सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २३०१ ते २४००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> ऐसें ऐकतांचि रविदत्तासी । अति आल्हाद जाहला चित्तासी ।साष्टांग नमितसे चरणासी । प्रदक्षणा करी ॥१॥पुढें बद्धांजुळी जोडुनी । विनवीत मंद मंद वाणी । जी जी स्वामी कृपा करोनि । दीना उपदेशिलें ॥२॥हे स्फुरणापासून बत्तीस । देहत्रयात्मक पंचकोश ।याहून आत्मा तूं चिदंश । हें हें भ्रमें दिसे ॥३॥हें सत्य सत्य जी सप्रमाण । हें अनात्मजात मी नव्हे संपूर्ण ।तोचि आत्मा सच्चिद्धन । निजांगें ब्रह्म ॥४॥यांत अन्यथा कधीं न घडे । वाजती श्रुतीचे चौघडे ।परी हे सारे दिसती रोकडे । ज्ञानाचे दृष्टीं ॥५॥तैसा आत्मा सच्चिद्रूप । अनुभवासी न ये अल्प ।तरी निश्चयाचा साक्षेप । कैसा करावा ॥६॥तस्मात् केवळ स्वरूप स्वभावें । केवढें किती तें अनुभवावें ।जाणिल्यावरी निजांगें व्हावें । या रीतीं आज्ञा ॥७॥परी आधीं जाणिल्यावीण । कवणिया निश्चयें अंगें होणें ।तस्मात् मज दीनासी करावें पावन । माझें निजरूप मज द्यावें ऐशी प्रार्थना सच्छिष्याची । ऐकून वृत्ति तुष्टली गुरूची । प्रतीति बाणवूं पाहे आतांचि ।ऐसें बोलून आलिंगिलें ॥९॥परी आरंभीं आत्मा ब्रह्म । किती उघडा ऐस परम ।हें हें दिसें जें रूप नाम । जाहलेंचि नाहीं तेंचि आहे ॥२३१०॥जैसें अलंकारीं सुवर्ण । अंतर्बाह्य परिपूर्ण । नग नाहींच जाहले उत्पन्न । आहें तें सुवर्णचि ॥११॥तैसें नाम रूप वाउगें कल्पिलें । तें काय दिसावया योग्य खरें जाहलें ।अधिष्ठान मात्र तें न जाय लोपलें । कवणेंही काळीं ॥१२॥तस्मात् रविदत्ता आत्मयाचे । जितुकें उघडेपण साचे ।तितुकें नव्हे या पंचकोशाचें । जीवेशासहित ॥१३॥आणि ब्रह्मात्मयाची जितुकी व्याप्ति । इतुकी जीवेशाची नव्हे वस्ती ।तेचि कैशी ऐकें एकाग्र मतीं । सप्रतीत सांगू पुढें आपोआप तुझा तुजला । स्वानुभव जाईल बिंबला । परी प्रस्तुत साधने श्रवणाला ।चित्त हें करावें ॥१५॥रूपरसादीनांविकल्पनेसाएवअनुवर्तते ॥रूप म्हणजे ईशादि ईशनिर्मित । रसादि विकल्प ते जीवकृत ।या इतुकीयांचे ठायीं एकचि वर्तत । ते चित्कळा निश्चयें ॥१६॥ईशादि तृणांत या सर्व रूपीं । आणि रसादि जीवकृताचे विकल्पीं ।आत्मा ब्रह्मचि सच्चिद्रूपी । व्यापून असे ॥१७॥ब्रह्मत्मयाचे ठाईं प्रथम । वाउगा स्फुरणासी जाहला उद्भम ।जाहला परी तोचि नाशिला भ्रम । कार्यानुमेय कल्पिला ऐसी स्फूर्ति तेचि मूळमाया ।होऊन दिसतसे वायां । जैशी शुक्तिकाची एक असोनियां ।भ्रमें रजत भासे ॥१८॥रजत नाहीं आणि दिसेना । तेवीं मूळ माया न दिसे असेना ।शिंप जैसी दिसे आहेपणा । तेवीं ब्रह्म सच्चिद्रूप आहे शिंप दिसे शिंप ।तेवी ब्रह्म असे भासे सच्चिद्रूप । रजत नाही दिसे आरोप । तेवीं माया नाहीं न दिसे ॥२१॥एवं मायेसी निस्तत्त्व अभान । ब्रह्म तें अस्तित्वें भासमान ।या उभयतांचेंही स्वभावलक्षण । येणेंरीतीं अकृत्रिम ।तस्मात् ब्रह्म आत्माचि स्फुरणीं आहे । स्फूर्तिरूप माया पहातां न लाहे । तरी रविदत्ता उघडें पाहे ।विचारें ब्रह्म ॥२३॥शिंप जैशी उघड भासे । इतुकें रजतपण कोठें असे ।ब्रह्मात्मरूप तें सिद्ध ऐसें । माया नाहीं गा नाहीं ॥२४॥तया मायेच्या दोन शक्ति । विद्या अविद्या नाम पावती ।परी त्या कवणें रीतीं रूपा येती । कारण तेवींच कार्य ॥२५॥जैसें शिंपींचें न कळणें । दुसरें रजताचें उत्पादन । तैसें एक निजरूपाचें विस्मरण । दुजें उभवी जगा ॥२६॥हेंचि विद्या अविद्येचें लक्षण । यासि कोणतें असे आहेपण ।जेवीं काय असे शिंपीविण । तेवीं स्वरूपाविण काय ॥२७॥आहे स्वरूपप्रतीति स्वरूपाची । निस्तत्त्वता विद्या अविद्येची ।तेवींच प्रतीतिही नव्हेची । नसती म्हणोनी ॥२८॥तस्मात् विद्या अविद्या अमुक परी । दावावया नसती निर्धारी ।तया अविद्या विद्येमाझारीं । जीवेश बिंबले ॥२९॥जरी प्रतिबिंब ब्रह्मात्मयाचें । परी नाहींपण विद्या अविद्येचें ।तरी जीवेशासी रूप कैचें । मृगजल मीनापरी ॥ब्रह्मात्मयाचा आहेपणा । तेणें प्रतिबिंब दिसती नयना ।ब्रह्मात्मा चिद्रूपें देखणा । तो प्रकाश उमटे जीवशीवीं ॥३१॥निजात्मयाची सुखरूपता । उमटली जीवेशांसी तत्त्वतां ।येऱ्हवीं या उभयांसी पाहतां । रूपचि नाहीं ॥३२॥रूप नाहीं या नांव असत् । रूपेंवीण चेतन कवणा येत ।म्हणोनि जें का परप्रकाशयुक्त । तें जडचि खरें ॥३३॥ऐसिया निस्तत्त्व जडासी । सुखरूपता असे कैशी ।सुखदुःखाचिये मिरासी । राहणें जया ॥३४॥तस्मात् जीवेश दुःखरूप । तया कैचें सच्चिदानंदरूप ।वाउगा भासला प्रतिभासा आरोप । मुख्य स्वरूपाचा जेवीं दर्पणीं मुख्य सूर्याचें । प्रतिबिंब पडिलें जेवीं साचें । वाटोळें प्रकाशित तरी तें कैचें ।असे सत्य ॥३६॥तैसेचि जीवेश हे दोन्ही । निस्तत्त्वें पाहती मुख्य ज्ञानी । येरव्हीं सत्य मानिजे अज्ञानीं । बाळपणीं प्रतिबिंब खरें ॥३७॥असो ब्रह्मात्माची एकरूप । जाहलाचि नाहीं जीवेश आरोप ।तस्मात् नाहींच तयासी कैचें रूप । आहे तेंचि आहे ॥३८॥एवं विद्या अविद्यात्मक मायास्फूर्ति । आणि जीवेश प्रतिभास भासती ।ऐसे पांच प्रकार एकत्र वसती । तो आनंदमय हाचि कारण समष्टीचा ।तोचि पृथक जाहला व्यष्टीचा । यासी ब्रह्मात्मयावीण कैंचा । असे प्रभाव ॥२३४०॥ऐसिया आनंदमयापासूनी । भूतभौतिकांची उभवणी । प्रथम आकाश जाहलें दृश्यपणीं । तें पहावें विचारें ॥४१॥गगनींही आहेपणा ब्रह्मींचा । म्हणोनि आकाश आहे बोलिजे वाचा ।जेवीं रजतासी आहेपणा शिंपीचा । तेवीं सद्रूपा आकाश नांव ॥४२॥शिंपीचा आहेपणा त्यागूनी । रजत घेतां न ये जोखुनी । तैसें ब्रह्म सद्रूपावांचोनी । गगन दृश्य होय कैसें ॥४३॥तस्मात् वाउगें गगन नाम ठेविलें । परी तें निस्तत्त्वपणें नाथिलें ।आहे तें ब्रह्म सद्रूप संचलें । दिसतांही जरी ॥४४॥ऐसें असतां केवढें अज्ञान । खरेंच केलें नसोनि गगन । परी ज्ञाते जाणती नाहींच म्हणून । आहे तें ब्रह्मरूप ॥४५॥जैसें मृगजळ दिसे उखरीं । तें सत्य मानिती मृगें सारीं ।परी जे विवेकी दिसतांही नेत्रीं । सत्य कधी मानिती ना ॥४६॥तैसें अज्ञानें जें सत्य भाविलें । तें ज्ञानया नवचे सत्य जाहलें ।गगन नाहींच एक निर्धारिलें । सत्य ब्रह्म आत्मरूप ॥ऐसेचि वायु तेज आप भूमि । निस्तत्त्व पहावे अनुक्रमीं ।एक सद्रूप असे रूपनामीं । दुजा भाव असेना ॥४८॥येक शीत चांचपावें । सर्व भिन्न भिन्न नलगे पहावें ।तैसें आकाश विवेचितां समजावें । चारी भूतें निस्तत्त्व ॥४९॥भूतांपासून जन्मल्या खाणी । त्या पंचप्रकारें दिसती नयनीं ।जारज अंडज स्वेदज हे तिन्ही । उद्रिज्ज मानसिक पांचवी ॥५०॥ एवं दशधा जड प्रकार । आकाशापरी निस्तत्त्व समग्र ।हें नाहींच एक निर्विकार । अस्तिभातिरूपें ॥५१॥तया एकेक देहीं भिन्न भिन्न । राहिला वर्ते जागरीं स्वप्न ।तया सूक्ष्मदेहाचें लक्षण । सत्रा प्रकारें ॥५२॥ते एकचि वृत्ति विभागली । भिन्न भिन्न सत्रा प्रकारें जाहली ।ते साकल्यत्वें पूर्वीं निरोपिली । जीवत्वासहित ॥असो चंचळ सत्रा प्रकार । हेही निस्तत्त्व पाहतां विचार ।वाउगा भास मात्र दिसे विखार । जैसा रज्जूवरी ॥५४॥स्वरूपाचे अस्तित्वें आहे । स्वरूपाचे भानें दिसूं लाहे ।स्वरूप निर्धारितां यासी न साहे । आहेपणा किमपि ॥५५॥मग सत्राही निस्तत्त्वरूप । भासतीही न किंचित् अल्प ।एक ब्रह्मात्मा सच्चिद्रूप । आदि अंतीं तेवीं मध्यें ॥५६॥एवं बत्तीस तत्त्वें भिन्नभिन्न । निस्तत्त्वपणें भासमान । या इतुकियांतही परिपूर्ण । चित्प्रभा वर्ते ॥५७॥स्फूर्तीपासून कीटकापर्यंत । बत्तीस तत्त्वांचा केला संकेत ।परी त्रिगुण नाहीं आले आंत । कल्पील कोणी ॥५८॥तरी गुण हे धर्मवृत्तीचे । जेवीं विकार कामादिकांचे तेवी गुणदोषांत गणन त्यांचें ।परी रूपें बत्तीस ॥५९॥असा बत्तीसही नामरूपात्मक । सर्वही असज्जड दुःखात्मक ।ब्रह्मात्मा परिपूर्ण व्यापक । अनुस्यूत सर्वत्रीं ॥व्यापक म्हणतां भावील कोणी । कीं हे पदार्थही असती सत्यपणीं ।या अंतबार्ह्य राहिला व्यापोनी । तरी ऐसें नव्हे ॥६१॥जैसें सुवर्ण नगा आंत । कीं अंतर्बाह्य मृत्तिका घटांत । घट नग नाहींतचि किंचित् । सुवर्ण मातीच सारी ॥६२॥तैसें परब्रह्म पदार्थमात्रीं । पदार्थ नाहींतचि तिळभरी ।रजत नाहींच शिंपचि सारी । कीं तरंगीं जीवन ॥६३॥ऐशिया दृष्टांता पडिपाडें । ब्रह्मात्म तत्त्वचि उघडें । अन्य पदार्थ किंचित न जोडे । परी भ्रमें भासती ॥६४॥यासी विवर्तात्मक म्हणावें । न होतां वाउगेंचि कल्पावें ।परी कारणचि अंतर्बाह्य आघवें । भ्रमें दिसताही ॥६५॥या भ्रमाचें मात्र निरसन । व्हावें यथार्थाचें ज्ञान होऊन ।तेव्हां नामरूपें जाती निपटून । मग उघड आत्मा ब्रह्म एवं स्फूर्तीपासून देहापर्यंत ।बत्तीस तत्त्वांचा संघात । नामरूपें मात्र दिसत ।परी एक ब्रह्म आत्मा ॥६७॥यापरी बत्तिसांचे रूपी । अनुस्युत ब्रह्मात्मा चिद्रूपी ।तैसाचि गुणदोषांचेही संकल्पीं । अन्वयरूपें असे ॥६८॥जो जया योनींत जन्मला । तितुका देह भोक्तेपणें जाहला ।येर खाणीसी कीं भूतांला । भोग्यत्वें कल्पी ॥६९॥तेचि रसादि पंचविषय । भोग्य करून भोगिता होय ।इकडे एका देहीं जितुका समुदाय । एक होऊन भोक्ता जाहाला ॥७०॥आनंदमयींच कोश भोक्ता । परी तेथें असे निर्विकल्पता । म्हणोनि सत्रा तत्वें मानितां । भोक्ता होय सूक्ष्म ॥७१॥परी सूक्ष्मासीही स्थूलाविण । व्यापारीं न घडेचि वर्तन ।म्हणून स्थूलासहित संपूर्ण । भोक्ता जाला ॥७२॥वृत्ति उठोन इंद्रियद्वारा । येत असे विषया सामोरा ।तेथें चांगुलें वाईट करी त्वरा । हे कल्पना जीवित्वाची ॥७३॥हेचि गुणदोषात्मक जागृति । तैशीच स्वप्नाचीही रीती ।कल्पनेचे अभावीं ते सुषुप्ति । परी तेही गुणदोषात्मक ॥एवं तिहीं स्थळींची जे क्रीडा । विकल्पीं ब्रह्मात्मा उघडा ।व्यापक परी विकल्पाचा शिंतोडा । न स्पर्शे सहसा ॥७५॥ऐसा बत्तीस तत्त्वांचे रूपीं । अथवा गुणदोषांचे विकल्पीं ।आत्मा ब्रह्म सच्चिद्रूपी । अंतबाह्य व्यापक ॥७६॥इतुकी व्यापकता असे कवणासी । जरी ईशासहित या बत्तिसी ।स्थूल तो असे एकदेशी । जो हा मांसमय ॥७७॥ऐसाचि चारी खाणीसह मानसिक । म्यां योनी निर्मिल्या पृथक पृथक । त्या कधींच न होती व्यापक ।संचरती एकदेशी ॥७८॥सप्तद्वीपवती पृथ्वी । त्रिलोकात्मक आघवी । परी सीमा सरतां पुढें नसावी । तरी व्यापक नव्हे ॥७९॥जीवन कोठें असे कोठें नसे । जरी आवरणही विस्तीर्ण दिसे ।परी पुढें मागें पाहतां नसे । म्हणोन व्यापक नव्हे ॥प्रगटे विझे तो हा अग्र । आवरणरूपी जो भासमान । परी अमुक ऐशी होय गणन । दशगुणें उणा वायूसी ॥८१॥वायूही उत्पन्न होय तेव्हां असे । वितळून जातां कोठें न दिसे ।आवरणासिही सीमा दिसे । म्हणोनि व्यापक नव्हे आकाश जरी स्वरूप सम । तरी तें भासलें ब्रह्मासी नाम । परी शब्दगुणी गगनाचा नेम । तें तो व्यापक नव्हे ॥८३॥असो देह आंत जो प्राण । जो पंचधा पावला चळण । तो देहाबाहेरी न करी गमन । तरी व्यापकता कैंची ॥८४॥कर्मेंद्रियांची गोलकीं वस्ती । तेथूनिचि क्रिया करिती ।तैशींच ज्ञानेंद्रियें विषय घेती । ठाईंच राहूनी ॥८५॥मन धांवे ब्रह्मांडा आंत । परी एकदेशीं उसळूनि मरत ।अष्ट दिशांसी व्यापिना समस्त । तरी तें व्यापक कैसें मना ऐसाचि बुद्धीचा निश्चय । एकदेशीच होतसे प्रत्यय । तयेसी व्यापकत्व म्हणूं नये ।जे नासे क्षणक्षणीं ॥८७॥आतां बुद्धिगत जो जीव । येणें स्फुरवावा किंचिद्भाव । परी तेव्हांचि लय होतसे सदैव । नाहीं आणि एकदेशीं ॥विद्या अविद्या माया स्फूर्ति । याची तों एकदेशी उत्पत्ति ।तरी ते सर्वत्रीं कैंची व्याप्ति । म्हणोनि अव्यापक ॥८९॥ईश नुसधी करी प्रेरणा । परी बुद्धि ऐलीकडे असेना ।मायेपैलीकडे दिसेना । तरी व्यापकता कैंची ॥२३९०॥ईशाऐसाचि कारणरूप जीव । एकदेशीय होतसे उद्भव ।तस्मात् बत्तीस जे हें रूप नांव स्वरूपीं एकदेशी ॥९१॥आणि हे असज्जड दुःखात्मक । वाउगेंचि भासलें अनेक ।तें कैसें होईल व्यापक । ब्रह्मात्मयासम ॥९२॥आपुले अस्तिभातिप्रियत्वानें । मायेपासून तृणांत व्यापणें ।शेखीं असंभाव्य परिपूर्णपणें । अगणित मायातीत ॥९३॥तयाची कोण करील मर्यादा । बोलतां मौन पडे वेदा ।तेथें एकदेशी वाणीचे संवादा । आकळे कैसा ॥९४॥परी बोलल्यावीण कळेना । म्हणोनि यथामति कीजे वल्गना ।अगा रविदत्ता सावध मना । ऐसा ब्रह्मात्मा तूं एक ॥हे बत्तीस नाहींतचि तुजवरी । तूंचि एकला एकचि निर्विकारी ।पाहे उघडा आणि अससी अंतरीं । जेवीं अळंकारीं हेम सुवर्ण उघडें कीं नग उघडे । ऐसें विचारें पाहें कोडें । या बत्तिसांसी अस्तित्व न जोडे ।तूंचि सघन एकरसी ॥९७॥आतां तुझी कल्पना ऐशी । कीं प्रत्यक्ष अनुभवावें आपणासी ।तरी तो अनुभव व्हावा कवणासी । तुजसी किंवा बत्तिसां जरी बत्तिसांतून एकादिया ।शक्ति होईल जाणावया । तरी उणीवता येईल वेदराया ।आणि अनुभव युक्तीसीही ॥जेणें सवा स्वप्रकाशें जाणिजे । तो कवणें जडें पाहों लाहिजे ।ऐशी वेदवचनें असती जें जें । तयां बाध आला ॥२४००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg