सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २४०१ ते २५००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> ज्ञाते निजांगें ब्रह्म होऊनी । सर्वांतें जाणती सर्वज्ञपणी ।परी जाणों न शकती ध्यातेहीपणीं । ऐशिया अनुभवा बाध गर्भस्थ मातेतें नेणती । तैसेचि बत्तीसही न जाणती । तस्मात् बत्तीस म्हणतां जाणों लाहती ।या युक्तीसीही बाध आतां स्वरूपें स्वरूप जरी जाणावें ।तरीही बाधचि थोर संभवे । द्रष्ट्याचे प्रतीतीस जें यावें । तें म्हणावें दृश्य ॥दृश्यत्व जरी जाहलें ब्रह्म । तरी केवढा हा विरोध परम ।आणि आपआपणासी जाणे सम । ऐशी युक्तिही नसे ॥४॥डोळा पदार्थ रूप पाहे । जिव्हा रसातें चाखों लाहे ।उभयतां भिन्न कर्ता कर्म आहे । म्हणोनि होती ग्राह्य ग्राहक ॥५॥परी डोळियानं डोळा पाहिला । कीं जिव्हेचा रस जिव्हेनें चाखिला ।ऐसा वृत्तांत कवणें नाहीं ऐकिला । कवणाचे मुखें तैसें ब्रह्म ब्रह्माहूनी वेगळें । असतें जरी स्वकीय लीळे ।तरी कश्चित्ही अनुभवाचे डोळे । जाणावया शकती ॥७॥ऐसें द्वैत तों ब्रह्मीं नाहीं । तरी अनुभवावें कवणें कहीं । तस्मात् अंगेंचि व्हावें न जाणतांही । सर्वनिरासें साधकें ॥८॥डोळिया डोळा पाहणें न घडे । ब्रह्मासी ब्रह्माचा अनुभव न जोडे ।जेथें द्वेताचें भानचि मोडे । तेथें जाणणें कैंचें ॥९॥जरी डोळा डोळिया देखेना । तरी डोळा डोळियासी चुकेना ।कीं जिव्हा जिव्हेसी चाखेना । वरी अरसज्ञ नव्हे ॥तैसें ब्रह्म ब्रह्मासी जाणों न शके । तरी काय ब्रह्मत्वा ब्रह्म मुके ।न जाणतांही स्वतःसिद्ध निकें । ब्रह्म ब्रह्मीं निघोट येथेंही कल्पना ऐशी करिसी ।कीं ब्रह्मीं ब्रह्म असे अविनाशी । परी कवणें रीतीं ये प्रतीतीसी ।निश्चय राखावया ॥तरी पाहें डोळा डोळिया न देखे । परी सर्व पदार्थां तो ओळखे ।जिव्हा आपण जरी न चाखे । परी सर्व रसां सेवी ॥१३॥तैसें न जाणे जरी ब्रह्म ब्रह्मासी । परी जाणे स्वप्रकाशें सर्वांसी ।हेंचि कीं प्रतीति सहजत्वेंसी । देखणा बत्तिसांचा ॥१४॥डोळा जो पदार्थातें पाहे । तो कां म्हणावा लोपला राहे ।ब्रह्मात्मा देखणा स्वतःसिद्ध आहे । लोपेना सहसा ॥१५॥डोळा अंधारीं अपेक्षी प्रकाश । ब्रह्म लयकाळींही स्वयंप्रकाश ।म्हणोनि लोपेना सहसा अविनाश । हे उघड प्रतीति पदार्थ जरी नाहींसे जाहले । तरी नेत्रें दीपासी देखिलें । तैसे स्फूर्तीतें स्वतः अनुभविलें ।जागृति अभावीं सुप्ति ॥१७॥अथवा दीप जरी निमाला । तरी डोळा पाहे अंधाराला ।मायास्फूर्तीचाही अंत जाहला । परी लय ओळखी स्वयें ॥१८॥अंधाराची प्रतीति देखिली । तेचि डोळियाची ओळखी जाहली ।स्फूर्तीचीही शून्यदशा पाहिली । स्वप्रकाशें स्वतां ऐशी उघड प्रतीति स्वयें । जयेचा लोप कालत्रयीं न होय । ऐशी विचारें कळेना सोय ।जया मंदासी ॥२४२०॥तो ब्रह्मज्ञाना नव्हे अधिकारी । तरी तो जाणावा पाषाणापरी ।तया गुरू आणि शास्त्रें सारीं । काय करितीं ॥२१॥तेणें कर्म अथवा उपासनेसी । आदरावें चित्तशुद्धि स्थैर्यतेसी ।तो पात्र नव्हेचि अपरोक्ष ज्ञानासी । पुढें अधिकार येईल ॥२२॥येथें विचारवंतचि पाहिजे । तेणेंचि निजांगें ब्रह्मत्व लाहिजे । न जाणोनि जाणणें आकळिजे । अनुभवेंवीण अनुभाव्य ऐशिया हेतु श्रुतिमाउली । यथार्थचि या रीतीं बोलिली । कीं अविज्ञात ती विज्ञात जाहली ।विज्ञात ते अविज्ञात असो विचारवंतचि येथें असावा ।येर मंदाचा संबंध न पडावा । जे अनुभवेंवीण पावले स्वानुभवातोचि धन्य धन्य ऐशिया उत्तम अधिकारिया ।श्रुति बोले बाह्या उभारूनियां । महावाक्य म्हणिजेत जया ।अथर्वण वेदींचें ॥२६॥हा आत्मा ब्रह्म अपरोक्ष । परप्रकाशें नव्हे परोक्ष ।हा जाणावा साधकें प्रत्यक्ष । स्वप्रकाशत्वें ॥२७॥आतां स्वप्रकाश परप्रकाश । हा श्रुत्यर्थाचा सारांश । तात्पर्य कैसें तें रहस्य । बोलोनि दाऊं ॥२८॥इंद्रियगोचर जो विषय । तया अपरोक्ष म्हणे न्याय ।जें जें इंद्रियगोचर न होय । तें तें परोक्ष ॥२९॥तरी मोक्षमार्गीं साधकासी । ऐशी अपरोक्षता न ये उपेगासी ।तस्मात् श्रुतीची स्वप्रीति जैशी । प्रगट करूं ॥इंद्रियं९ पाहती जे जे विषय । ते ते इंद्रियांहून भिन्न प्रमेय ।जडरूप तें आपण न होय । वेगळें तें परोक्ष ॥३१॥जें जें भिन्न आपणाहूनी । तें तें परोक्ष आपणाहून मानी ।आपण तोचि कीं न पाहे कोणी । स्वतां पाहे सर्वां ॥३२॥विषयाहून इंद्रियांकडे । या अर्थें अपरोक्षता घडे । परी यांतही विचारें निवडे । ऐसें करावें ॥३३॥पंचज्ञानेंद्रियां एक वृत्ति । मनबुद्धिचि अपेक्षिजेती ।त्या वृत्तीमाजीं जीवाची स्फूर्ति । अमुक स्फुरवावया ॥३४॥तो जीव तरी प्रतिबिंबरूपें । तोही असे जयाच्या पडपें ।जयामाजीं जीव उद्भवे लोपे । तो सामान्य आत्मा ॥३५॥एवं इंद्रियवृत्ति तिजा जीव । आणि सामान्य आत्मा स्वयमेव ।यांत कोण असे सर्व दैव । तोचि अपरोक्ष ॥३६॥मनोराज्य जेव्हां अंतरीं । होत असतां इंद्रियें सारीं ।वृत्तीमाजी मीनती परी । प्रत्यक्ष अभाव ॥३७॥अभाव इंद्रियांचा जाहला । परी आपण कोणी असे उरला ।तोचि अपरोक्ष येरां इंद्रियांला । परोक्षता आली ॥३८॥आतां वृत्ति जीवासहित । स्वप्रकाशें अपरोक्ष वाटत ।येर इंद्रियें तों परप्रकाश समस्त । जडरूप परोक्ष ॥३९॥वृत्ति जीवासहित जो आपण । वाटे अपरोक्ष स्वप्रकाशमान । यांतही पहावें विचारून । ज्ञानदृष्टी साधकें ॥२४४०॥एका वृत्तीचे प्रकार दोन । एक संकल्प एक उगेपण ।संकल्परूप तोचि बुद्धि मन । उगेपण ते वृत्ति ॥४१॥संकल्पामाजीं जीव विशेषें । स्फुरवी तो कार्यरूपी असे ।उगेपणीं कारणरूपीं वसे । तो अस्पष्ट जीव ॥४२॥असो उगेपण जेव्हां प्रगटलें । तेव्हां संकल्प विशेषत्व निमालें ।तयाचें नाहींपण अनुभविलें । जया उगेपणें ॥४३॥तस्मात् उगेपण स्वप्रकाश अपरोक्ष । संकल्प परप्रकाश जाहला परोक्ष । जीव मन बुद्धि जड हे प्रत्यक्ष ।स्वानुभवाआले आतां नुसधी वृत्ति उगेपण । कारणरूपी जीवपण ।यासहित वाटे प्रकाशमान । आत्मा अपरोक्ष ॥४५॥येथेंही साधकें समाधिकाळीं । बैसोनि पहावें स्फूर्तितळीं ।आधीं चिरकाळ उगेपणा न्याहाळी । तोचि साधी हें कृत्य ॥४६॥स्फूर्ति सहज उठे मुरे । उठतां उगीच अवकाशीं पसरे । निमतां नाहींच होय निर्धारें । पुन्हां तत्क्षणीं उठो ॥४७॥वृत्ति उठतांचि जीवत्व उमटे । वृत्ति अभावीं नासे गोमटें ।जेवीं सहज पाणी उफाळे आटे । तैसेंचि प्रतिबिंब ॥स्फूर्तीचा उद्भव पहातसे । तैसाचि लयहि अनुभवीतसे । परी उद्भवकाळीं आहेसा दिसे । नसे वाटे लयीं ॥४९॥नाहींपण वाटलें जयासी । तो आहेचि कीं लयसाक्षी अविनाशी ।वृत्ति आणि जीवाचे रूपासी । अभाव जाहला ॥२४५०॥अभावाचा जो अनुभवी । तोचि शून्यसाक्षी गोसावी । स्वयंप्रकाशें देखणा रवि । अपरोक्ष आत्मा ॥५१॥येर हे स्फूर्तीपासून इंद्रियांत । वृत्ति जीव आदि समस्त ।परप्रकाश आणि मिथ्याभूत । ते अपरोक्ष कैसेनी ॥५२॥आपण सन्मुख हें आघवें । स्वप्रकाशें अवलोकावें । तरी तेंचि आपण केंवीं व्हावें । म्हणोनि परोक्ष ॥५३॥जो सर्वांसी न दिसे । आणि सर्वांमाजीं असे । तोचि अपरोक्ष स्वप्रकाशें । त्रिकालाबाधित ॥५४॥जो अन्यासी अपेक्षीना । कीं अमुकास्तव जाहला देखणा ।तस्मात् स्वप्रकाशक पूर्णपणा । हा ब्रह्मात्मा एक ॥५५॥इंद्रियांसी मन बुद्धि पाहिजे । बुद्धीनें जीवाची अपेक्षा कीजे ।जीवेंही वृत्तिसापेक्षें असिजे । म्हणोनि परप्रकाश सर्वही आत्मसत्तें असती ।आत्मप्रकाशें वर्तती । आत्मप्रियत्वें वांचती । यासी पृथक सत्व कैचें ॥५७॥तस्मात् परप्रकाशक जडे । यांसी अपरोक्षता न घडे ।याचा लय उद्भव पाहतसे पुढें । तो स्वप्रकाश अपरोक्ष ॥५८॥ऐसियासी हा आत्मा म्हणोनी । श्रुति बोलिली निर्धारवचनीं ।सर्वांचा लय कीं असो उभवणी । कीं भलती अवस्था ॥५९॥हा शब्दाचे आदी अंतीं । मध्यें वृत्ति किंवा जीवाची स्फूर्ति ।अवलोकितसे स्वयंज्योति । हा आत्मा ब्रह्म ॥२४६०॥स्पर्शज्ञान होतां निमतां । त्वचा वृत्ति कीं जीव स्फुरतां ।आकृत्रिम प्रकाशी समस्तां । हा आत्मा ब्रह्म ॥६१॥चक्षू बुद्धीसी जीव स्फुरवी । तेणें रूपाविषय प्रतीति घ्यावी ।या इतुकिया सहजी प्रकाशवी । हा आत्मा ब्रह्म ॥६२॥जिव्हा बुद्धी वृत्ति जीव । येणें रस घेतसे अपूर्व । या इतुकिया प्रकाशी सर्वदैव । हा आत्मा ब्रह्म ॥६३॥घ्राण जीव अंतःकरणवृत्ति । सुगंध दुर्गंध निवडिती ।याचा आदि अंत जाणे स्वयंज्योति । हा आत्मा ब्रह्म ॥६४॥वाचा आदि कर्मेंद्रिय । वचनादि क्रियावृत्ति जीवें होय ।या सर्वां सहज प्रकाशमय । हा आत्मा ब्रह्म ॥६५॥ऐशी ही जागृति अवस्था सारी । वृत्तियोगें जीव अभिमान धरी ।सहज सर्वांसी जो प्रकाश करी । हा आत्मा ब्रह्म स्वप्नांतील भासविषय । किंवा कल्पना उठोनि जाय । त्या वृत्ति जीवासी प्रकाशी अद्वय ।हा आत्मा ब्रह्म ॥६७॥जीव अज्ञानें मी म्हणे कर्ता । हा तैजसाभिमानी तत्वतां । ययासी निर्विकारे जो प्रकाशिता । हा आत्मा ब्रह्म ॥६८॥कल्पनेचा लय ते सुप्ति । नेणीव नुसधी सुखविश्रांति ।अनुभवीतसे स्वयंज्योति । हा आत्मा ब्रह्म ॥६९॥तेथें नेणतेपणाचा अभिमान । घेऊन बैसला तो प्राज्ञ ।तयासीही असे प्रकाशून । हा आत्मा ब्रह्म ॥२४७०॥हें असो समाधिकालीं । ज्ञाता पडे स्वानुभव सुकाळीं । तयासीही सहजत्वें उजळी । हा आत्मा ब्रह्म ॥७१॥एवं रूपादिकीं सर्वों व्यापला । आणि प्रकाशीतसे सर्वां क्रियेला ।सच्चिदानंद सहजत्वें संचला । हा आत्मा ब्रह्म ऐसा स्वप्रकाशक अपरोक्ष ।जो उत्तम अधिकारी दक्ष । तयासी श्रुति उपदेशी प्रत्यक्ष ।हा ब्रह्म आत्मा म्हणोनि हेचि वचन अधिकारियानें ।विवेचून घेतलें गुरुमुखानें । निश्चयचि करून दृढबुद्धीनें ।जीवन्मुक्तत्वें विचरे ॥७४॥निश्चय ऐसा दृढ केला । कीं विश्र्वतैजसा नाहीं स्पर्शला ।हा बत्तीस तत्त्वांचा मेळा आपुलाला । वर्तो भलते व्यापारीं आपण आत्मा ब्रह्म असंग ।हे बत्तीस वेगळे मिथ्यात्वें जग । ऐसा हा जाहला ग्रंथिभंग ।पुन्हां जड चिद्रूप न मिळे ऐसा जो पावला समाधान ।जयासी कधींही नोव्हे उत्थान । तयाचें अल्पसें करूं कथन ।श्र्लोकार्धें ध्वनितार्थ ॥७७॥॥ क्षणे क्षणेऽन्यताभूताधीविकल्पाचितिर्नतु॥हे बत्तीस ईशादि तृणांत । होती क्षणक्षणां अन्यथाभूत ।ब्रह्मात्मा चिद्रूप सदोदित । अन्यथा नव्हे ॥७८॥मूळ श्र्लोकं बुद्धीचे विकल्प । अन्यथा होती बोलिले अल्प ।त्यावरी ईशादि तृणांत केला जल्प । कासया कोणी मानील ॥७९॥तरी बुद्धीपासून तों ऐलीकडे । देहांत विकल्पांत सांपडे । जीवही तेथें स्फूर्तित्वें आतुडे । एवं हें सर्व आलें ॥२४८०॥बुद्धीचें कारण जें आनंदमय । तेंही बुद्धीवीण कोठें जाय ।तस्मात् कारणासी घेऊन कार्य । वर्ते व्यापारीं ॥८१॥आरंभीं मायास्फूर्ति उठे । तेव्हांचि बुद्धिकार्य उमटे ।तेव्हां विद्या अविद्या जीवेश गोमटे । कां न येती ॥८२॥तस्मात् ईशादि तृणांत बत्तीस । विकल्परूपताचि असे यास ।हेचि क्षणक्षणां अन्यथा भास । होती पावती विकारा पृथ्वी आप तेज वायु गगन ।हे तों जड पहिलेच संपूर्ण । याही वरी पालट धरिती क्षणक्षण ।एकत्र पांच होतां पांच खाणी तों मुळीं विकारी । पुढें जन्मादि मरणांत विकार करी । क्षणक्षणां पालटती सारीं ।देहधारी सान थोर देहा अंतरीं पंचप्राण । हे तों उघड विकारी क्षणक्षण । तैसाचि दशेंद्रियांचा गण ।अन्यथा विकारा पावे ॥८६॥मनबुद्धीचे तों सर्वदा विकल्प । क्षणक्षणां होती संकल्प ।विकारावीण न राहती अल्प । गुणाचे कीं कामादिकांचे ऐशीच मायास्फूर्ति झणक्षणां ।उठे मुरे सर्वदा स्फुरणा । जिसवें विद्या अविद्या विक्षेप आवरणा ।करिती विकार जीव तो मायास्फूर्तिपासून । विषयांत आदळे जाऊन । यासी विकारी म्हणतां क्षणक्षणा ।किमपि दोष नाहीं ॥८९॥ही असो जीवत्वाची कथा । परी ईशही विकारी सर्वथा ।मुळींच प्रतिबिंबत्वें जाहला अन्यथा । वरी विकार प्रेरणेचा तस्मात् ईशादि तृणांत । क्षणक्षणां होती मिथ्याभूत । कारण कीं सर्वही मायाजनित । विकाराचे विकारी ॥९१॥प्रेरक ईश मायेंत आता । मा प्रेर्य जीव तो विकाराचा आथिला । येथें शंका वाटेल कोणाला । ते आधीं अवधारा कीं प्रेरक मायातीत आत्मा ब्रह्म ।बुद्धीचा असे हा श्रुतीचा नेम । आणि सर्वांसी असे विश्राम ।अधिष्ठानत्वें ॥९३॥चुंबकासन्निध लोह चळे । तेव्हां चालक चुंबक या युक्तीच्या बळें ।आणि अनुभवही बोलती सकळें । ज्ञाते कवि वेदांती ॥९४॥तस्मात् श्रुति युक्ति अनुभवेंकडून । ब्रह्म आत्माचि करी प्रेरक ।येथें प्रेरण स्थापिला ईशान । तरी विरोध वाटे ॥ऐसिया आशंकेसी उत्तर । कीजेल सत्यत्वेंसी निर्धार ।ब्रह्मात्मा प्रेरक जो प्रकार । याचें रहस्य भिन्न ॥९६॥ईश्र्वरादिही सर्व जाहले । जाहले ते स्वधर्मी व्यापारले ।या इतुकीयाचें प्रेरण कोणी केलें । ईशादि तृणांत ॥९७॥तेव्हां श्रुतीसीही विचार पडिला । कीं हा आळ घालावा कोणाला ।ब्रह्मात्मा तो असंग संचला । ईश तो प्रेर्य असे मागुतीं पाहतां विचार ।हे जाहलेच नसतां सविस्तर । मिथ्यात्वा प्रेरक जरी निर्विकार । म्हणतां बाध नाहीं ॥९९॥चुंबक स्वतां हालवीना । सन्निधानत्वें लोहो पावे भ्रमणा । तरी तो विकार न पावतां आरोपणा । केली तरी निर्घाध ॥२५००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg