्वजनाचा कळवळा ते प्रीति । क्रीडा विहार विषयासक्ति । नटनाट्यादि आवडती । हेही वृत्ति घोर ॥५३॥कामना असूया तिरस्कार । फलाविषयीं बहु आदर । प्रपंचाविषयीं बहू सादर । हेही घोरवृत्ति ॥५४॥भय लज्जा निंदा प्रयत्न । शोक साक्षेप कृतघ्न । आर्जव मैत्री बहुभाषण । हही घोर वृत्ति ॥५५॥ऐसें कोठवरीं बोलावें । प्रपंचाचें लक्षण बरवें । दान कर्म धर्म हीं आवघे । राजोगुणीं घोरवृत्ति ॥५६॥आतां तमोगुण तो निरर्थक । प्रपंच ना परमार्थ ना लौकिक । वृथामात्र आयुष्याचा घातक । मूढवृत्ति ॥५७॥सदां आळस असावा । असावधता प्रमाद जाणावा । किंवा काळ निद्रेंत जावा । हे मूढवृत्ति ॥५८॥सत्त्वगुणाची शांतवृत्ति । क्षमा तितिक्षा दया शांति । विरक्ति श्रद्धादि संपत्ति । शम दम प्रकार ॥५९॥श्रवण मनन सारासार । मुमुक्षुता परमार्थ उद्गार । त्यागाचि करी सर्व संवसार । हेचि शांतवृत्ति ॥९६०॥सदा सत्संग आवडे । सच्छास्त्राचें अति कोडें । सर्वभूती आत्मता जोडे । हेचि शांतवृत्ति ॥६१॥ऐसें हे चिन्ह शांतवृत्तीचें । हेलावे उठती सत्त्वगुणाचे । परी ते दोनी उत्पन्न सुखाचे । नाश पावनां दुःख ॥६२॥तयासी केवळ सुख न म्हणावें । सुखदुःख वृत्तीनें शीण पावे । तस्मात् हे विकार जाणावे । सत्त्ववृत्तीचे ॥६३॥हे वृत्ति रज तमा निर्दाळी । पाडी परमार्थाचिये सुकाळीं । उद्भवतां मात्र होय वेगळी । निमतां मेळवी सुखा ॥६४॥तस्मात् उद्भवतां होतसे विकार । यास्तव केवळ सुख नोव्हे निर्विकार । एवं घोर मूढ शांत प्रकार । तीन त्रिगुणांचे जोवरी उद्गार त्रिगुणांचे । घोर मूढ कीं शांतवृृत्तीचे । हे दायक असती सुखदुःखाचे । तों काल कैचें आत्मसुख या तिहीं वेगळी उदास वृत्ति । उगीच समान वृत्तीची स्थिति । त्रिगुणाचीहि नव्हेचि उत्पत्ति । सहजपणें स्तब्धता इंद्रियाविषयांचें विस्मरण । विवेकादिकांहि नातळे मन । आळसादि नसतां सावधान । हे उदासवृत्ति ॥६८॥स्तब्धता परी जड नव्हे । सावध परी न हेलावे । उगेपणही न स्मरावें । हे उदासवृत्ति ॥६९॥ऐसिया सामान्य वृत्तिमाजीं । निजात्म सुख प्रगटे सहजीं । ते काळीं अनुभवावया दुजी । वृत्ति नसे ॥९७०॥सुखकार वृत्ति गोचर । अनुभवितसे तदाकार । तेथें हेचि मुख ऐसा उद्गार । तरी तया सुखा मुके ॥७१॥तेथें सुखरूप होऊनि असावें । आठवूं जातां भिन्न पडावें । परी तें सामान्यवृत्ती अनुभवे । मौनेंचि अंतरीं ॥७२॥पुढें वृत्ति उद्भवतां करी मनन । म्हणे काय होतों सुखसंपन्न । तया सुखांतून हेलावून । वृत्ति उमटे ॥७३॥जीवनावरून वायु जातां । किंचित् दूर धांवे शीतळता । तेवीं उगेपणापासून निघता । वृत्ति सुखाकार निघे ॥७४॥अन्यपदार्थ वृत्ति धरी । तेव्हां तें सुख हरपे निर्धारी । वायु तेवीं जातां बहू दुरी । शीतळता लोपे ॥७५॥जरी तैशीच वृत्ति हेलावून । पुन्हां त्या सुखीं होय लीन । न अवलंबी पदार्थ आन । तरी तें सुख न लोपे । ॥७६॥जरी वायू जळींच भ्रमे । तरी शीतळता न गमे । तेवीं वारंवार अनुक्रमें । वृत्ति उठे विरे सुखीं ॥७७॥तरी सुख तें न ओहटे । तदाकारत्वें स्वयें भेटे । वृत्ति हेलावून पुन्हां आटे । तया मुखामाजीं ॥७८॥परी हा अभ्यास पाहिजे केला । तरीच साधका जाय अनुभवला । तो अभ्यास पुढें असे बोलिला । तेणें रीतीं कळे ॥७९॥असो जागृतीमाजी ही बुद्धिवृत्तीचा । उगेपणा होय जेव्हां साचा । तत्काळीं स्वात्मसुखाचा । अनुभव होय ॥९८०॥जरी वृत्ति होय गुणाकार । तरी त्या सुखाचा पडे विसर । सुखदुःखें शिणे विकार । धरी अन्याचा ॥८१॥रविदत्ता तूं ऐसें म्हणसी । कीं सुख होतसे शांतवृत्तीसी । परी नाश होय जेव्हां तयेसी । म्हणोनि विकारी ॥८२॥तैशीच उदासवृत्ति ह स्वयमेव । तेथें स्वसुखाचा अनुभव । इचाही नाश होय सदैव । तरी त्यातें अंतर कोणतें ॥८३॥उगेपणा जे उदासवृत्ति । आणि सत्त्वगुणाची शांतवृत्ति । उद्भव सुखाचा दोहींप्रती । आणि नाशही सारिखा ॥८४॥तस्मात् तिशीं इशीं कोण अंतर । कल्पिसी ऐसा निर्धार । तरी पाहें पुरतें महदंतर । तया ययासी ॥।८५॥सत्त्वगुणाची जे शांतवृत्ति विकारसुखें सुखी होती । अथवा विवेकें जरी सुखानुभूति । घेऊन मी सुखी भावी ॥८६॥तें सुख मीं घेतलें । मींच मुखरूप ऐसें भाविलें । परी तें सुख नव्हे जें संचलें । अनुभाव्यरूप ॥८७॥मानिलें तें क्षणभरी राहे । पुन्हां दुःखरूपता लाहे । तस्मात् शांतवृत्तींत सुख आहे । म्हणे कवणु ॥८८॥तैशी नव्हे उदासवृत्ति । उगेपणें त्या सुखा अतौती । मिळोन जाय सहजगति । वेगळी न निघे ॥८९॥मी सुखी आहे हा उद्गार । नाहींच नेघे अणुमात्र । परी मी असे तत्सुखाकार । हेंही नाहीं ॥९९०॥क्षणभरी तरी स्थिर राहे । परी त्या सुखीं ऐक्यता लाहे । उठून जरी हेलावे पाहे । तरी विकार न घेतां मिळे ॥९१॥उठतांही अन्य सुखाचा विकार । नेघे म्हणोनि निर्विकार । पुन्हां होता तत्दाकार । ऐक्यत्वा मिळे ॥९२॥मागृति म्हणसी कीं विकार पावतां । तें सुख न जाय तत्त्वता । परी पाहें अंतरीं पुरता । तें न नासे वृत्ति नासे ॥९३॥पहिलें सुख अखंड भरलें । वृत्ति सुखदुःखीं तरी संचलें । मात्र वृत्तिसीच सुखदुःख जालें । वेगळी पडली म्हणानी ॥९४॥जेव्हां वृत्तीनें विकार सांडिला । तिहीं गुणाचा अभाव जाला । सहजगति उगेपणा उरला । तेव्हां मिळे त्या सुखीं ॥९५॥क्षणभरीं सुखीं समरसली । तदाकारत्वा अनुभूति बोलिली । पुन्हां तेथोनि विकार पावली । तें सुख त्यागोनी ॥९६॥म्हणोनि सुख वृत्तीचें हरपलें । परी निजसुख नाहीं उणें झालें । तें नासे तरी विकार जातां भेटलें । वृत्तिस सुख केवीं तस्मात् तें सुख असे निबिड । जें सुषुप्तीमाजीं निरोपिलें वाड । तेथेंच जागृतीमाजीं होतसे पवाड । उदासवृत्ति ॥९८॥तैसें शांतवृत्तींत कोठें । वाउगी सुखाचि म्हणून उठे । परी तें मुख नव्हे मानिलें गोमटें । तेही आटे सुखदुःखें ॥९९॥तस्मात् तिन्हीही वृत्ति त्यागून बुद्धिवृत्तीचें उगेपण । त्या उदासवृत्तीच्या भावें कडून । जागरी सुख भेटे ॥१०००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg