सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २८०१ ते २८७५

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> जलतरंग जरी जाहले । तरी सर्व साम्यत्वा नाहीं आले ।येकदेशी आणि पातळ वोले । तस्पात् मुक्तमालेसम ॥१॥मुक्तमाळा जैशी स्वाधीन । तेवींच तरंग होती करें निवारण ।तस्मात् मुक्तमाळेचे समान । गगनमात्र नाहीं ॥२॥अथवा मालाशब्दें जरी घेतां । मुक्तमाला उपलक्षितां ।गगनही आलेंचि दृष्टांता । वेगळें बोलणें नको ॥३॥मुक्तमाळा मणिमाळा । तेवींच तरंग मेघमाळा ।मणियांत तंतु जेवीं वोविला । तेवीं गगन जीवन व्याप्त ॥४॥गगनीं जीवनीं कीं तंतुवरी । उठती मेघ मणि कीं तरंगलहरी ।परी आच्छादित असती झडकरी । गगन जीवन तंतु ॥५॥तैशी स्वरूपसागरीं कल्पना उठे । अंतरापासून विषयांत दाटे ।चिद्रूप आच्छादिलें गोमटें । बहुत विकल्पें ॥६॥मणि मागें पुढें सरतां । तंतु स्पष्ट दिसे आंतौता । कीं तरंगाचे संधींत पाहतां । निश्चळ पाणी ॥७॥मेघही आपणचि वितुळती । येकेक ठाईं ढग दिसती । तेथें गगन येतसे प्रतीति । निश्चळ पोकळ अवकाश ॥७॥ऐसेचि विकल्पाचिये मधीं । कांहींसा अवसर संधी ।तया संधीमाजी स्पष्ट आधीं । चिद्रूप प्रतीति बाणे ॥९॥कोण्याही प्रकारें समजावें । म्हणोनि दृष्टांतालागीं द्यावें । आणि विचारवंतेंही तेंचि घ्यावें । मनना योग्य जें ॥सर्व साम्य असतां बहु बरें । नातरी ऐकदेशीही साचारें ।तेंही घेऊनिया आदरें । कळावें निरूपण ॥११॥असो आतां विकल्पाचें रूप । स्पष्ट करूं कांहीं अल्प ।पुढें चिद्रूप तें आपेआप । स्पष्ट कळे कैसें तें ॥१२॥जागृतीमाजीं अंतरांतून । विकल्प उठे बुद्धीपासून । तोचि इंद्रियद्वारा निघून । विषयावरी आदळे ॥१३॥आदळतांचि विकल्प मावळे । पुन्हां दुजा अंतरांतून उफाळे ।तो जो मावळें कीं झांवळे । तो बळें आदळे तिसरा । ऐसा उसंत निमिष्य नाहीं । मध्य संधीच न दिसे कांहीं ।जैसें वेगें चक्र फिरतां लवलाही । भिन्न आरा न दिसती ।चक्राच्या आरा तरी भिन्न भिन्न । फिरतां न दिसती असून ।मा विकल्पांचें अति चपळपण । तेव्हां संधी कैच्या दिसती ॥१६॥केव्हां शब्दाकार स्पर्शाकार । कीं रूप रस गंधाकार ।केव्हां शब्दाहून शब्दांतर । विकल्प धांवती ॥१७॥केव्हां कर्मेंद्रियांची क्रिया । बोलणें चालणें अवघिया ।तेंही अवलोकून लवलाह्या । ज्ञानेंद्रियांकडे धांवे ॥१८॥ऐसा क्षण एक विसांवा न होतां । विकल्प जाळें उठती तत्त्वतां ।जैसे मेघ अंतरिक्ष दाटतां । संधीच न दिसती ऐशियामाजींहि चिद्रूप सघन । परीपूर्ण व्यापिलें जेवीं गगन । अणुप्रायही स्थळ रितें न होणें ।आंत किंवा बाहेरी परी मेघें जैसें आच्छादिलें । तेव्हां गगन न दिसें कांहीं केलें । तैसे विकल्पचि अवघे दाटले ।व्याप्त चिद्रूप दिसेना येथें विचारवंत ऐसें पाहती । कीं गगनब्रह्माची नसतां व्याप्ति । तरी मेघ विकल्प केवीं राहती ।तस्मात् अंतर्बाह्य ब्रह्म ॥२२॥परी मंदप्रज्ञ केवीं निवळे । विचाराचे झावळे डोळे । म्हणोनि तया हळुहळु आकळे । साधन अभ्यासें ॥२३॥तो अभ्यास पुढें बोलणें । प्रस्तुत येथें विकल्प ओळखणें ।या रीतीं जागृतीमाजीं होणें । ऐसाचि स्वप्नीं असे ॥२४॥स्वप्न म्हणिजे वाउगी कल्पना । प्रत्यक्ष इंद्रियविषयाविना ।मग असो कीं जागेपणा । किंवा झोपेंत स्वप्न ॥२५॥या उभय रीतीं स्वप्नाआंत । विकल्पाचे जाळें उठत ।बाह्य मात्र न जाती विषयांत । परी अंतरीं घोटाळती ॥२६॥तेथेंहि देह विषय ज्ञानेंद्रिय । आणि क्रिया कर्म कर्मेंद्रिय ।ध्यासरूपें वासनामय । अंतरींच आठवी ॥२७॥एक विषय आठवितां दिसे । तो नासून दुजा विकल्प होतसे ।तो जों भासे कीं नासे । तों उद्भवे तिजा ॥२८॥ऐसें स्वप्नींही विकल्पजाळें । उठती जैशी मेघमंडळें । तेणें ब्रह्माकाश झांकोळे । व्याप्त परी दिसेना ॥२९॥असों दोहीं अवस्थांमाझारीं । विकल्प असे अतिविकारी ।परी सुषुप्तिमाजींहि निर्विकल्प व्यापारीं । विकल्प असे तया सुषुप्तीचेही प्रकार दोन । एक झोप येक उगेपण ।तेथें बुद्धि किंवा नसे मन । इंद्रियध्यासासहित ॥३१॥नुसती स्फूर्ति अंतःकरणाची । विद्या अविद्यात्मक माया तेची ।कल्पना नसतां विषयादिकांची असे निर्विकल्प नेणपणेंची असे दाटली । वासना गडदपणें बैसली । स्फूर्ति मात्र उठे जाय मावळली ।एका मागें एक ॥३३॥ तेंचि विकल्पाचें स्वरूप । वाउगी गडद पडे झाप । तेथेंही व्याप्त सच्चिद्रूप । आच्छादिल्यापरी ॥३४॥एवं जागृति स्वप्न सुषुप्ती । तीनचि अवस्था जीवाप्रती । या तिहींमाजींही विकल्पपांक्ति । असती दाटल्या ॥३५॥तयावरी विकल्परूप मेघमाला । तीन अवस्था उठती ॥३६॥नेणीवरूप स्फूर्ति निर्विकल्प । उठे निमे ते उगेपणा झोप ।ते मनबुद्धीसी येतां साक्षेप । स्वप्नावस्था होय ॥३७॥तेचि इंद्रियद्वारा विषयांत । स्फूर्ति जाऊन आदळत ।तयासी जागृति हे संकेत । एवं व्यापार तीन ॥३८॥परी विकल्प तेथून येथवरी । दाटला असे मेघापरी ।कोठें स्पष्ट कोठें अस्पष्ट परी । नाहींसा नाहीं ॥३९॥ऐसिया विकल्पें चिद्रूप अमूप । आच्छादिलें गगनीं जेवीं झाप ।म्हणोनि ब्रह्मात्मप्रतीति अल्प । नव्हे साधका ॥४०॥प्रतीति न व्हावया आणिक । कारण असें तें बोलिजे कौतुक । ब्रह्मात्मा जो परिपूर्ण एक । येर मायिक वृत्यादि ॥४१॥स्फूर्त्यादि देहांत सर्व जड । यया जाणणेंच असे अवघड । तरी कोणत्या तत्त्वें आत्मा घबाड । जाणों लाहिजे ॥४२॥अन्य विषयमात्रा परप्रकाशें । जाणती बुद्ध्य़ादि आपैसे ।त्यावीण कल्पिलें कीं आत्मा न दिसे । तेव्हां आच्छादिला विकल्प ॥४३॥विकल्पें आच्छादिलाहि भावितां । चिदात्मा आच्छादेना तत्त्वतां ।जैशी अस्ति भाति प्रियरूपता । प्रगटचि असे सर्वांमाजीं जो आहेपणा ।तो तरी किंचितही नव्हे उणा । प्रियत्वें जैसा आपआपणा । तेंही अन्यथा नव्हे ॥४५॥देखणाही जो परिपूर्ण । तोहि विकल्पें नव्हे आच्छादन । तरी आच्छादिला म्हणेल कवण । भ्रामकावांचोनी ॥४६॥जैसे मेघें गगन आच्छादिलें । तें मूढ जनीं व्यर्थ भाविलें ।तळीं उपरि जें संचलें । हें तों स्वतःसिद्ध ॥४७॥ऐसेंचि ब्रह्मात्मत्व स्वतःसिद्ध । प्रगटचि असे प्रसिद्ध । या विकल्पादिकांचा संबंध । तया नाहींच नाहीं ॥४८॥पहा पहा विचारें झोंपेंत । किंवा उगेपणा मनबुद्धिरहित । तेथील नेणपणा प्रकाशित । आपुल्या प्रकाशें ॥४९॥कांहीं मनादिका साह्य नसतां । नेणीव स्फूर्तीसी प्रकाशिता ।तो कवणे काळीं होय नेणता ॥२८५०॥आच्छादें तरी केवीं त्या स्फूर्तीपासून मनबुद्ध्य़ादि । उठतां विषयध्यासातें संपादी । तया स्वप्नावस्थेमाजीं । अनादी ॥२८५१॥ देखणा तया व्यापारामन बुद्धि चित्त अहंकार । ध्यासें जो जो आठवी प्रकार । देहक्रिया विषय समग्र । साक्षित्वें देखे ॥५२॥तैसेचि जागरीं प्रत्यक्ष विषय । इंद्रियद्वारा वृत्ति जाय ।त्यांत ज्ञानज्ञान हें द्वय । प्रकाशी निजात्मा ॥५३॥एवं स्फूर्तीपासून जे विकल्प । विषयापर्यंत सर्व संकल्प ।उठती निमती जे आपेआप । ते ते जाणे प्रकाशें ॥५४॥तयासी कोठें असे न कळणें । सर्वांसी अकृत्रिम देखणें ।ऐसें असतां साधक अज्ञानें म्हणे प्रतीति न ये ॥५५॥येर तत्त्वें हें न जाणती । म्हणोनि साधका पडली भ्रांती ।हाचि मी त्या मज न ये प्रतीती । आत्मप्रकाश कैसा तो ऐशिया मंदप्रज्ञ साधकासी ।अभ्यास पाहिजे दिनदिशीं । विकल्प निमित्तां साक्षेपेंसी ।उरे तो आत्मा भेटे ॥५७॥जैसें गगन मेघें आच्छादितां । न दिसे असून आहाच पाहतां ।ते मेघ सर्व वितळून जातां । स्वच्छत्वें दिसे ॥५८॥तैसे विकल्प निमतां समूळ । उरे निर्विकल्प ब्रह्म केवळ ।तेंचि आपेआप कळे प्रांजळ । साध्य तें साधकां ॥५९॥तस्मात् विकल्प हा मोडावया । अभ्यास पाहिजे शिष्यराया ।तोचि बोलिजे सहज उपाया । कवणेरीतीं अभ्यास नलगे प्राणाचा निरोध ।नलगे आसनादि मूळ बंध । सहजीं सहजत्वें प्रसिद्ध ।विकल्प तरी मावळे ॥६१॥ऐसा अभ्यास समाधीचा । जेणें हळुहळु घात विकल्पाचा । तोचि बोलिजे स्पष्ट वाचा । त्या रीतीं साधकें अभ्यासावा येथें कोणी चार्वाक म्हणती ।अभ्यासाची जयास भीति । कीं कासया पाहिजे अभ्यासरीतीं ।आत्मा सर्वों व्याप्त असतां ॥६३॥तरी आत्मा पहिलाचि व्याप्त । मग विवेचन तरी कासया अपेक्षित ।कीटकही ब्रह्मचि परी मुक्त । कल्पांतीं नव्हे जैसा काष्ठीं असोनि दाहक । मंथनेंविण निरर्थक । तेवीं सर्वत्रीं ब्रह्मात्मा व्यापक ।परी नेणतां मुक्ति कैची ॥६५॥तिळामाजीं तेल असे । परी गाळिल्याविण प्राप्त कैसें । तेवीं कीटकही ब्रह्म परी अभ्यासें । विण मोक्ष कैंचा ॥६६॥नदीचें पत्रांत पाणी आहे । परी खांदिल्याविण केवीं लाहे ।तैसें ब्रह्मत्व असून प्राप्त नव्हे । अभ्यासाविणें ॥६७॥दुग्धामध्यें असे घृत । परी क्रियेविण नव्हे प्राप्त । तेवीं अभ्यासेंवीण कृतकृत्य । कल्पांतीं नव्हे ॥६८॥सर्व हे ब्रह्मचि असती । येथें संशय नाहीं रती । तरी जन्मती आणि मरती । कासया नाना योनी ॥६९॥तस्मात् जयासी खरें तरावें । तेणें बोलिल्या रीतीं अभ्यासावें ।अभ्यासें यथार्थ ज्ञान पावावें । तोचि मुक्त साधक येर शब्दज्ञानेंही बडबडितां । दृढ केवीं होय अपरोक्षता । अभ्यासेविण न जाय तत्त्वतां।देहबुद्धि जे दृढ ॥७१॥असो रविदत्ता येर मूढासी । काय प्रयोजन शुष्क उपदेशी ।खरी अपेक्षा जरी तुजसी । तरी अभ्यासी यथाक्रमें ।ऐसें ऐकतांचि रविदत्त । साष्टांगें करूनि दंडवत । विनविताहे सद्रदित । म्हणे दयाळा कृपा करी ॥७३॥ज्या ज्या रीतीं अभ्यासलक्षण । तें तें सांगावें कृपा करून ।तैसें तैसें मी अभ्यासीन । अंतर न पडतां ॥७४॥ऐसा आदर जाणून रविदत्ताचा । श्रीगुरू बोलते झाले वाचा ।अनुक्रमें क्रम अभ्यासाचा । समाधीचा प्रकार ॥७५॥ एकंदर २८७५ ओव्या


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg