सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १७०१ ते १८००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> परी शब्द असे ध्वनिरूपी । म्हणूनियां अशब्द चिद्रूपीं । तया असाम्यता गगना ॥१॥एवं भूतें भौतिकें ही साकार । आकाशादि तृणांत समग्र । हा एक जिन्नस जड प्रकार । याहून भिन्न चिद्रूप ॥२॥दुसरा जिन्नस जडचि असोनी । वाहणें असे चंचळपणीं । ऐसिये प्राणाचिये रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥३॥परप्रकाशें जाणों लागती । हा तिसरा जिन्नस विशेष विकृति । ययाहूनीही आत्मा चिन्मूर्ती । भिन्न असे सहज मूळ स्फूर्ति चौथा जिन्नस । जो कां हेतु सर्व विकारास । तयाच्याही रूपाहून निराभास । चित्प्रभा वेगळी ॥५॥प्रतिबिंबाचा प्रकार असे पांचवा । चित्तासारिखा आभास जाणावा । परी मुख्य चिद्रूपता स्वयमेवा । भिन्न ययाहुनी एवं मिथ्याभूत जिन्नस पांचही । उद्भवले परी जाहलेचि नाहीं । इतुकेही विकारजात सर्वही । या विलक्षण चिद्रूप पंचभूतें चारी खाणी । पांचवी ते मानसिकयोनी । एवं हे दहा प्रकार मिळोनी । जिन्नस पहिला जडरूप ॥८॥पंचप्राण कर्मेंद्रिय । हा दुसरा जिन्नस समुदाय । हा चंचळ असोनी जडमय । प्रकारें दाही ॥९॥मन बुद्धि ज्ञानेंद्रियपंचक । परप्रकाशें जाणती सकळीक । हा तिसरा असे एक । सप्त प्रकारें ॥१७१०॥चौथा जिन्नस मूळस्फूर्ति । माया अविद्या विद्या म्हणती । तयांसीच नाम आवरणादि शक्ति । परी प्रकार तीन एवं चार जिन्नस वेगळाले । पांचवें चित्प्रतिबिंब पडिलें । तयाचे दोनचि रूपें उमटले । जीव आणि ईश ॥१२॥एवं पांच जिन्नस सर्वे । पांचांचे बत्तीस होत अघवे । वेगळालीं रूपें आणि नांवें । ईशादि तृणांत ॥१३॥जडरूप जो पहिला जिन्नस । द्रव्यशक्ति नाम तयास । दुसरिया जिन्नसानी यास । क्रियाशक्ति बोलिजे ॥१४॥तिसरा जिन्नस ज्ञानशक्ति । चौथी स्फूर्ति आदिशक्ति । तयेशीच ह्मणावी इच्छाशक्ति । बीजरूप सर्वां ॥१५॥पांचवा जिन्नस चिदाभास । शक्ति जयाच्या तो शक्त जीवेश । असो ऐसे हे पांच जिन्नस । बत्तीस नामरूपें ॥१६॥पूर्व दृष्टांतीं स्मरावें । सजल घट सान थोर सर्वे । तैसेचि ब्रह्मादि कीटकांत आघवे । आणि महा भूतें जेवीं ॥१७॥जल तैसे देह सूक्ष्म । ब्रह्मादि कीटकांत सम । या सर्व समष्टीसी असे नाम । वाउगें हिरण्यगर्भ ॥१८॥या सूक्ष्माचे प्रकार तीन । प्राण आणि मन विज्ञान । चंचळ द्रव झळझळपण । जेवीं पाणी ॥१९॥तीन कोश परी दोन शक्ति । ज्ञानक्रिया सूक्ष्मीं असती । घटीं जलें जैशीं सांठवती तेवीं सान थोर देहीं ॥१७२०॥पाझर तैसें मूळ स्फुरण । जें चौथें जिनसाचें लक्षण । पांचवें ते जीवेशान । जलाकाशापरी ॥२१॥एवं घट मठ पिंड ब्रह्मांड । हे स्थावर जंगमादि जड । या विलक्षण कीं आत्मा गगनवाड । प्रत्ययें पहावें ॥२२॥सूक्ष्म देह वेगळाले । सान थोर पिंडी सांठवले । त्यांहून चिद्रूप प्रत्यया आले । जलाहून जेवीं गगन ॥२३॥मूळ स्फूर्ति कारण सर्वांसी । जे पाणियाचे उद्भवाऐसी । तया साम्यता कवणे काळेंसी । चिदाकाशा न घडे ॥२४॥हें असो प्रतिबिंब पडिलें । जलाकाशासम जीवेश उमटले । तें चिदाभासत्व न जाय उपमिलें । चिदाकाशाशीं ॥२५॥एवं जीवेश मूळ स्फूर्ति । आनंदमयता इतुक्याप्रति । मन बुद्धि प्राण इंद्रिया ह्मणती । त्रिकोशात्मक सूक्ष्म ॥२६॥स्थूलदेह तो अन्नमय । पंचकोश प्रकारें ऐशिये । जो पांच जिन्नसांचा समुदाय । बत्तीस प्रकार ॥२७॥या बत्तिसां परता पदार्थ असेना । जरी नामें असतीं अनेकधा नाना । इतुक्यांचेही रूपाहूनि भिन्ना । चित्प्रभा वेगळी चित्प्रभा एक उपलक्षण । परी सच्चिदानंद ब्रह्मात्मा सघन । यया बत्तिसांहून विलक्षण । जेवीं गगन सजल घटा ॥२९॥वेदांतशास्त्रीं जे पदार्थ दोन । एक सत्य एक मिथ्या संपूर्ण । मिथ्या तेचि बत्तीस भिन्नभिन्न । सत्य तो ब्रह्मात्मा ॥१७३०॥ऐसे हे दोन्ही निवडिले । दृष्टांतासहित स्पष्ट केले । आत्त्मस्वरूप तें भिन्न संचलें । येर बत्तिसांहुनी ॥३१॥ज्या रीतीं सजल सप्रतिबिंबाचा । दृष्टांत दिधला घटाचा । येणेंचि पाडें बोलिजेत वाचा । बहुधा दृष्टांत ॥३२॥नदींत बैसला वृक्षावरी । तैसा ब्रह्मात्मा निर्विकारी । मूळ स्फूर्तीपासून बत्तीस रूपें सारीं । प्रवाहीं पडलिया ऐशीं ब्रह्मात्मा जैसा सागर । बत्तीस रूपें तरंगाकार । ब्रह्मात्मा जेवीं गगन स्थिर । मेघादि सम बत्तीस ॥३४॥आत्मा ब्रह्म जेवीं दोरी । सर्पाऐशीं बत्तिसें सारीं । स्थाणु समान वस्तु निर्विकारी । पुरुषासम बत्तीस ॥३५॥ब्रह्मात्मा सघन जेवीं शिंप । रजतापरी बत्तिसासीं रूप । मृगजलवत सर्वांसी जल्प । सहस्रकर ब्रह्मात्मा ॥३६॥सत्य मिथ्या कळावया उद्योगें । दृष्टांत देणें लगती प्रसंगें । येऱ्हवीं कोणतें निर्विकाराजोगें । बोलूं ये वाचे ॥३७॥तस्मात् कोणेही रीतीं समजावें । मिथ्या तें मिथ्यात्वें त्यागावें । सत्य तें सत्य निश्चया आणावें । मुमुक्षें अंतरीं ॥३८॥पाहें रविदत्ता सावधान । सर्व सारांश आला ओलांडून । सत्समिथ्या गेलें निवडून । हातींच्या आंवळ्यापरी ॥३९॥ईशादि तृणांत हे बत्तीस । वाउगाचि भासला भास । या सर्वां विलक्षण निराभास । आत्मा ब्रह्म चिद्रूप ॥१७४०॥यया बत्तिसांमाजी असोनी । विलक्षण ब्रह्मात्मा पूर्णपणीं । हे बत्तीस स्वस्वविकार पावोनी । आपेआप नासती ॥४१॥हे उद्भवतां तया निर्विकारा । विकार करूं न शकती निर्धारा । लय पावतां तो ब्रह्म चिन्मात्रा । विकार कल्पी कोण असो सर्वांचे रूपाहूनी । आत्मा ब्रह्म पूर्णपणीं । मा बत्तिसाचे व्यापारालागोनी । आतळे कैसा ॥४३॥अमुक अमुक तत्त्वें मिळतां । व्यापार होतसे कर्मापुरता । तया गुणदोषात्मकाची वार्ता । ब्रह्मात्मया केवी ॥४४॥तथापि अज्ञान जनीं मानिली । तरी ही आत्मत्वीं नाहीं स्पर्शिली । वाउगीच स्वतां जाऊन पडली । जन्ममरणप्रवाहीं तेचि गुणदोष जीवें कल्पिलें । जे गत श्र्लोकीं निरोपिलें । तेचि मागुति पाहिजे बोलिले । मीपण त्यागावया ॥४६॥जैसा आत्मा सर्व रूपाहूंन । सहजीं सहज परिपूर्ण । तैसाचि गुणदोषा विलक्षण । सहज परी बोलिजे ॥४७॥गुणदोषाभ्यांकेवलचिति विविक्ता गुणदोषाहुंनी केवल चिति । वेगळाचि असे सहजगति ं बत्तीस जरी विकारा पावती । तरी ते निर्विकार ॥४८॥येथेंही रविदत्ता सावधान । हें निष्कर्षाचें असे निरोपण । गुणदोषांहून विवेचन । होय आत्मरूपाचें ॥४९॥गुणदोष म्हणजे व्यर्थ कल्पना । अज्ञानें माथां घे मीपणा । सहजीं होताती व्यापार नाना । ते ते आपणा मानीत तो मीपणा जरी न मानितां ॥१७५०॥तरी व्यापार होतीलचि तत्त्वतां । परी मीपणें घेतसें बद्धता । सहज होतां मुक्ता ॥५१॥आधीं सहज कैसे होत असती । तेंचि बोलिजे अल्प रीती । सहजचिं गुणदोष उमटती । सहज चिति वेगळी ॥५२॥प्रथम स्थूल देह अन्नमय । जो रक्तरेतापासून होय । पंचवीस तत्वांचा समुदाय । पंचीकृताचा ॥५३॥रक्तरेत मिळतां जठरीं । गर्भ वाढूं लागे अंतरीं । गुण वाढे सांग गर्भ जरी । सलादि होतां दोष ॥५४॥जन्मकाळीं आडवा भरतां । हाचि दोष शिणतसे माता । यथा युक्त सहजीं जन्मतां । गुण होय स्वपरा ॥५५॥स्वरूप सांग तरी तो गूण । अरूप व्यंग दोषाचें लक्षण । पुढें वाढूं लागतां विपरीतपण । हाचि दोष ॥५६॥गुण होय सरळ वाढतां । पुढें पावला तारुण्यता । तेथेंही गुण होय युक्त वर्तता । अन्यथा दोष ॥५७॥वृद्धकाळीं तो दोष बहुत । गुणही असती किंचित । मृत्यूकाळ तो कठिण अत्यंत । त्वरें मरतां गुण ॥५८॥एवं जन्मापासून मरणवरी । सहजीं देह नाना विकारी । गुण दोष उमटतीच निर्धारी । हें अन्यथा नव्हे ॥५९॥तितुके गुणदोष जरी सांगावे । तरी धरणी लिहितां न पुरवे । तस्मात अल्प संकेतें समजावें । गुणदोषांचें पात्र हें मग असो देव कीं मानव । कीटक अथवा गो अश्व । स्थावर कीं जंगम स्वयमेव । परी देह तेथें गुणदोष ॥६१॥केचित गुणचि दोषाकार होती । केव्हां दोष गुणाऐसे उमटती । परी साकार । तितुकें जाहलें असती । सहजीं गुणदोषात्मक ॥६२॥असो स्थूलदेहा अंतरीं प्राण । तेथेंही असती दोषागुण । गुण वाटे होतां पिंड पोषण । अन्यथा दोष ॥६३॥हें असो दहाही इंद्रिय । मन बुद्धि स्फूर्ति मायामय । विद्या अविद्या जीवेश उभय । हें सर्वही जितुकें ॥६४॥हें सर्वही मिथ्यस्वें जाहलें । जाहलें तया गुणदोष लागले । ते धर्मधर्मी पूर्वी सांगितले । धर्म तेथें गुणदोष ॥६५॥सर्प चोर उमटतां भीति । रजत भासतां हर्षें मति । तैसे हे ईशादि तृणांतीं । बत्तीस गुणदोषात्मक ॥६६॥व्यापारापूर्वीं वेगळाले । देहीं असतां स्थिर उगले । तेथेंही गुणदोष असती संचले । मा व्यापारी तो उत्कर्ष ॥६७॥व्यापारी बहु तत्वें मिळती । जेव्हां जागृदादि अवस्था होती । तया समयीं तों अतिविकृति । गुणदोषाची ॥६८॥अंतःकरणास्फूर्ति वायु व्यान । तयाचें द्वारें वाणी श्रवण । बोले ऐके परस्परेंकडोन । होऊन भोग्यभोक्ता ॥६९॥अन्य बोलतां ऐके सावध । तो अंतःकरणीं आदळे शब्द । तेव्हांचि उठे प्रिति काम कीं क्रोध । हेचि अति गुणदोष येथें रविदत्ता ऐसें मानिसी । कीं पांचचि तत्वें व्यापारासी । परी ईशादि देहांत बहु तत्वांसी ं अपेक्षा असे ॥७१॥अंतःकरण व्यान श्रोत्र वाचा । पांचवा उच्चार शब्दाचा । हा व्यापार ययाची पांचांचा । परी अन्यासीही अपेक्षी साकार देह तो पाहिजे। जीवे तो विषय हा स्फुरविजे । विद्या अविद्यात्मक स्फूर्ति सहजे । असे व्यापारीं ॥७३॥मन बुद्धि चित्त अहंकार । हेही पाहिजेताति समग्र । हें असो ईशही निरहंकार । प्रेरी गुणदोषां ॥७४॥जेवी सेनोचा जय पराजय । तो राजयासी आरोप होय ।तैसे शुभ कीं अशुभ होतां कार्य । ईशावरी आरोप ॥७५॥राजआज्ञेवत ईश प्रेरी । परी तो अकर्ता असे निरहंकारी ।अन्यें कर्तृत्व आरोपिजे जरी । तरी तो नित्यमुक्त ॥७६॥ईशाचि मुक्त ह्मणणें काय । जीवही बद्ध कदां न होय । परी अंकर्तृत्वाची नेणे सोय । ह्मोणोनि साभिमानें बद्ध ॥७७॥असो जीवेश विद्या अविद्यास्फूर्ति । मनादि चत्वार अंतःकरणवृत्ति ।व्यान श्रोत्र वाचा शब्द निश्चिती । हा इतुका संघ मिळे ॥७८॥तेव्हां ऐकणें बोलणें दोन्ही । व्यापार होत असती जनीं । आणि गुणांचीही होय उभवणी । सत्वादिकांची ॥७९॥बोलणार जो गुणें उठें । तरी ऐकणार कामक्रोधें दाटे ।तेथें दोषचि अधिक पेटे । मग परस्परे कलह ॥१७८०॥बोलका सत्वगुणीं मधुर । तरी शांतता पावे ऐकणार ।तेव्हां गुणचि उमटे परस्पर । संवादसुख होय ॥८१॥एवं संघ मिळतां गुणदोष उमटती । गुण तरी अतिशय उठे प्रीती ।दोष तरी मारिती कीं मरती । ऐसें कार्य गुणदोषांचें ऐसा व्यापार गुणदोषात्मक । सांगितला संघाचा एक । ऐसेचि चारी होती आणिक ।तेही संक्षेपें बोलूं ॥८३॥मन समान त्वचा पाणी । स्पर्शविषय पांचवा मिळुनी । व्यापार स्पृष्टव्य देणीं घेणीं । अन्य तत्वें अपेक्षी ॥८४॥देह बुद्धि अहंकार चित्त । विद्या अविद्या स्फूर्तिसहित । जीव ईशा साह्य असत । आणि गुणही तिन्ही ॥८५॥डोळे झांकुन जरी बैसला । परी स्पर्श होतां अंतरीं कळला ।सर्प जरी दचकुन मेला । स्त्री तरी सुखावे ॥८६॥बुद्धि उदान नयन चरण । पांचवा रूप विषय पूर्ण । होत असे पाहणें चालणें । परी अन्य तत्वें अपेक्षी ॥८७॥देह मन चित्त अहंकार । विद्या अविद्यात्मक स्फूर्ति प्रकार ।त्रिगुण आणि जीव ईश्र्वर । साहाकारा असती ॥८८॥सन्मुख देखतां रूप चांगुलें । तरी हर्षुन अति सुख जाहलें ।विरूप पाहून भय घेतलें । एवं गुणदोषात्मक ॥८९॥चित्त प्राण जिव्हा उपस्थ । पांचवा रसविषय यथार्थ । अशन रति होय उपस्थित । परी अन्य तत्त्वें अपेक्षी ॥१७९०॥देह अहंकार मन बुद्धि । विद्या अविद्यात्मक स्फूर्ति आधीं । जीवेश त्रिगुणांची मांदी । साह्यत्वा असती ॥९१॥चांगुला पदार्थ जिव्हा खाय तेव्हां सुखरूपता पुष्टि होय । अन्यथात्वें मरोनि जाय । ऐसा गुणदोष रसीं ॥९२॥तैसेंचि रतिसुख भोगितां । उत्पत्ति होय कीं मरे अवचिता । ऐशी गुणदोषाची सहजता । असे व्यापारी ॥९३॥अहंकार अपान घ्राण । गुद गंधविषय जाण । विसर्ग होय गंधग्रहण । परी अन्य तत्वें अपेक्षी ॥९४॥देह मन बुद्धि आणि चित्त । विद्या अविद्या स्फूर्तिसाहित । जीवेश त्रिगुणादि उपेक्षित । मिळतां व्यापार घडे ॥९५॥सुगंधें अत्यंतचि सुखावें । दुर्गंधें कासाविस व्हावें । विसर्गें वांचावें कां मरावें । एवं गुणदोष गंधीं ॥९६॥जीव व्यापार उंदड करिती । कृष्यादि अथवा कर्में निपजती । परी अवघ्या पांचाचि वृत्ति । ब्रह्मादि कीटकांत ॥९७॥एका देहाचे पांच समजतां । सर्वांचे अनुभवा येती तत्वां । असे पंचविषय जागृति असतां । होती गुणदोषात्मक हेचि पांच व्यापार स्वप्नीं । होत असती जीवा लागोनी । जरी देह विषय प्रत्यक्षपणीं । नसती तेथें ॥९९॥परी देहाचा आणि विषयाचा । आभास घेऊनियां साचा । व्यापार करीत असे गुणदोषांचा । अन्य जो उरला संघ विद्या ॥१८००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg