सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या ८०१ ते ९००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> तस्मात् कांहीं साधनाविण । सुषुप्तिसुख असें गहन । अमुक एक प्रयोजन । पाहिजे ऐसें नाहीं ॥१॥जैसी पतिसंगे पतिव्रता । सुखैक भोगितसे तत्वतां । व्यापार सर्वही नेणतां । बहिरंतरीचे ॥२॥घरधंदा हें बहिर्व्यापार । आंतील तांबुलादि शृंगार । या दोहींचाही पडे विसर । मैथुनकाळीं ॥३॥तैसा जागृतीचा व्यापार वृत्तीनें । आणि स्वप्नींचाही भास नेणें । एक आत्मसुखीं समरसणें । त्यागुन द्वैता ॥४॥मैथुनकाळीं कामिनीसी । अंतर्बहिर्नेणवे शब्दासी । तेवीं आलिंगन पडे वृत्तीसी । स्वप्न जागर न स्मरे ॥५॥हेंही बोलणें द्वैताचें । सुषुप्तींत सुखग्रहण तरी कैचें । एक निवर्तन नव्हे नेणिवेचें । ह्मणोनि बोलावें ॥६॥असो रविदत्ता या निरोपणीं । सावध अससी कीं अंतःकरणीं । अस्ति भाति प्रियत्व तिन्ही । सुषुप्तींत आले ॥७॥स्वप्न जागृती दोन्ही नसती । भाति प्रियांतही मावळती । तरी त्या अवस्था सत्य होती । कोणे काळीं तरी ॥८॥तस्मात् जागृति स्वप्न असतां । उभयांसीही न ये सत्यता । अस्तित्वेंवीण भाति प्रियता । असे कवणासी ॥९॥भ्रमेंच जरी आहेसें मानिलें । तरी काय तेथें सत्यत्व आलें । वृक्षस्थें पडिलिया जरी देखिलें । तरी काय जळीं खरा ॥१०॥डोळे झांकितां पडिला न दिसे । तेव्हां मावळून वृक्षस्तीं समरसे । मा पाहतां काय जळीं असे । खरा पडिला ॥११॥तैसी जागृति स्वप्नव्यापारा । सत्यता नये सुप्तीमाझारा । मा असतां काय हा भास खरा । सत्यत्वें जाला ॥१२॥हे असो स्वप्नजागृती । जालीच नाहीं ना होणार पुढती । तरी काय वास्तविक हे सुषुप्ति । होईल तिहीं कालीं ॥१३॥कार्य जें का प्रत्यक्ष दिसलें । तें विवेकें मिथ्या केलें । मा त्याचें कारण जें अनुमानिलें । तें सत्य कैसें ॥१४॥कारण अज्ञान तों निःशेष नसे । कार्यामुळें मानिजे आहेसें । तें कार्यचि जालिया वायसें । तरी कारण तें कोठें ॥१५॥देहादिकां आपणसें मानिलें । तेव्हा जाणावें विस्मरण आपुलें । त्या देहद्वयाचें मीपण त्यागिलें । तरी उरे केंवी अज्ञान ॥१६॥जळीं पडिलाचि नाहीं खरा । तरी नेणपणासी कैंचा थारा । तेवीं मिथ्यत्व येतां उभय व्यापारा । अज्ञान नाहींच ॥१७॥परी सत्य आपण नेणिवेपरता । वृत्तीस कळावें अपरोक्षता । तेव्हांचि हे देहद्वय असतां । मिथ्या स्फुरती ॥१८॥जरी गुरु शास्त्राचे वचनीं । मिथ्या मानिलें विश्र्वास ठेवूनी । तरी ते नव्हे मिथ्या असोनि । स्वानुभवावीण ॥१९॥तो स्वानुभव जागृतींत यावा । आपण निजात्मा । हा प्रत्यय व्हावा । तरीच देहाचा मीपणा जावा । निपटूनियां ॥८२०॥तें निरोपण पुढें तुज । कीजेल तया रीती समज । येथें बोलिलें असे सहज । सत्य मिथ्या कळावया ॥२१॥तिहीं काळीं जें एकरूप आहे । तो आत्मा सत्य विवेकें पाहे । केव्हां न राहे । तें तें मिथ्या अनात्मा ॥२२॥जागृतीमाजीं स्वप्नजागृति । निःशेषच हरपून जाती । तस्मात् एक होता दोन्ही मावळती । ह्मणोनि अवस्था मिथ्या ॥२४॥आत्मा जो अस्ति भाति प्रिय तिहीं अवस्थेत एकला अद्वय । तस्मात् सत्य आत्मा हा निश्चय । विवेकें निवडावा ॥२५॥एवं असज्जडदुःखरूप अनात्मा । वृत्त्यादि देहांत भास जीवात्मा । आणि एक मुख्य ब्रह्मप्रत्यगात्मा । अस्तिभातिप्रियात्मक ऐसे सत्य मिथ्या दोन्ही । यथार्थ निवडिले निरूपणीं । हेंचि विवेचन मुमुक्षूंनीं । अत्यादरें करावें ॥२७॥येथेंही रविदत्ता कोणाची । आशंका असे मंदप्रज्ञाची । तेचि अवधारी आधीं साची । पुढें उत्तर बोलूं ॥२८॥दोनची पदार्थ निवडिले । सत्यमिथ्या हे वेगळाले । या दोहींतून अज्ञान जालें । तेंचि कवणा ॥२९॥दृष्टांतही जो दिधला । जळीं बुडे आणि वृक्षीं बैसला । हेही दोनची परि विस्मर जाला । वृक्षीं बैसणारा ॥८३०॥जळीं पडला तो नाहींच खरा । तेथें भाव नसे स्मरविस्मरा । तस्मात् वृक्षीं जयासी असे थारा । तोचि विसरला आपण तैसें स्थूलादि तों हें जड असे । वृत्त्यादि चंचल पाणिया ऐसें । त्यांत प्रतिबिंब जीव हा आभासे । हें तरी मिथ्या ॥३१॥तयासी जाणणें कोठें खरें । कीं तो मुख्य आत्मया विसरें । तस्मात् मुख्य आत्मा जो निर्विकारें । तयासीच अज्ञान ॥३३॥आत्मा आपआपणा विसरला । जीवाकडे पाहूं लागला । त्यासीच मी म्हणून बैसला । तस्मात् अज्ञान आत्मा ॥३४॥ऐशी मंदप्रज्ञाची आशंका । येणें निर्विकारा आला झोंका । तरी याचें उत्तर सावध ऐका । जे जे श्रवणार्थी ॥३५॥हें निरूपण उपक्रमी । प्रांजळ केलें असे आम्ही । तथापि हा संशय अंतर्यामीं । फिटावया बोलूं ॥३६॥वृक्षीं बैसलिया जाली विस्मृति । हे सत्य परी पहावी पुरती । पहिली सर्वांगदेखणी दशा होती । नेत्र झांकितां कीं उघडितां आंधारी आपआपणा । प्रत्यक्ष जरी दिसेना । परी नखशिखांत असे देखणा । हा मी म्हणोनी ॥३८॥ऐसिया सामान्य देखणिया । विशेष देखणेंही बोलणें वांया । तेथें विस्मरण पडलें कैसिया । परी सांगा ॥३९॥सामान्य नखशिख जो देखतां । तेथें नेत्र उघडोनि पाहता । तेंचि एकदेशी पाहणें खालुता । मुख्य सामान्य हें नव्हे ऐसें एकदेशी पाहणें उद्भवले । तया पाहण्यासी विस्मरण जाईलें । हे दोन्हीही असती नाथिले । पुरुषाच्या ठायीं ॥४१॥ऐसें एकेदशी जरी पाहतसे । परी बैसला त्यांचें विस्मरण नसे । विसरेच तरी मुंगी कळतसे । स्पर्शतां तें कवणा ॥४२॥मी पडलों मज काढा म्हणे । विसरे तरी केवीं होय बोलणें । तस्मात् सर्वांगी जें असें देखणें । तया लोप नाहीं ॥४३॥तस्मात् सामान्य देखणेंदशेसी । विकार नव्हे निश्चयेंसी । आणि जळींही पडलियासी । स्मर ना विस्मर ॥४४॥मध्येंच तिसरे जालें उत्पन्न । तेंचि कीं पडणारासी कारण । हाचि दृष्टांत समान । विचारें पहावा ॥४५॥किंचित् वृत्तीचे स्फुरण नसतां । वृत्ति अभावाचा जो जाणता । तेथें ज्ञान कीं अज्ञान वार्ता । लावी कवणा ॥४६॥तेथें न होऊन स्फुरण जालें । जैसे रज्जूवरी सर्प उमटले । तेचि माया तयें नाथिले । पण अनादि ॥४७॥निर्विकार जो सामान्य देखणा । जैसा तैसा परिपूर्णपणा । त्या अनंतरूपी माया स्फुरणा । उद्भव जाला ॥४८॥जितुकें स्वरूप सच्चिद्धन । तितुकें जरी होतें स्फुरण । तरी हें स्वरूपाचें लक्षण । म्हणों येतें ॥४९॥समुद्रामध्ये जैशी राई । इतुकी स्फूर्तीची असे नवाई । तेही वंध्यापुत्राची आई । जाहली ना होणार पुढें ॥८५०॥एकेकाहून दशगुणें वाड । सप्तावरणात्मक हें ब्रह्मांड । येवढें विस्तीर्ण तें असे झाड । या मायाबीजाचें ॥५१॥येवढी विस्तीर्ण जे पृथ्वी । उदकाचे एकदेशीं जाणावी । तिच्याही दशगुणें वोळखावी । ब्रह्मांडरचना ॥५२॥त्यामाजीं स्वर्ग मृत्यु पातळ । वसिन्नले हे सकळ । अवघा मिळून हा भुगोळ । सप्तद्वीप असे ॥५३॥त्या द्वीपामाजीं जंबुद्वीप । त्यांत नवखंडें अल्प अल्प । त्यांत भरतखंडामाजीं जल्प । नाना ग्रामें पुरें ॥५४॥त्यांत एका ग्रामा एक घर । त्या घरायेवढेंही नाहीं शरीर । तया शरीरीं उमटला प्रकार । स्फूर्तिविकाराचा ॥५५॥हें असो देह मानवाचा । परी अत्यंत सान जो कीटकाचा । त्यांतही विकार या वृत्तीचा । उमटे इतुकाची ॥५६॥एवं स्फूर्ती ब्रह्मादिकांपासून । कीटकांत विभागली संपूर्ण । तितुक्याचि देहासी मी म्हणून । बैसली असे ॥५७॥एवं स्फूर्तिचा सानपणा ऐसा । स्वरूपाचे एकेदेशीं अल्पसा । तेथेंचि ज्ञानाज्ञानाचा ठसा । उमटला असे ॥५८॥ब्रह्मात्मयाचें स्वरूप केव्हढें । की जयाच्या एकेदशीं ब्रह्मांडें । आकाशही जेथें बापुडें । समुद्रीं राई ॥५९॥जयाचा अंतचि न लगे किती । शेवटचे नाहीं जयाप्रति । परि समजावया दृष्टांतीं । कांहींसें आकाश ॥८६०॥आकाशाचाही अंत न लगे । तैसाचि ब्रह्मात्मा निजांगें । गगनावीण नसती रिते जागे । तेवीं आत्मा सघन ॥६१॥परी आत्मा असे ज्ञानघन । आकाश शब्दगुणीं अज्ञान । म्हणोनि भेद हा भिन्नभिन्न । स्वरूप गगनाचा ॥६२॥आकाशीं पोकळपणा वसे । स्वरूप सघन भरलें असे । आकश आवकाशरूप भासे । निराभास ब्रह्म ॥६३॥परी आकाशाचा पोकळपणा । वाउगी करीतसे कल्पना । दृष्टीसी बैसले पदार्थ नाना । ते ते घन वाटती ॥६४॥इकडे तिकडे पदार्थ असे । मध्यें भावी कांही नसे । उगाची पोकळपणा दिसे । परी ते पोकळ न म्हणावें ॥६५॥आकाश जरी कोठें नसावें । तरी पोकळ ऐसें म्हणों यावें । सर्वध्यापक असतां स्वभावें । आकाश कैंचा ॥६६॥तस्मात् आकाशही व्यापक पूर्ण । तैसाची ब्रहात्मा सधन । दोहींचा अंत पाहणें । कवणा न घडे ॥६७॥आकाशी गड एक निर्मिला । त्यांतही अवकाश सांठवला । बाहेरी तो किती अंत लागला । न वचे कवणा ॥६८॥तसाची ब्रह्मात्मा परिपूर्ण । त्यामाजीं ब्रह्मांड झालें निर्माण । त्या ब्रह्मांडी आत्मा हा सघन । बाह्य तो अमर्याद ॥६९॥मठपाधीमुळें गगना । आंत बाहेरी जाहली कल्पना । गगनामाजीं गडाची रचना । तया मठीं आकाश ॥८७०॥तैशीच ब्रह्मांड उपाधि जाहली । त्यास्तव अंतबाह्य कल्पना केली । ब्रह्मीं ब्रह्मांडरचना उद्भवली । ब्रह्मांडीं ब्रह्म ॥७१॥मठामाजीं घट भिन्न भिन्न । त्या घटा आंत बाहेर गगन । आकाशीमाजीं घट तोही पूर्ण । गगनें भरिला ॥७२॥तैसें ब्रह्मांडी नाना पिंड । त्या आंत बाहेरी आत्मा वाड । आत्मयामाजीं देहाचा पवाड । कीं देहीं आत्मा ॥७३॥जो ब्रह्मांडीं तोचि पिंडीं असे । एकाचि घटीं मठींही आकाश जैसें । राईसमस्थळ रितें नसे । आत्मया गगनावीण ॥७४॥पाहें पाहें रविदत्ता येवढा । आत्मा सघन पूर्ण उघडा । त्यांत देहाचा साकार बापुडा । त्यामाजीं ते स्फूर्ति ॥७५॥इतुकी सानसी हे वृत्ति । सर्व जगातें जाली कल्पिती । म्हणोनि हेंच कारण सर्वांप्रती । इसीच माया हें नाम ॥७६॥इचा सानपणा तरी येवढा । परी उठतांं गवसणी घाली ब्रह्मांडा । परंतु ब्रह्मात्मा जो किती उघडा । इसी जाणवेना ॥७७॥तो जाणे यया स्फुरणासी । परी हे न जाणे बापुडी तयासी । इचिया आद्यमध्यअवसानासी । स्वप्रकाशें जाणे ॥७८॥जेधवां हे उत्पन्न नव्हती । तेधवां स्वप्रकाश चिन्मूर्ति । ज्ञान कीं अज्ञान नसतां चित्तीं । स्वसंवेद्य असे ॥७९॥तोचि अविनाश ज्ञानघन । अनंद अनंत परीपूर्ण । तयाचें यथार्थ केलें निरूपण । तुज यथामति मागां ॥८८०॥तो आत्माचि असे अज्ञान । मानीत असती मूर्ख जन । तयाचें व्हावया निरसन । बोलणें लागे ॥८१॥ब्रम्हात्मा कैसा किती केवढा । तयाचा साकल्य जाला निवडा । वृत्त्यादि देहांत हा बापुडा । उद्भवही कळला ॥८२॥आतां ज्ञान अज्ञान हें कवणासी । आहे निश्चयेसी । जे कां मायास्फुरण एकदेशी तेथेंचि हे दोन्ही ॥८३॥स्फुरण होतांचि हें सहजीं । ब्रह्मात्मा व्यापून आला त्यामाजीं । तोचि जाणता आणि हे दुजी । स्फूर्ति चंचळ ॥८४॥सर्वांग जो असे देखणा । तो जाणोचि उठतां स्फुरणां । परी त्या जाणणिया आणि चळणा । उत्पत्ति नाश आहे ॥८५॥म्हणोनि तें शबलब्रह्म म्हणावें । प्रकृति पुरुष हीं याचीं नांवें । चंचलत्व तें प्रकृतिरूप जाणावें । जाणणें तो पुरुष ॥८६॥हेचि शिवशक्ति सविशेष । अर्धनारीनटेश्र्वर विशेष । या उभयांचा परस्परें संतोष । आणि साह्य एकमेकां ॥८७॥ऐशी द्विविध रूपें एक स्फूर्ति । ज्ञान अज्ञान आलें तिजप्रति । इकडे स्फुरणा जाणें सहजगति । हेंचि ज्ञान ॥८८॥स्फुरणा इतुकेंचि जाणणें उठिलें । तयासीच ज्ञान ऐसें बोलिलें । याविरहित जें पूर्ण संचलें । तें जाणिलें नाहीं ॥८९॥तया न जाणणिया नांव अज्ञान । स्फुरण जाणिलें तेचि ज्ञानाजोंवरी हे दोन्ही न होती उत्पन्न । तों काल ज्ञाता ना अज्ञाता इकडे कळणें उद्भवतां स्फुरणाचें । तिकडे न कळणें होय स्वस्वरूपाचें । तस्मात् एका स्फूर्तीमुळें उभयांचे । विकार जाहले तेथून जें जें उत्पन्न जालें । तें तें जड चंचल नाथिलें । स्फुरणा अधिष्ठान जें संचलें । तें सत्य निर्विकारी ॥९२॥या उभयांसी ज्ञान ना अज्ञान । तस्मात् मध्यें स्फूर्तीसी हे दोन । तेंचि या सर्व जगासी कारण । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥९३॥ज्ञान हा विकार वृत्तीचा । तैसा उद्भव हा न कळणियाचा । स्वरूपीं विकाराचि नसतां ज्ञानाचा । मा अज्ञान कासया ॥९४॥आत्मत्वीं अज्ञानाचि असतें । तरी सुप्तींत नेणीव केवीं प्रकाशितें । लय साक्षित्वें अनुभवितें । हें निरोपिलें मागां ॥९५॥तस्मात् आत्मा जाणता ना नेणता । ज्ञानघन उभयांपरता । ज्ञातता आणि दुजी अज्ञातता । एका वृत्तीसी दोन्ही ॥९६॥असो स्फूर्तीचें जें जाणणें । तेंचि ज्ञानविद्या ही म्हणणें । तेचि विक्षेपशक्तीचीं लक्षणें । निमित्ताकरण तेंचि ॥९७॥तयेमध्यें शुद्ध जाणणें आलें । तेंचि प्रतिबिंबरूपें कल्पिलें । तयासी ईश नाम ठेविलें । नियंतृत्व सर्वांचें ॥९८॥स्फुरणामाजीं जें नेणीव । न कळे स्वस्वरूप स्वयमेव । तेचि अविद्या अज्ञानही नांव । आणि आवरणशक्ति ॥९९॥तयामाजीं जाणणें आलें । त्या प्रतिबिंबा जीव नांव ठेविलें । तेंचि सुखदुःखा भोगूं लागलें । तेव्हां जन्मे मरे ॥९००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg