सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १००१ ते ११००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> हें जागर सुप्तीचें मध्यस्थान । गाढ झोंप ना नव्हे जागरण । ते समयीं वासनेसी अविर्भवणें । निजात्मसुख ॥१॥तयासी म्हणावे वासनानंद । गाढ सुप्तींत ब्रह्मानंद । हे उभय सांगितलें विशद । दोहीं ठायीं ॥२॥जागें असतांही उगेपणाचा । भाव जो कां असे साचा । तोचि ठाव मध्य स्थानाचा । उभयां भेद नाहीं ॥३॥आरंभी झोंपेचे जागर नसतां । सुख अविर्भवे तत्त्वतां । पुढें गाढ झोंप जेव्हां लागतां । केवळ ब्रह्मानंद उरे ॥४॥म्हणोनि वासनेचा परिणाम । तो ब्रह्मानंदचि परम । तैसा कोठें म्हणसी आराम । जागरीं उगेपणा ॥५॥तरी अभ्यासें उदासवृत्ति । चिरकाळ राहे स्थिरत्व गति । तरी लीनत्त्वें जें सुख सुप्तीं । तेंच होय येथें ॥६॥तस्मात् परिणाम उदासवृत्तीचा । ब्रह्मानंदचि असे साचा । येथें भेदभाव कल्पनेचा । सहासा न करावा ॥७॥येथेंही तू शंका करिसी । कीं जैसा परिणाम उदासवृत्तीसी । तैसाचि भाव शांतवृत्तीसी । कां न म्हणावा ॥८॥शांतवृत्तीचा ब्रह्मानंद । परिणाम नव्हे परि विशद । उदासवृत्ति होऊन पुढें शुद्ध । मुख्य निजसुख उरे ॥९॥तरी हे परंपरेने सुखातें पावे । यासी नाहीं म्हणे कोण बरवें । परी मुख्य ब्रह्मानंद तो नव्हे । परिणाम शांतवृत्तीचा ॥१०॥ऐसाचि परंपराद्वारा । घोरवृत्तीसी होय थारा । मा शांतवृत्तीसी तो खरा । विवेक असे ॥११॥काम हे घोरवृत्ती रजाची । जे इच्छा होणें अप्राप्त विषयाची । तो जरी विषय प्राप्त होतांची । सुखचि उफाळे ॥१२॥काय हो केव्हढा लाभ जाला । न होणें तेंचि मजला । ऐसा उद्गार जो वृत्तीनें घेतला । आरंभी हर्षाचा ॥१३॥तोचि हर्ष उद्गारतत्त्वतां । जिरे हळूहळू चिरकाल होतां । विषय असे परी उगेपणा आंतौता । परिणाम पावे ॥१४॥उद्रार नसतांही वासनेसी । सुखाकारता अनयासी । विषयानंद म्हणावें तयासी । वासनानंद नव्हे ॥१५॥एवं सुप्तिकाळींचा ब्रह्मानंद । उदासवृत्तींत वासनानंद । तिसरा जाणिजे विषयानंद । हे तीनच सर्व जगीं ॥१६॥चौथा आनंद तिहीं लोकीं । जालाचि नाहीं नानात्व अनेकीं । येथें आशंका करिसी निकी । कीं असती सुखें बहु ॥१७॥अद्वैतानंद आत्मानंद । निजानंद परमानंद । सहजानंद विद्यानंद । ऐसे प्रकार बहु ॥१८॥परी अद्वैत आत्मा निजानंद । परमानंदादि नामभेद । तस्मात् एकचि ब्रह्मानंद । जो सुप्तिकालाचा ॥१९॥सहजानंद तोचि विशद । जया बोलिजे वासनानंद । जो उदासवृत्तीचा स्वाद । जागृतीमाजीं ॥१०२०॥विद्यानंद राज्यानंद । आदिकरून विरंचिपद । तो एकचि जाणिजे विषयानंद । बहु नामभेद जरी ॥२१॥शांतवृत्तीचा जो विवेक । तो विद्यानंदची कौतुक । तयासीच विषयानंद एक । नाम बोलिजे ॥२२॥जरी विवेकें बह्मसुख ग्रहण । परी वृत्ति घेतसे विषय म्हणोन । तस्मात् होय तो विषयानंद पूर्ण । निःसंशयें ॥२३॥तस्मात् ब्रह्मानंद आणि वासना । तिजा विषयानंद जाणा । या तिहीं वेगळा चौथा असेना । आनंद जगीं ॥२४॥या तिन्ही आनंदासी । दृष्टांत देऊ सावध मानसीं । श्रोत्रिय बालानंद तिजयासीं । राज्यानंद नाम ॥२५॥श्रोत्रियाचे सुख ऐसें । सुप्तींत ब्रह्मानंद विलसे । वासनानंद तो बाल जैसें । स्तनांध सान ॥२६॥राज्यानंद तो विषयानंद । हे तो एकचि नसे भेद । आतां हेचि वेगळाले विशद । करूनि दाऊं ॥२७॥श्रोत्रिय म्हणावें ज्ञानियासी । ज्ञान तें ब्रह्मात्मा एकरसीं । कोणतेही अवस्थेंत यासी । सुखाचा लोप नाहीं ॥२८॥जें सुप्त सुप्तीचें वर्णिलें । जें कां त्रिपुटरिहित संचलें । तेंचि निजांग होऊन धालें । पुन्हां वोहटे ना ॥२९॥एवं श्रोत्रियसुख ब्रह्मानंदासी । कीं उपमिला अनंद श्रोत्रियासी । हा दृष्टांत दाष्टर्‌रांत एकरसी । परी देणें कळावया ॥३०॥अति बाल स्तन पिवूनी । तृप्त होऊन मृदु आस्तणीं । निजविलें जें सुखें शयनीं । तें सहजे हंसे ॥३१॥विधिनिषेध ना हर्ष शोक । क्षुधा तृषा ना वृत्त्यात्मक सहजीं सहजत्वें कौतुक । हांसे स्वानंद ॥३२॥जो तूष्णीभाव जागृतीचा । तोचि सहज हर्ष बालाचा । दृष्टांत दिधला परी साचा । एकरूप असे ॥३३॥महाराजा चक्रवर्ती । निवैंर राज्य सर्व जगतीं । अव्याहताज्ञ तो सुखमूर्ति । तिष्ठे स्वानंदें ॥३४॥अमुक करणें उरलें नाहीं । पावावयाचें पावलें तेंही । तोचि विषयानंद पाहीं । जो राज्यानंद ॥३५॥एवं तिन्ही आनंदा तीन उपमिले । या तीहींतून दोन जाती नासले । ब्रह्मानंदीं परिणाम पावले । वासना आणि विषय चक्रवर्तींचे सुख पाहतां । नाश पावे परें पीडितां । अथवा देवादिकांचें सुख इच्छितां । तुच्छ करी स्वमुख ॥३७॥बालही दिवसेंदिवस वाढे । मनें सुखदुःखीं पवाडे । तेव्हां तें सहज सुख विघडे । वासनानंदरूप ॥३८॥तैसे श्रोत्रियाचें सुख नसे । जें एकदां अभिन्न बाणलें जैसें । तें कालत्रयींही न नासे । भलतेही व्यापारीं ॥३९॥धनाढ्य किंवा निष्कांचन । एकटा किंवा बहू स्वजन । धाला किंवा उपोषण । परी तो आनंदरूप ॥४०॥वस्त्रालंकारी कीं उघडा । मंचकीं किंवा पडे उकरडां । पट्टनीं किंवा वनीं धडफुडा । परी तो आनंदरूप ॥४१॥भलता आश्रम भलता वर्ण । भलता धर्म भलतें आचरण । जागृतीं स्वप्नीं कीं सुषुप्तीं पूर्ण । परी तो आनंदरूप ॥४२॥एवं ब्रह्मानंद तो ऐसा । मायादि तृणांत उमटो ठसा । उद्भवो राहो कीं पावो नाशा । परी तें जैसें तैसें ॥४३॥आतां वासना विषयानंद दोनी । जे नासती परोक्ष म्हणोनी । तेही विचारें पावती मिळणी । अभ्सासें ब्रह्मानंदा ॥४४॥विवेकवैराग्याचेनि बळें । विषय तितुका सर्व निवळे । विवेचनें जरी मीपण गळे । तेव्हां भाग्य भोक्ता आटे ॥४५॥देहाचें सुखदुःख समान । हर्षखेदें भंगे ना मन । मग सहजत्वें वृत्ति उदासीन । मिळे वासनानंदीं ॥४६॥गुणाचे विकार मावळती । सुखरूप राहे सहजगती । या रीतीं विषयानंदाची समाप्ति । उदासवृत्तीमाजीं ॥४७॥तैशीच उदासवृत्ति ही स्वभावें । जे सुखाकारें हेलावे । तेही अभ्यासें ऐक्य पावे । ब्रह्मानंदीं ॥४८॥तो अभ्यास आणि विवेचन । कैसें तें पुढें निरूपण । तेणें रीतीं करावें अभ्यसन । मंदप्रज्ञें मुमुक्षें ॥४९॥येथें सहजगती उगेपण होतां । तें सुख उमटे जागृती आंतौता । सांगितलें अगा रविदत्ता । सहज असे म्हणोनी ॥५०॥ हेंही असो तृष्णी स्थिति । सुख असेंचि असे सहजती । परी व्यापारामाजीं ही सामान्यप्रती । लोप नाहीं ॥५१॥तेंचि कैसें व्यापाराआंत । या सर्वत्रां सामान्य भासवीत । आणि जागरीं तिन्ही अवस्था उमटत । तेंही ध्वनितार्थें बोलूं धीव्यापाराश्चतद्भास्य श्चिदाभासे न संयुताः ॥बुद्धिचे व्यापार अनारिसे । चिदाभासासाहित विलसे । हें चिद्रूपें भासविल्या भासे । धर्म कीं धर्मीं ॥५३॥जें निर्विकारीं चळण । वाउगें जालें न होऊन । जें मागां बोलिलें ज्ञानाज्ञान । विद्याअविद्यात्मक ॥५४॥तेंचि अंतःकरणाची स्फूर्ति । जीव प्रतिबिंबासह वृत्ति । उमटली सगुणा अध्याकृति । हेतु या जगा ॥५५॥तिचेच विभाग जाहले दोन । येक बुद्धि येक मन । तया दोन वृत्तींचें निर्गमन । पांचा द्वारां ॥५६॥हेचि पांच ज्ञानेंद्रिय । येणें ग्रहण कीजे पंचविषय । परी मन बुद्धींत होती उभय । कळणें आणि चळणें ॥५७॥त्यांतून कळणें ज्ञानेंद्रियाद्वारां । निघोनि भोगी पंचतन्मात्रा । चळण तेंचि राहिलें अंतरा । ते पंचप्राण ॥५८॥तेणें स्थूलाचि क्रिया होणें । तेचि पांच कर्मेंद्रियाभिधानें । एवं दशधा व्यापार उद्भवणें एका बुद्धीचे ॥५९॥जीवही ज्ञानाचा आभास । ज्ञानऐसा जो प्रतिभास । विषयापर्यंत सहवास । असे निर्गमाचा ॥१०६०॥असो ऐसे एका वृत्तीचे । जीवासहित विकार साचे । सत्रा प्रकार व्यापार भेदाचे । जितुके होती ॥६१॥तितुके धर्म धर्मीसहित । जो आपुले भासवीत । जीव हा आपणासम प्रतिबिंबित । त्यातेंही प्रकाश करी ॥६२॥स्फूर्ति आणि स्फूर्तीचें चळण । हेचि धर्म आणि धर्मी दोन । संकल्पासहित उद्भवलें मन । त्यातेंही प्रकाश करी ॥६४॥श्रोत्र ऐकणें त्वचा स्पर्शणें । चक्षू देखणें जिव्हा रस घेणें । घ्राण आणि सुगंध घेणें । त्यातेंही प्रकाश करी ॥६५॥एवं धर्मधर्मीसहित । सत्रा प्रकार हे उमटत । जीवही त्यांत प्रतिबिंबत । त्यातेंही प्रकाश करी ॥६६॥हे असो देहविषय । जडत्वेंहि जो समुदाय । सन्निध दूर व्यष्टिसमाष्टिमय । त्यातेंही प्रकाश करी ॥६७॥अंतःकरणवृत्ति वायूच्या चळणें । पंचज्ञानेंद्रियद्वारां विषय घेणें पंचक्रियेसहित जे जागृती म्हणणें त्यातेंही प्रकाशकरी प्रत्यक्ष स्थूलविषय त्यागून । अंतरीं वृत्तीचें सध्यास मनन । तया कल्पनेसी नांव स्वप्न । त्यातेंही प्रकाश करी ॥६९॥कांहीही व्यापारन व्हावे । उगेंचि स्तब्धपणें असावें । सुषुष्ति बोलिजे याचि नावें । त्यातेंही प्रकाश करी ॥१०७०॥उगाचि प्रकाश मात्र करावा । त्याचा विकार न घ्यावा । अथवा हें प्रकाशिलें म्यां सर्वां । हा हेतुही नसे ॥७१॥हेंचि स्वप्रकाश चिद्रूप । तें सविकल्पना निर्विकल्प । जें जें महान अथवा अल्प । प्रकाशवावें ॥७२॥दशधा व्यापार ते जागृती । नुसती कल्पना ते स्वप्नस्थिति । उगेपणा नेणीव ते सुप्ति । एवं जागरीं तिन्ही अवस्था ॥७३॥ऐसिया कोणत्याही व्यापारा । जीवासहित या आभासमात्रा । प्रकाश करीतसे निर्धारा । येकले ज्ञान सामान्य ॥७४॥येथें आशंका करिसी ऐशी । किंचित्प्रभा प्रकाशी सर्वांशी । तरी जीवें कीजे कोण कार्यासी । वृत्तींत प्रतिबिंबोनी ॥७५॥तरी येके दृष्टांतयुक्त । बोलिजे जीवाचें जें कृत । आणि पराचे प्रकाशें वर्तत । तेंही स्पष्ट कळे ॥७६॥वन्हितप्तं जलं तापयुक्त देहस्य तापकं । चिद्भास्याधस्तिदाभास युक्तान्यान्भासयेत्तथा ॥वन्हीनें जे जळ तापलें । तं उष्णयुक्त देहा तापक जाहलें । तैसें चिद्भास्या बुद्धीनें भासविलें । आनान आभासयुक्तें ॥चिद्रूप सामान्य ज्ञानेकडून । सर्व पदार्थ होती प्रकाशमान । परी अन्यथा अमुक अमुक म्हणून । कल्पनेविण न दिसती जैसा अग्निसन्निधीं देह पोळे । परी ओला नोव्हे विना जळें । तेवीं प्रकाशिलें परी न निवळे । आनान कल्पनेविण ॥म्हणून कल्पनारूप जे वृत्ती । मन बुद्धि नाम जयेप्रती । संशयात्मक मन निश्चिती ं निश्चयात्म बुद्धि ॥१०८०॥हे उभयरूपें एक कल्पना । अमुक अमुक कल्पी नाना । अन्यथा विपरीतपणें आनाना । नामरूपा कल्पी ॥८१॥परी ते जड प्रकाशरहित । प्रकाशीना कवणा किंचित् । जळ जैसें शीतळ अत्यंत । कवणा पोळवीना ॥८२॥स्वतां चंचळ परी प्रकाशहीन । ते कल्पना जेव्हां ज्ञानसंपन्न । तेचि जाणिजे भासमान । परप्रकाशें ॥८३॥जैसें शीतळ जळ पोळूं लागे । तरी तें तप्त जालें अग्निसंगें । तैशी बुद्धि जाणे नानात्वा प्रसंगें । तरी हे चिद्रुपें भासविली ऐशी बुद्धि चिद्रुपेंकडून । भासली तें चिद्भास्या लक्षण । ते कल्पना आभासयुक्त होऊन । नानात्व कल्पी ॥८५॥बुद्धिमाजीं ज्ञानासमान । ज्ञान उमटलें भासमान । तयासींच कल्पित नामाभिधान । बोधाभास जीव ॥८६॥तापरूप अग्नि जैसा । जळही पोळवीत असे सहसा । तो उष्णभास जल सहवासा । तेवीं जीव कल्पनेआंत ॥८७॥असो ऐसिया चिदाभासासहित । युक्त होऊनि बुद्धि विख्यात । नामारूपात्मक वस्तु समस्त । अन्यथात्वें भासवी ॥८८॥जल तप्त पोळवी देहासी । फोड येती जाळी अवयवांसी । आभासयुक्त बुद्धिहि तैशी । नामरूपें कल्पी ॥८९॥ अग्नि तैसा प्रकाशक आत्मा । पाणियापरी बुद्धि या नामा । उष्णभास तैसा आभास या जीवात्मा । हे तिन्ही स्पष्ट जाले परप्रकाशबुद्धि कळली । चित्प्रभा स्वप्रकाशें संचलीं आभास मिथ्या हे प्रतिति आली । यया दृष्टांतें ॥१०९१॥परी याचें कल्पना करिसी । किं अन्यथा भासवणें शक्ति जीवासी । तापल्या जळीं प्रभा तैशी । कोठें अन्या प्रकाशक ॥९२॥तरी याचें उत्तर ऐकावें । सूर्यकिरणें जळ तप्त व्हावें । आणि जळीं प्रतिबिंबही पडावें । तेणें झळझळिती भिंती ॥९३॥अग्नि सूर्य तो एकरूप । तया भेद न कीजे अल्प । तैसा आत्मा स्वप्रकाश चिद्रूप । असावादित्योब्रह्म ॥९४॥यया आत्मसूर्याचे प्रकाशीं । ठेविलें स्थूलदेहघटासी । बुद्धि पाणी आभासतस जीवासी । प्रतिबिंबत्वें आली ॥९५॥तया प्रतिबिंबरूप जीवानें । नानात्व अन्यथा भासवणें । जळीं उमटलें जें मिथ्यापणें । तेणें भिंती झळझळिती ॥९६॥सूर्य तैसा आत्मा प्रकाशक । सामान्यत्वें भासवी सकळिक । आभासयुक्त बुद्धि हे अनेक । भासवी जळ प्रभा जेवीं एवं आत्मा सच्चिद्धन । बुद्धि आभास हे मिथ्या दोन । हे तिन्हीही स्पष्टत्वें भिन्नभिन्न । दृष्टांतयुक्त सांगितले ॥९८॥आतां बुद्धीनें कोणती कल्पना । करून दाखविली असे नाना । आणि त्या विकल्पीं आत्मा देखणा । असे तेंही बोलूंरुपदौ गुणदोषादि विकल्पाबुद्धिगाः क्रिया ॥ ॥ ताःक्रियाविषयैःसार्धे भासयंती चितिर्मता ॥रूपरसादि दोषगुण । विकल्प हे बुद्धीचे विकार होणें । त्या क्रिया आणि विषय संपूर्ण । ज्ञान चित्प्रभा भासवी ॥११००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg