सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २७०१ ते २८००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> मुख्य प्रत्यगात्मा ब्रह्म पूर्ण । सच्चिदानंद सघन । तेंचि निजांगें स्वयें आपण । अखंडैकरस ॥१॥तेथें न होऊन माया उद्भवली । विद्या अविद्यात्मक नाथिली । तेचि बत्तिसां प्रकारें विभागली । ईशादि तृणांत ॥२॥त्या बत्तिसांत प्रकार तीन । जड चंचळ तिसरें चेतन ।परी तें मिथ्यारूप संपूर्ण । रज्जुसर्पापरी ॥३॥स्थावरजंगमात्मक पांच खाणी । हें तो केवळ असती जडपणीं ।चंचळामाजीही प्रकार तिनी । असती वेगळाले ॥४॥प्राण आणि कर्मेंद्रिय । हें चंचळत्वें जडमय । ज्ञानेंद्रिय आणि मन बुद्धि द्वय । चंचळत्वें जाणती ॥५॥परी जाणणें नव्हे मनबुद्धीचें । तें स्फोरकत्व प्रतिबिंब जीवाचें ।म्हणोनि परप्रकाशत्व साचें । बुद्धयादिकां चंचळा ॥६॥यया चंचळाचा तिजा प्रकार । वृत्तिरूप स्फूर्तिमात्र । ते निर्विकल्पत्वें जाहला विकार । परी ते जडरूप ॥७॥विद्या अविद्या तया स्फुरणीं । जडरूप असती दोनी ।जीवेशास्तव दिसती झळपणीं । चेतनत्वा ऐशी ॥८॥परी ते स्फूर्ति ते परप्रकाशक । एवं चंचलाचा प्रकार एक ।आतां तिसरें चेतन रूपक । जीवेश दोनी ॥९॥हे जरी चेतनत्वें दिसती । परी यासी रूपचि नसे निश्चितीं ।वाउगी मुख्य बिंबा ऐशी आकृति । भासली प्रतिबिंबा एवं चेतनहि जया नांव ।तेहि परप्रकाशक ईश जीव । मा येर तो चंचळ जड स्वभाव ।तथा सांगणें नको ॥१०॥या रीतीं हे बत्तीस प्रकारें । प्रगटले असती हे सारे । ऐशियासी कोण म्हणे खरे । भ्रमावांचोनी ॥१२॥जैसा प्रवाहीं वृक्षावरी बैसला । तो आपणातें असून विसरला ।जळीं पाहत असे जो पडिला । आपणचि जैसा ॥१३॥परी पडिला तो खरा असेना । खरा नाहीं तो कदा दिसेना ।नसे तो प्रियही होईना । तीं प्रकारें वृक्षस्थ ॥१४॥वृक्षस्थ बैसला जो आहे । तयामुळें पडिला दिसत आहे ।म्यां न पडावें जें वाटताहे । हें वृक्षस्थामुळें ॥१५॥तस्मात् आहे दिसे आणि प्रियकर तो एक वृक्षस्थचि साचार ।येर जो पडिला तो भासमात्र । नसे न दिसे अप्रिय ॥१६॥ऐशिया दृष्टांतासम । येक वास्तविक आत्मा ब्रह्म । येर हा बत्तीस तत्वांचा भ्रम । दिसे परी जाहला नाहीं ॥१७॥तयाचे अस्तित्वें हे आहेती । तयाच्या भासे हे दिसती ।तयाच्या प्रियास्तव प्रिय होती । उत्पत्तीकाळींही ॥१८॥वेगळे सत्यत्वचि यासी नसतां । आहे असें म्हणावें केउता ।तस्मात् वास्तविक यासी असत्यता । सप्रत्यय असे नाहीं ते कदा दिसतीना । तरी केवीं वर्तती सचेतनपणा । म्हणोनि जडरूपता संपूर्णा ।असे अकृत्रिम ॥२७७०॥क्षणां आवडती क्षणां विटती । तरी प्रियत्व कोठें ययाप्रती ।आणि सदा सुखःदुखें शिणती । म्हणोनि दुःखरूप ॥२१॥एवं असज्जड दुःखात्मक । हे अनात्मजात सकळिक । जरी जीवेश हे चेतनरूपक । परी समान सर्व ॥२२॥ब्रह्मात्मा एक सच्चिदानंद । पूर्णपणें एक अभेद । या सर्वांमाजीही विषद । अस्ति भाति प्रियरूपें ॥२३॥सर्वत्रीं असे आहेपणा । सर्वत्रीं ब्रह्मात्मा देखणा । सर्वीं प्रिय अकृत्रिमपणा । असे स्वतः सिद्ध ॥२४॥याचा उत्पत्ति स्थिति संहार । पर तिहीं काळीं आत्मा निर्विकार ।अथवा सुषुप्ति स्वप्न जागर । या तिहींमाजी अखंड पांचचि कोश सर्व तत्वांचे ।पंचकोशात्मक देहत्रय साचे । देहत्रयीं नाम व्यापाराचें । जागर स्वप्न सुषुप्ति ॥२६॥देहादि स्फूर्ति यया सर्वीं । रूपीं व्यापून चिन्मात्र गोसावी । इतुकीयाची वर्तणूक व्हावी । या गुणदोषींहि व्यापक एवं धर्म धर्मीरूप गुण । सर्वत्रीं व्यापला सच्चिद्घन । परी त्या त्या विकारा न स्पर्शीं आपण । परीपूर्ण जैसातैसा तिहीं अवस्थेंत एकरूप । कधींच नव्हे अधिक अल्प ।अवस्थाचि पालटती आपोआप । येक येतां दोनी जाती ॥२९॥असो रूपीं अथवा गुणदोषीं । ब्रह्मात्मा येक निर्विशेषीं । व्यापकत्व असोनि अशेषीं । धर्मधर्मीं ऐसा नव्हे ॥२७३०॥ऐसा असंग ब्रह्मात्मा पूर्ण । असोन कैसें जाहलें विस्मरण ।व्यर्थ सर्व तादात्म्याचा अभिमान । घेऊनि बंधनीं पडे मी माझे आणि कर्ता भोक्ता ।हे वाउगीच घेतली अहंता । पापपुण्य कल्पून योनी अनंता ।भ्रमें जन्मे मरे ॥३२॥जरी ऐसें अज्ञानेकडून । जीव भोगी जन्ममरण । परी ब्रह्मात्मा जो सच्चिद्घन । निर्विकारत्वें सदा ॥३३॥ऐसा वाउगाच नसोनि बंधनीं । पडिला जीव अभिमान घेऊनी ।हा भ्रम जाईल जेव्हां निपटूनी । तेव्हांचि मोक्ष ऐसा बंधमोक्षाचा निश्चितार्थ । मज बाणविला कृपायुक्त । परी मी मंदप्रज्ञ असे जो सिद्धांत ।निश्चय बाणेना कारण कीं ब्रह्मात्मा जो असंग । सर्वांहून विलक्षण अंग । प्रतीतीस आला नाहीं अभंग ।स्फूर्तिअभावीं कैसा ॥३६॥माया विद्या अविद्यात्मक स्फूर्ती । मावळतां असे जो सच्चिन्मूर्ती ।तो स्वानुभवें अपरोक्ष रीती । कैसा तो निश्चय नव्हे ॥३७॥तो ब्रह्मात्मा तरी आपण । येर हीं अनात्मजात तत्त्वें संपूर्ण । येविशीं कांही नसे अनुमान । परी सर्वांतीत कैसा न कळे स्फूर्तिपासून ऐलीकडे । ज्या ज्या रीतीं स्वानुभवें आतुडे । तें निवेदूं गुरुचरणापुढें । यथामति कळलें तें ॥३९॥सर्वांमाजी जो आहेपणा । स्वतःसिद्ध असे पूर्णपणा । त्यावीण या सर्वांसी असेना । रूपचि कांहीं ॥२७४०॥सर्प नाहीं अतर्बाह्य दोरी । तैसा सर्वी ब्रह्मात्मा निर्विकारी ।सर्व नाहींतचि व्यर्थ भासली सारीं । भ्रमेंकडोनी ॥४१॥आहे ते अंतर्बाह्य सघन । सद्रूप ब्रह्मचि परिपूर्ण । तिहीं अवस्थेंतही येकपण । भेदावेना ॥४२॥ऐशी सद्रूपाची प्रतीति । गुरुकृपें बाणली निश्चतीं ।चिद्रूप अनुभविले तें यथामती । निवेदूं चरणी ॥४३॥जागृतीचे पंचव्यापार । शब्दस्पर्शादि विकार ।ते शब्द स्पर्श सांडून दूर । ज्ञान एक निवडिलें ॥४४॥तेंचि ज्ञान स्वप्नंकाळीं । अविच्छिन्नभास विषयमेळीं ।तया ज्ञानासी विकार समूळीं । सहसा असेना ॥४५॥तेंचि सुषुप्तिकाळीं नेणिवेंत । नेणपणासी अवलोकित ।हा प्रत्यय उत्थानकाळीं येत । सामान्यत्वाचा ॥४६॥गुण विकाररहित उगेपणीं । ज्ञान प्रत्यय येतें स्फुरणीं ।परी स्फुरण जातां मावळूनी । शून्यदशा होय ॥४७॥दृश्यामाजीं दृश्याचा देखता । तो द्रष्टा अनुभविला दृश्यापरता ।भासामाजील भासाचा जाणता । भासातीत साक्षी ॥४८॥एवं चिद्रूपस्फुरण उद्भवतां कळे । परी स्फुरण जेधवां मावळे ।ते वेळीं लया साक्षी न कळे । तळमळ यास्तव ॥४९॥आणीकही येक संशय थोर । स्फूर्तिकाळीं जे ज्ञान साचार ।तें ज्ञान आणि जीवविकार । कालवले वाटे ॥२७५०॥येर हे बुद्ध्य़ादिक वृत्ति । इंद्रियद्वारा विषय घेती । अथवा निर्विकल्प जे स्फूर्ती । परप्रकाशकत्वें ॥५१॥ऐशिया वृत्तिविरहित । जें का चिद्रूप असें व्याप्त ।तें अनुभवा ये टळटळित । साक्षी रूप जाणतां ॥५२॥परी जीवाचेंही जाणतेपण । प्रतिबिंबित मिथ्या असून ।शुद्ध ज्ञानामाजी असे मिळून । तें निवडितां न ये ॥५३॥एवं चिद्रूपाचें कळणें ऐसें । अनुभविलें तें निवेदिलेंसें । आतां आनंदरूपही कळलें जैसें । तैसें निवेदूं ॥५४॥देह प्राण इंद्रिय मन । अथवा द्वेषादि सर्व जन ।आत्मा आवडता यां सर्वांहून । प्रतीति असे ॥५५॥येरांची आवडी क्षण क्षण । उठे विटत असे म्हणून ।हे प्रियचि न होती संपूर्ण । खरा आवडता आत्मा ॥५६॥सुषुप्तिमाजी तो सर्वांचा लय । होतां सुखदुःखाचा क्षय ।येक सुखरूपचि अद्वय । असे निजात्मा ॥५७॥उगेपणींही सामान्य वृत्तीसी । सुखाकरिता वाटे कांहीशी ।परी सर्वां विलक्षण सुखैकराशी । अनुभवा न ये ॥५८॥एवं सच्चिदानंद आत्मा पूर्ण । यथामति होय जो वेदन ।तो श्रीगुरुचरणीं केला निवेदन । आणीक विनंती येक हे सर्व असज्जड दुःखात्मक ।बत्तीस तत्त्वें सर्व मायीक । उत्पन्नचि नसतां कांहीं येक ।मावळती तरी काय ॥६०॥रज्जूवरी सर्प नसतां । दवडावा वधावा केउता ।तैसा लयचि व्हावा समस्तां । इच्छी कवण ॥६१॥जेवीं असती तेवीं पूर्व रीतीं । असेनात कां सहजगती ।अथवा स्वस्वव्यापारीं प्रवर्तती । तरीही संशय असेना ॥६२॥परी आपुलें असंगत्व पूर्ण । क्षणांक्षणां त्यांचें विस्मरण ।या मिथ्यासीच होतसे मीपण । आपण ते नसतांही ॥६३॥जेधवां मीपण देहादिकाचें । तेधवां विस्मरण असंगाचें ।जेधवा विस्मरण आत्मयाचें । तेंव्हा मी म्हणे देहा ॥६४॥एवं मीपणा जो देहादिकांचा । तेव्हांचि घात पूर्णत्वाचा ।हा विक्षेप निपटून जाईल साचा । ऐसें केलें पाहिजे ऐशी प्रार्थना करूनि रविदत्त ।साष्टांग नमून प्रदक्षणा करित ।हे जाणोनि आचार्यें त्वरिता उचलोनी आलंगिला बापा तुला सर्व आशय ।कळला कोणकोणता तो संशय । आणि बाणला जो जो प्रत्यय ।तोही विदित झाला ॥जे जे तुला संशय असती । ते ते अनुक्रमें फेडूं भ्रांति ।आणि तुजला तुझी स्वात्मप्रताति । यथार्थ बाणवूं ॥६८॥आतां निरूपणीं चित्त द्यावें । आणि सांगू तैसें अभ्यासावें ।तरी तुझें तुजसी बाणवावें । निःसंशय समाधान ॥६९॥प्रथम तुजला आत्मा जीव । येकचि वाटला उभय स्वभाव ।स्फूर्ति जीवाची आणि स्वयमेव । चिद्रूपता येकवटली ते आधीं देऊं निवडून ।सत्य मिथ्या ह भिन्न भिन्न । पुढें आणीकही तुझे प्रश्र्न । साकल्य निरोपूं ॥७१॥आतां सावधान सावधान । बहु तत्पर ऐके निरूपण । ऐसें ऐकतां रविदत्त आपण बद्धांजलि बैसला ॥७२॥येथें रविदत्ताचिये पांतीं । सावध असावें श्रवणार्थी श्रोतीं ।आचार्य ओळले कृपामूर्ति । भाग्यार्थ मुमुक्षूच्या ॥७३॥मुक्तासुमत्तुत्रवद्विद्विविकल्पोषुचितिस्तथा ॥९॥मुक्ताभिरावृतंसूत्रंमूक्तयोर्मध्यईक्षते ॥तथावृत्तिविकल्पौश्चित्स्पष्टामध्यविकल्पयोः ॥१०॥जैशी मुक्ताफळांची माला । माजीं तंतु असे गोविला । तैसा बुद्धिविकल्पामध्यें संचला । सामान्य चित्प्रकाश ॥७४॥मुक्तें सूत्र जेवीं आच्छादत । तेवीं चिद्रूप विकल्पीं गुप्त ।मोतीं सारितां सूत्र दिसत । तेवीं विकल्पामध्यें चिद्रूप मोतीं एक उपलक्षण । परी मणिजात संपूर्ण । अंतरी सूत्र ते अविच्छिन्न । येकचि असे ॥७६॥परी येकेक मणि ठेलून बैसतां । माजील सूत्र न दिसे वरुतां ।तोचि मणि मागें पुढें सारितां । मध्य संधीसी तंतु दिसे ॥७७॥तैसा ब्रह्म आत्मा सर्वों व्यापक । अनंत अपरिमित एक ।सूत्रा ऐसा दृष्टांत कौतुक । दिधला असे ॥७८॥मणी बहु अनेकापरी । परी सूत्र एकचि निर्धारी । ब्रह्मात्मा सर्व तत्त्वांमाझारीं । एकचि अनुस्युत ॥७९॥ब्रह्मात्मा तो पहिलाचि संचला । आकाशवत् व्यापक कोंदला ।बुद्धि वृत्तीपासून उठती । इंद्रियद्वारा विषयीं आदळती । तेथून येथवरि चंचळ गति । परी समाप्ति तत्क्षणीं ॥८०॥इकडे तो समाप्ति तत्क्षणीं जाहली । परी दुसरी कल्पना ठेपून आली । ते आदळून जरी मावळली । तरी तिसरी सिद्ध ॥८१॥ऐसे विकल्प बुद्धीवृत्तीचे । येका संलग्न येक उठती म्हणोनि मणि जैसे ठेपिले माळेचे । तैसे विकल्पासी विकल्प परी मणि असे एकदेशी ।विकल्प बुद्धीपासून उठतां वेगेशी । विषयांत आदळतां जाऊन त्यासी समानता न घडे परंतु मणि जैसे बहुत असोनि । येकमेकां राहिले ठेपोनी । तैसें विकल्प येकमेकां लागोनी । संधीविण मिळाले म्हणोनि मुक्तें दृष्टांतासी । दिधलीं असतीं चमत्कारासी । परी तो तंतु आणि मणी यासी । साहित्य कैचें ॥८५॥तंतु आंतचि राहिला । आत्मा तो अंतर्बाह्य संचला । परी एक म्हणून दृष्टांत दिधला । येरव्हीं साम्य कैचें ॥८६॥मणीही तैसेच साकार । संकल्प तो आकारेंवीण उद्गार ।परी दृष्टांत दिधला येकत्र । मिनले मणिया ऐसे ॥८७॥आणिकहि येक असे कारण । सूत्रातें मणि करिती आच्छादन ।तैसें विकल्पाचें जाळें मिळून । चिद्रूप आच्छादिलें यास्तव दृष्टांतासी दिधलें । म्हणून साम्य न पाहिजे कल्पिलें । चिद्रूप सूत्रा ऐसें नाहीं वळलें ।कीं मुक्ता ऐसे विकल्प असती ॥८९॥कोणी मानील शंकाकार । कीं साम्य दृष्टांत काय नसती येर ।परी दृष्टांताच्चा चमत्कार । असे तो बोलूं ॥२७९०॥मुक्तमाळा असे स्वाधीन । मणि सारितां ये स्वकरेंकडून ।तंतु दिसतसे संधी मधून । स्पष्ट अपरोक्ष ॥९१॥तैसे विकल्प रोधितां यती । तेव्हां स्पष्ट चिद्रूप ये प्रतीति ।येर दृष्टांत बहु असती । परी पराधीन ॥९२॥तेही साम्य जे दृष्टांत । बोलिजेती सावचित्त । आणि ते पराधीनही असत तेंही कळेल ॥९३॥आकाश एक परिपूर्ण सघन । तैसा आत्मा चिद्रूप आपण ।तया आकाशा बहु मेघ मिळून । आच्छादिती पाणी ॥९५॥पाणी अथवा गगनासी । सर्व साम्यता घडे आत्मयासी ।व्यापकत्व आणि निराकारासी । साहित्य पडे ॥९६॥परी एका पराधीनत्वामुळें । दृष्टांतासी नाहीं योजिलें ।कीं मेघ अथवा तरंग जाळें । स्वतां सारितां न येती ॥९७॥विकल्प रोधन पाहूं येती । मध्यें चिद्रूप येतसे प्रतीती ।मणि जैसें करें चाळिती । जेव्हां टळटळीत सूत्र ॥९८॥इतुकिया हेतू मुक्ताफळांचा । दृष्टांत दिधला असे साचा ।कीं साधकें अभ्यास विकल्पाचा । रोध करोनी पहावें ॥९९॥सर्व साम्य जरी पहाणें । तरी आकाशाचा दृष्टांत घेणें ।विकल्पाचा जरी रोध करणें । तरी स्वीकार मुक्तांचा ॥२८००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg