सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २६०१ ते २७००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

जया स्वतां उत्थान असेना । कारण कीं निश्चय नव्हे उणा ।भलते अवस्थे सहसा उद्भावेना । संशय कधीं ॥१॥तया शास्त्रेंही सांगों येती । अथवा प्रवृत्ति लोकरीती ।परी पुन्हां नव्हेचि भ्रांति । ऐसे परतोत्थान नसे ॥२॥अखंडैकरस ब्रह्मात्मा । स्वतां निजांगें येर हें अनात्मा ।यया सत्यत्वचि नये रूप नामा । निखळ अद्धय निश्चयें ॥याचि नांवें पूर्ण ज्ञान । याचि नांवें पूर्ण समाधान ।हेंचि कैवल्यमुक्तीचें लक्षण । हेचि सहज समाधि ॥४॥ययाचि ज्ञानें हरिहर । नित्य मुक्तत्वें निरंतर । आणि सनकादि ज्ञात अपार । मागें जाहलें असती ॥५॥पुढें होणार आतां असती । येणेंचि ज्ञानें पावली तृप्ति ।हे सत्य सत्य त्रिधा वचनेक्ति । अन्यथा नव्हे ॥६॥ऐसें ज्ञान उत्तमाधिकारी । गुरुमुखें सच्छास्रानुकारी ।विचारें पावती अभेद अंतरीं । निःसंशय होउनी ॥७॥शाखा दावितांचि चंद्र लक्षिती । तैसे उपदेशमात्रें अभेदा पावती ।तेचि उत्तमाधिकारी धन्य जगतीं । तीव्रप्रज्ञ जे तस्मात् रविदत्ता सावधान । तूं पाहें स्वतां विचारून ।ऐसा अधिकार असे कीं पूर्ण । समाधान आकळावया ॥९॥बहु प्रकारें आम्ही तुजला । विवेचून अर्थ सांगितला । उपदेश प्रांजलपणें केला । जेवीं आंवळा हातींचा ॥२६१०॥परी तुज समाधान बाणलें । नाहीं ऐसें आम्हां कळलें । तस्मात् मंदप्रज्ञत्व दिसलें । प्रत्यक्ष आतां ॥११॥तरी तुज विचाररूप ज्ञानासी । अधिकार नसे निश्चयेंसी । तुवां कर्म अथवा उपासनेसी । जाऊन संपादावें ॥१२॥इतुकें बोलून मौन धरिलें । तेव्हां रविदत्ता कैसें जाहलें । वज्रचि काय मस्तकीं पडिलें । जाहलें शतचूर्ण ॥१३॥आहें कीं मेलों आठवेना । अंतःकरणा आली मूर्छना । शरीरीं येकवटता जाहली प्राणा । अतिक्रमण करूं पाहे ॥१४॥सर्व चळणवळण राहिलें । इंद्रिय ठाईंच्या ठाई निमालें ।श्र्वासही किमपि न चाले । थंड जाहलीं गात्रें ॥१५॥ऐशा लोटतां घटिका दोन । कांही प्राण पावला चलन ।दीर्घ श्र्वास घ्राणें दाटून । सोडिता जाहला ॥१६॥पुढें चिरकाळें मन उद्भवलें । तेव्हां हळुहळू नेत्र उघडिले ।परी नेत्रांसी कांही न दिसे पाहिलें । मन भ्रमलें म्हणोनि नंतर आठवीतसे मानसीं ।की सद्गुरूनें उपेक्षिलें मजसी । आतां कोणता उपाय जळचरासी ।जेवीं जीवनावीण ॥१८॥तया तळमळीसी काय पुसावें । तप्तपात्रीं कण भाजावे । शेखीं प्राणाचेंही उत्क्रमण नव्हे । उगी चरफड अंतरीं ॥१९॥नेत्रांसीही अंधता आली । वाणीसी तों बोबडी वळली ।सर्व गात्रें कापूं लागलीं । मस्तक झाडितसे ॥२६२०॥बळें बोलतां येकाचें येक । शब्द होत असती भ्रामक ।चित्तासी फुटेचिना तर्क । हां हां मेलों म्हणे ॥२१॥कंठ सद्रद बाष्पें दाटला । नेत्रद्वारें पूर चालिला ।तो काहार नव जाय सोसवला । श्रवण करितां मुमुक्षा ॥२२॥ऐसे दोन मुहुर्त लोटल्यावरी । बलात्कारें अवस्था सारी ।उठोनि लोळे चरणावरी । उपेक्षूं नये म्हणे ॥२३॥अहो अहो सद्गुरुस्वामी । मी जळालों बाह्य अंतर्यामीं ।उपेक्षू नये पाववा विश्रामीं । अभय शीतळकरें ॥२४॥मी अन्यायी अपराधी परी स्वामीचा । मंदप्रज्ञ अनधिकारी साचा ।जैसा पुत्र मूर्ख समर्थ मातेचा । परी त्या माता नुपेक्षी जरी अन्यथा उपेक्षी माता । तरी तया दुजा उपाय कोणता । तेवीं दयाळूवें भज उपेक्षिता ।त्राता त्रैलोकीं नसे ॥२६॥हरिहर रूष्ट जाहले जरी । तरी तया सद्गुरु अस कैवारी । सद्गुरु कोपतां पुरारिमुरारि । संरक्षितीना ॥२७॥आतां कोणते मी कर्म करूं । अवघा स्वप्नांतील प्रकारू ।अथवा जाऊनियां पाय धरूं । कोण्या निर्बळाचे ॥२८॥गंथर्वनगरी चित्रींची सेना । त्यांत कवण थोर कवण साना ।तेवी हरिहरादि उपासना । आतां मज करणें अयोग्य मृगजळासी धरण बांधावें ।त्यांतील मासोळे अपेक्षावे । तैसे म्यां यज्ञादि कर्म करावें ।स्वर्गादि अपेक्षूनी ॥२६३०॥याची जोंवरी वोळखी न होती । तोंवरी केलीच केली जनरीती ।आतां मज अधिकार नसे पुढती । कर्म कीं उपासनेचा ॥३१॥करितां करितां जाहला शीण । भूस बडविलें सांडूनी कण ।संदिसें प्रारब्धउदयें दर्शन । श्रीचरणाचें जाहलें ॥३२॥मृगजळा देखोनि धांवतां । मृगा पाणी मिळालें अवचिता ।तेवीं अनंत पुण्याचिये सुकृता । जोडले श्रीचरण ॥३३॥ऐसा मज अलभ्य लाभ जाहला । तो केवीं जाय मनें त्यागिला ।जरी दयाळुवें ढकलून घातिला । तरी चरण न सोडी भुकेलिया अमृतपान । जोडतां केवीं फिरवी वदन । तृप्ति जाहलिया सहज आपण ।तेथेंचि शयन करी ॥३५॥तेवीं भवार्णवीं सद्गुरुपाय । नौका जोडलीसे निर्भय ।तेथें ब्रह्मामृताचा लाभ होय । जिव्हाग्रीं अकस्मात ॥३६॥तेथूनियां परत कवण । अविट तृप्ति जाहलियाविण । तृप्ति जाहलियाहि होय लीन । जेथील तेथें ॥३७॥मध्यें जरी परतें सारिलें । तरी तें मरेल जरी उपेक्षिलें ।हें उचित नव्हे दीनासी लोटिलें । समर्थ दातिया उदारा हें असो कामधेनूनें वत्सासी ।कीं मेघें अनन्य चातकासी । अथवा चंद्रें कधीं चकोरासी ।उपेक्षिलें न देखों ॥३९॥दुष्ट जलचरें जाहली जरी । तरी जळें टाकिलीं बाहेरी । ऐसी मातही श्रवणावरी । आली नाहीं अद्यापि ॥२६४०॥तेवीं सद्गुरूसी शरण आला । तो दयाळुवें पिटून घातिला ।ऐसा न देखों न ऐकिला । कवणेंही काळीं ॥४१॥परी मजविशीं उद्भवलें काय । हा नेणों कैसा उदेला समय ।परी मी न जाय हाचि निश्चय । उपेक्षितांही दयाळे मी मरमरून शतजन्म घेईन ।परी न सोडी हे चरण । हे प्रतिज्ञाचि सत्य प्रमाण ।अन्यथा नव्हे नव्हे ॥४३॥इतुकियावरीही समर्थें । उपेक्षूनिया दवडितां अनाथें ।काय उपाय कवणिया अर्थें । घडेसा नाहीं ॥४४॥परी दयाळूवें ब्रीद रक्षूनी । स्वीकारावें दीनालागुनी ।निववावें अभयवचनीं । हेंचि उचित ॥४५॥ऐसें विनऊनि पुढती पुढती । चरणीं लोळे नेत्राश्रु वाहती ।पुन्हां बद्धांजलि मागुती । पुन्हां नमस्कार ॥४६॥ऐसा अनन्य रविदत्त । देखतां स्वामी आनंदभरित । उचलूनि आलिंगिला त्वरित । म्हणती ना भी ॥४७॥तुजसी वाउगेंचि वाटलें । की मजला गुरूनें उपेक्षिलें ।परी आम्हीं नाहीं गा अंतरीं आणिलें । कीं त्यागावें ऐसें ॥अरे शिष्यासी अलभ्य गुरु । तेवींच गुरूसी अलभ्य लेंकरू ।तरी आम्ही उपेक्षा केवीं करूं । परी निर्धारु पाहतसों सदगुरुसी अनन्यभावें । जरी त्यागूनि शरण यावें । तेणें अबोधे परतोनि जावें । तरी वाहावें ब्रीद कासया ॥२६५०॥अनन्य मात्र शरण यावा । मग मंद कीं तीव्रप्रज्ञ बरवा । तो सद्गुरुनें उद्धरावा । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥५१॥अनन्य म्हणिजे सद्गुरुविना । दुजे दैवतचि असेना । आणि अन्य विषयही दिसेना । निस्पृहत्व सर्व जगीं ॥५२॥याविण वरपंगीं वरी वरी । अनन्यत्व दावीं बहुपरी ।परी भाव नाहींच अंतरीं । असे तरी जायाचा ॥५३॥ऐसिया कुचीर शिष्यासी । उपेक्षितां दोष नाहीं गुरुसी ।मग तो तीव्रप्रज्ञ जरी श्रवणासी । जरी तो वंचक ॥५४॥तस्मात् सच्छिष्य अनन्य । तो असे मंद कीं तीव्रप्रज्ञ ।तोचि गुरुपासूनि होतसे धन्य । श्रवणें कीं अभ्यासें ॥५५॥तीव्रप्रज्ञ जो उत्तम अधिकारी । तो श्रवणमात्रें विवेचन करी ।दृढ अपरोक्ष समाधान अंतरीं । पावे बोलिल्या न्यायें मंदप्रज्ञासी ऐसे न घडे । अभ्यासें हळुहळु पवाडे । दृढ अपरोक्ष समाधान जोडे । तयाचि ऐसें ॥५७॥जो विचारे अपरोक्षता पावे । तेंचि अभ्यासें समाधान पावावें । हें अन्यथा कधींच नव्हे । शेवटी स्थिति एक ॥५८॥तस्मात् रविदत्ता सावधान । हा खेद टाकी होई स्वच्छ मन ।तूं जरी अससी मंदप्रज्ञ । तरी अभ्यासें मेळऊं ॥५९॥ऐसें अभयवचन ऐकतां । आनंद जाहला रविदत्ता । सर्व भवदुःखाची सोडून चिंता । श्रवणीं तत्पर होय ॥२६६०॥गुरू म्हणती गा पाडसा । आम्ही तुजसीं बोलिलों सहसा ।कीं कर्म अथवा उपासना करीं जैसा । अधिकार तूज असे याचा अर्थ तुज न कळतां । उपेक्षिले म्हणून मानिलें चित्ता । तरी तयाचें तात्पर्य ऐकें आतां ।निवांत होऊनी ॥६२॥विचारद्वारा जें पावावें । त्या स्थितीतें अभ्यासें पावे । त्या अभ्यासाचें लक्षण समजावें । तेचि उपासना ॥६३॥उपासना म्हणिजे लक्ष्य ब्रह्मात्मा । ऐक्यत्वें निवडिला परमात्मा ।याचें अनुसंधान जरी महात्मा ।निदिध्यासरूपें अभ्यासानाम निदिध्यासन । तेंचि बापा ध्यातृध्यान । हेंचि कीं निर्गुण उपासन । कर्तृतंत्ररूपें ॥६५॥तयाचेहहि प्रकार दोन । येक सगुण येक निर्गुण ।ते पुढें प्रांजल असे निरूपण । कळेल ऐकतां ॥६६॥तेचि उपासना करी जाई । ऐस बालिलों निःसंशयीं ।यांत उपेक्षिलें कवणें काई । आतां कर्माचें रूप ऐकें ॥६७॥हाही उपासनेचा अभ्यास । जरी न ठाके निदिध्यास । तरी तेणें आदरावें कर्मास । बोलिजे तेवीं ॥६८॥कर्म म्हणिजे देहाची क्रिया । मन आणि दशेंद्रिया । अर्पण करोनि गुरुपायां । गुरुभक्ति करावी ॥६९॥कायिक वाचिक मानसिक । गुरुसेवा हेचि कर्म एक ।यावांचून जें यज्ञादिक । तें प्रवृत्तीचें ॥२६७०॥तें जेव्हां आरंभीं त्यागिलें । तेव्हांचि मुमुक्षत्व पावलें ।तेंचि कर्म तया योजिलें । न जाय मुमुक्षा ॥७१॥तस्मात् गुरुभक्ति हेंचि कर्म । जेणें सर्व कर्म धर्म पावती विराम ।आणि झडकरी देतसे विश्राम । जें विचारज्ञानें पाविजे ॥७२॥ऐशिया गुरुभक्तीच्या योगें । अधिकारही पूर्वील नलगे । सांग होतसे लागेवेगे अल्पचि काळें ॥७३॥मग पूर्वीचें मुमुक्षुत्व जयासी । तो तरी सहज लागे उपासनेसी ।हे असो वस्तुतंत्रही ज्ञानासी । पात्र होय ॥७४॥ऐसें कर्म हे गुरुभक्ति । जया घडे साधकाप्रति । बहु काय बोलावें पुडती । मुक्ति तळहातीं त्याचे ॥७५॥तस्मात् रविदत्ता गुरुभक्ति ऐशी । आदरावी तुवां मानसीं ।तरी त्वरित ज्ञानासी हात्र होशी । ऐसा हेतु आमुचा ऐसें ऐकतांचि रविदत्तासी । अति आनंद जाहला मानसी । जेवीं भरतें दाटे समुद्रासी । तेवीं उचंबळे ॥७७॥आधींच शर्करेची आवडी । वरी वैद्यें दिधली तेचि पुडी ।तेवीं गुरुभक्तीची अति गोडी । तेचि आज्ञा त्यावरी ॥७८॥पूर्वी जाई ऐसे उपेक्षिलेसें म्हणतां । वरी गुरुभक्ती करी आज्ञापितां ।तें कैसे जाहलें रविदत्ता । दृष्टांतें सांगूं ॥७९॥कोणी येकें परिस मारिला । तेणें शतचूर्ण मस्तक जाला ।परी लोहाचा वर्ण पालटला । तेणें दुःख नासून सुख होय तैसें जा म्हणतां दुःख वाटलें । तें गुरुभक्ति करीं म्हणतां गेलें । अतिशय सुखची उफाळलें ।महालाभ देखतां ॥८१॥तया आनंदे नाचूं लागे । वस्त्र उडवीतसे वेगें । वाहवा म्हणोन चरणा लागे । प्रदक्षणा करी ॥८२॥या लाभापरता लाभ नाहीं । धन्य मी प्राप्त जाहलों पाहीं ।म्हणून नाचे उभवून बाही । आनंदें दाटोनी ॥८३॥गुरुभक्ति मज प्राप्त होतां । उपासनाहि आली हातां । ज्ञानही जाईल केउता । मातेविण पुत्र ॥८४॥मिळतां एक वृक्षाचें मूळ । वृक्ष तो हातां आला सकळ ।पत्रें शाखा पुष्प फळ । जाईल कोठें ॥८५॥तैसी गुरुभक्तीची प्राप्ती । सहपरिवारे मोक्षसंपत्ति । ज्ञान साधन विचारादि होती । दास साधकाचे ॥८६॥अहो केवढा लाभ जाहला । काय हो मोक्षाचा ध्वज उभारिला ।पार नाहीं माझिये भाग्याला । यया त्रिभुवनीं ॥८७॥तस्मात् अहोरात्र गुरुभक्ति । सेवाचि करीत अतिप्रीती । ओवाळून सांडीन मुक्ति । गुरुचरणावरूनी ॥८८॥कायेसी अखंड गुरुसेवा । वाणीसी गुरुभजनाचा ठेवा ।मनासी निदिध्यास सदैवा । गुरुध्यानाचा ॥८९॥कायेसी किंवा मनासी । वाणीसी कीं सर्वेंद्रियासी ।उसंतचि नेदी कवणासी । गुरुसेवेविण ॥२६९०॥आतां मज गुरुसेवेपरतें कांहीं । या त्रैलोक्यीं काज नाहीं ।प्राप्तव्य नसे सहसा कांहीं । गुरुभक्तीपरतें ॥९१॥काय हो सद्गुरुने कृपा केली । माझी मनवांछा पुरविली ।ऐशी चित्तवृत्ति आनंदली । रविदत्ताची ॥९२॥हें पाहून सद्गुरु शंकर । म्हणती हा आधींच गुरुभक्तीसी तत्पर ।यासी नाहीं म्हणेल अधिकार । ऐसा कवणु ॥९३॥जरी कांहींशी प्रज्ञा मंद । तेहि अभ्यासें होय विषद । सहजी ज्ञान होईल अभेद । अपरोक्ष दृढतर ॥९४॥तस्मात् यासी आधीं अभ्यास । सांगावा उपासनारूप निदिध्यास ।सत्वरचि पावेल अपरोक्षास । येथें संशय नाहीं परी आधी यासी पुसावें । जितुकें निरूपण जाहलें बरवें । त्यांत कोणतें बाणलें अनुभवें ।तें कळलिया पुढें बोलूं ॥९६॥ऐसे विचारून मानसीं । आचार्य म्हणती रविदत्तासी । काय जे अनुभव असेल तुजसी । ते ते बोलून दाखवी ॥९७॥पूर्वींपासून जें निरूपण । जैसें जैसें जाहलें विवेचन । सत्य मिथ्या हे प्रकार दोन । विचारा आले ते सांगें ॥९८॥ऐसें सद्गुरुचें वचन ऐकतां । आनंदोनि जाहला साष्टांगें नमिता ।सवेंचि जाहला विनविता । श्रद्धांजलि बैसोनी जी जी समर्था कृपा करून ।उपदेशिलें दीनालागून । तितकें उच्चारावें केवीं निरूपण ।परी यथामती निवेदूं ॥२७००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg