सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १८०१ ते १९००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> अविद्यात्मक मायास्फूर्ति । जीवेश त्रिगुण चत्वार वृत्ति । प्राण दशेंद्रियें वावरती । गोलकेंविण अंतरीं ॥१॥बोलणें ऐकणें पाहणें चालणें । स्पर्शणें आणि देणें घेणें ।खाणें रति विसर्ग गंध घेणें । आभासरूपें स्वप्नीं ॥२॥तेथें हर्ष खेद होती व्यापारीं । ऐसे गुणदोष नानापरी । हे असो सुप्तीही माझारी । गुणदोष असे ॥३॥तेथें मनबुद्धीचा आभाव । इंद्रिय प्राणादिकां नसे ठाव । येक स्फूर्तिमात्र स्वयमेव । असे अविद्यात्मक ॥४॥जीवेश प्रतिबिंबे दोन्ही । असती तया नेणीवपणीं । हाचि आनंदमय कोश वाणी । बोलिजे पांचवा ॥५॥येरवीं ज्ञानादि चारी कोश । यांचा तेथें होतसे नाश । नेणीवरूपेंचि असे विशेष । प्राज्ञ अभिमानही ॥६॥असो ऐसिया सुप्तीआंत । सुखाकरिता हा गुण प्रगटत । कांहीच न कळे दोष दिसत । व्यापाराविण ॥७॥जैसे एक पिंडीं अवस्थें तिहीं । गुणदोष असती सर्वदाही । तैसेंचि ब्रह्मादि कीटकांत सर्वही । गुणदोषें व्याप्त ॥८॥हे असो भौतिकांची कथा । परी महाभूतींही सर्वथा । असे गुणदोषाची व्यथा । सहजगति ॥९॥पुथ्वी अन्नरसें तारी हा गुण । तेणेंचि विषरूपें होय मरण । तेवींच जीवनें तृषा हरण । मरे बुडतां ॥१८१०॥अग्नि हा शीत निवारित । येऱ्हवीं दहन करी समस्त । मंद वायु सुखही देत । नातरी उडवी ॥११॥आकाशीं अवकाश वाड । हाचि गुण तेथें घबाड । शून्यपणें नेणवि निबिड । हाचि दोष ॥१२॥एवं आकाशादि देहांत तृण । आणि स्फूर्तिपासूनियां प्राण ।इतुके बत्तीसही संगूर्ण । गुणदोषें भरले ॥१३॥जैसा सजल साभास घट । तेथेंहि गुणदोष स्पष्ट । आणि ओघीं पडला जो बुद्धिनष्ट । तेथें गुणदोषां उणें नसे ॥१४॥तरंग मेघ सर्प चोर । रजत मृगजलादि विकार । तेथें जैसें हर्ष भय थोर । तेवींच बत्तिशीं गुणदोष ॥१५॥असो बत्तीसांचे रूपाहुनीं ं चित्प्रभा वेगळी पूर्णपणीं ।तैशीची बत्तिसांचे दोषगुणीं । न लिंपे सहसा ॥१६॥जैसें घटजल प्रतिबिंबासहित । आकाश व्यापून अलिप्त त्यांत ।मा तयाचे गुणदोषें मिश्रित । होईल कैसें ॥१७॥आणि नदींत वृक्षीं जो बैसला । तो पडियला याहून भिन्न संचला ।तो पडल्याचे गुणदोषें मेला । हें घडेना सहसा तरंगाचिये सारिसे पाणी । विकारा नपवे त्यांत असोनि । मा उद्भवलयीं दोषगुणीं । उद्भवे मरे केवीं ॥१९॥मेघे आकाश गजबजीना । मा पाझरें केवि सरिसें जीवना ।सर्पेंही रज्जु आच्छादेना । तरी चाले केवीं त्यासवें स्थाणु चोरा ऐसा नसतां । लुटील केविं हो पांथस्था । शिंप जाहलीच नाहीं साम्य रजता । तरी हर्ष खेद दे केवीं ॥२१॥सविता न बुडे मृगजलपुरीं । तो ग्रासिला केवीं मृगजलचरीं ।हें बोलता जैशी शिणे वैखरी । तैशीच ब्रह्मात्मया अरे जो मायेसी अतीत । तो मायाविकारें केवीं चळत । मायाचि तेथें उद्भवून नासत ।तो जैसा तैसा ॥२३॥अविद्या तया आच्छादिना । विद्याही ज्ञानें जाणेना । ईशाचे प्रेरणेंत गवसेना । सर्वज्ञही नव्हे ॥२४॥मुख्य ईशाऐसें नव्हे ब्रह्म । मा सर्वज्ञादि केवीं घे धर्म ।तेथून प्रेरकत्वादि नाना कर्म । हे तो अति दूरतर ॥२५॥जीवाचे रूपाऐसें नाहीं । मग किंचिंज्ज्ञधर्म स्फुरवणें तेंही ।आणि साभिमान घेऊन बैसे देहीं । याहून भिन्न म्हणणें नको ॥२६॥बुद्धिचिये धर्माप्रति । भय लज्जादि धारणा घृति । आशा चिंता निश्चय चित्तीं । भिन्न असे पूर्णपणीं ॥२७॥मनाचे संकल्पविकल्पासी । शोक मोहो कामदिकांसी ।चित्प्रभा वेगळी निश्चयेंसी । पूर्णपणीं असे ॥२८॥चित्ताचे चिंतनापासूनी । अहंकाराचे अहंकर्तव्याहुनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्वें सहज ॥२९॥प्राणाचे विहरणाहूनी । क्षुत्पानादि धर्मांपासूनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं ं केवळत्वें सहज ॥१८३०॥श्रोत्राचिये ऐकण्याहूनी । त्वचेचे स्पर्शनापासूनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्व सहज ॥३१॥चक्षूचिये देखण्याहूनी । रसनेचे अशनापासूनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्वें सहज ॥३२॥घ्राणाचे सुगंध दुर्गंधाहूनी । चहूंवाणीचे वचनापासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्वें सहज ॥३३॥हस्ताचे देण्याघेण्याहूनी । पादाचे गमन क्रियेपासूनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्वें सहज ॥३४॥उपस्थाचे रतिसुखाहुनी । गुदाचे विसर्गापासोनि । चित्प्रभा पूर्णपणीं । केवळत्वें सहज ॥३५॥देहाचे संमतीपासूनी । जन्मणें वाढणें यांहुनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्वें सहज ॥३६॥बाल्य तारुण्य वृद्धाप्याहूनी । अंतकाल मरणापासुनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णपणीं । केवळत्वें सहजें ॥३७॥कुरूप सुरूप लावण्याहूनी । वर्ण आश्रमादिकांपासूनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥३८॥स्त्रीपुरुष नपुंसकाहूनी । राजा कीं रंकादिकापासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥३९॥जागृतीचे पुचवृत्तीहुनी । व्यवहाराव्यवहारापासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥१८४०॥स्वप्नाचिये पंचवृत्तीहुनी । सुप्तीचिये नेणिवेपासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४१॥जैशी सर्व प्रपंचाहूनी । तेवींच परमार्थापासुनी । चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४२॥बद्ध मुमुक्षु साधकाहूनी । तेवींच सिद्धाचे देहापासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४३॥श्रवण मनन निदिध्यासांहुनी । तेवींच समाधिसुखापासुनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४४॥जेवा येक पिडतादात्म्याहूनी । तेवीं कीटकादि ब्रह्मयापासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४५॥पृथ्वीचे धारणादिकांहूनी । आपाचे क्लेदनापासोनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४६॥तेजाचे दहनादिकांहूनी । वायुचे विहरणापासूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४७॥आकाशाचे शून्यपासुनी । अवकाशादि धर्माहूनी ।चित्प्रभा भिन्न पूर्णंपणीं । केवळत्वें सहज ॥४८॥जैसें घटजल जलाभासी । गगन भिन्न पूर्णपणेंसी ।अथवा सर्पादि नाना दृष्टांतासी । रज्जावादि भिन्न ॥४९॥तेणें रीतीं पिंड ब्रह्मांड । मायास्फूर्तीचें मिथ्या बंड ।या सर्वांहून ब्रह्मात्मा निबिड । सहजीं भिन्नरूप ॥१८५०॥पूर्वपदीं ईशादि तृणांत । रूपादि विकारजात समस्त । त्याहून भिन्न चिद्धन अनंत । निरोपिलें असे ॥५१॥यया पदीं ईशादि तृणादिकांचे । गुणदोष जे धर्म सर्वांचे । तितुक्यांहुनही विलक्षण सांचे । केवलत्वें बोलिलें ॥५२॥हें आजि बोलिलें म्हणोन । नूतन भिन्न नव्हे विकाराहून । पहिलेंचि असे चिद्रूप पूर्ण । अनंत कल्पें होतां ॥५३॥चिद्रूप एक नाम घेतलें । हें उगेचि उपलक्षण केलें । परी सच्चिदानंद अनंत संचलें । परिपूर्ण सर्वांहुनी ॥५४॥ऐसा आत्मा ब्रह्म परिपूर्ण । तेंचि कीं स्वयें सर्व असून ।कैसें हे नेणो पडिलें अज्ञान । अभिमानें अन्य जाहलें ॥५५॥स्फुरणादि देहांत नसून जाहले । उपाधीसी उपाधीनें देखिलें । देखिल्यासाठीं सत्यचि केलें । मी हाचि म्हणोनी ते देह तरी बहुत होती । एक त्यागून एक पावती । परी मीपण याचे न त्यागिती । कवणेंही काळीं ॥५७॥अन्य योनीस तों काय म्हणावें । मूढचि असती पश्वादि सर्वें । परी देव दैत्य मानवें । हे तो ज्ञानाधिकारी ऐक्यज्ञानासी पात्र असतां । नेणती कोणी ब्रह्मात्मैक्यता । बळेंचि घेऊन बैसले अहंता ।देहबुद्धीची ॥५९॥मीच जन्मलों मीच सुरूप । मीच स्त्री पुरुष मीच कुरूप । मीच वाढतों तरुण वृद्धाप्य । पावलों मीच मरें ॥६०॥नेणें देहीं बहु समुदाय । नेणती कैसा व्यापार होय ।उगाचि देह हा मांसमय । सचेतनचि मानी ॥६१॥मी चालतों बोलतों पाहतों । देतों घेतों वास घेतों । खातों स्पर्शतों सुख भोगितों । पूर्वकर्मवशें ॥६२॥मीच पापपुण्यात्मक कर्म । अंगें करितसें स्वपरधर्म । तेंचि भोगीन अचुक जन्म । उत्तमाधम घेऊनी ॥६३॥मागां हे बहुधा निरूपिलें । अकर्तियानें कर्तृत्व घेतलें ।लोकद्वयीं संचरू लागलें । जन्ममरणप्रवाही ॥६४॥तेंचि प्रस्तुत प्रसंगा ऐसें । मीपण दाविलें कांहीसें । हें असो जागृतीचें पिसें । मीपण स्वप्नींही गळेना ॥६५॥तेथें देहध्यासासी मी म्हणून । बैसला सुखदुःखें पावे शीण । तैसेंच सुप्तीमाजीं नेणीवपण । अभिमानें घेतलें ॥६६॥एवं जागृति स्वप्न सुषुप्ति । देहबुद्धिची न फिटे भ्रांति । ऐसेचि जन्मती आणि मरती । अनंत कल्पवरी ॥६७॥अनंत जन्मी अनंत साधन । करितां देहबुद्धि नव्हे न्यून । जरी पावले सत्यलोकादि स्थान । तरी बंधन तुटेना ॥६८॥हे देहबुद्धि तेव्हांचि हरे । जईं ब्रह्मात्मज्ञान साचोकारें । ब्रह्मात्मज्ञानही होय निर्धारें । निपटून देहबुद्धि जातां रज्जु रज्जुत्वें तेव्हांचि मिळे । ज्या समयीं सर्प मावळे । सर्पही तयाचि समईं पळे । यथार्थ रज्जु कळतां ॥१८७०॥एवं हे परस्परें साह्यभूत । एक मावळे एक होय निश्चित । ब्रह्मबुद्धीनें देहबुद्धि गळत । देहाभावीं ब्रह्मात्मा ॥७१॥तस्मात् मुमुक्षें एक करावें । आपुलें ब्रह्मत्व दृढ धरावें ।देहबुद्धीसीं बळें त्यागावें । विवेचनें करूनी ॥७२॥येथें रविदत्ता ऐसें म्हणसी । कीं ब्रह्मत्व कैसे अन्य जीवासी । तरी ऐकावी उपपत्ति कैशी । श्रुति अनुभवसिद्ध ॥७३॥पलंगी राजा निजेला । तो स्वप्नीं अत्यंज जाहला । दारोदारीं हिंडो लागला । अन्यासी तूं राजा म्हणे ॥७४॥तैसा आत्मा ब्रह्म स्वयें आपण । मायेनें देह केला निर्माण । तोचि होऊन बैसला कृपण । अन्य साकारा देव म्हणे तो महारपणा खरा न होये । तरी झोंप जाता कां राजपदा नये ।राजाचि असतां स्वप्नं जरी न जाये । तरीही खरा राजा ॥७६॥तैसा अज्ञानकालीं जीवपणा । किंचितही सत्यत्वें असेना ।जीवत्व जातां होय अंगें देखणा । तरी जीव ब्रह्म नव्हे कैसा जो वृक्षीं बैसलियामुळें । पडलियाचें रूप उफाळे । तो भ्रम जरी यथार्थ निवळे । तरी पडिलाचि कीं वृक्षस्थ ॥७८॥तैसा कीं जीव हा अज्ञानें जाहला । चिताऐसा भास दिसला । तें अज्ञान निमित्तां ऐक्य पावला । तस्मात् जीवचि ब्रह्म ॥७९॥घटजलीं आकाश बिंबलें । तें काय गगनींहून भिन्न पडिलें । तैसें बुद्धीस्तव आत्मया जीवत्व आलें । तरी काय मुके ब्रह्मत्वा ॥८०॥ अन्यें दोरीसी मानिला विखार । तरी कां दोरपणा मुके दोर । तैसा जीवत्व कल्पी अहंकार । तरी कां ब्रह्मत्व गेलें शिंपपणा उणाचि न होता । उगाचि रजतभाव कल्पी चित्ता । तैसाचि जीवपणा हा आरोपितां । ब्रह्मत्व न जाय तरंगाचेंचि अंग पाणी । मेघ नाहीच गगन गगनीं । तैसा जीवचि ब्रहात्मा पूर्णपणीं । दुजा नाहीं नाहीं ॥८३॥चित्रांचे निजांग ते भिंती । घटाचें निजरूपची माती । तैशी आभासीं स्वरूपता चिती । तिहींही काळीं ॥८४॥नगाचें अंगचि की सुवर्ण । चोराचें दिसणें स्थाणु आपण ।तैसा जीवचि परमात्मा चिद्घन । येथें संशय तो काय ऐशिया बहूत दृष्टांत उपपत्ति । साम्यता पडे या नांव युक्ति । येथें कोणी मानील विशाळमति । कीं नुसधी युक्ति अप्रमाण ॥८६॥तरी त्या विशाळमतीसी पुसावें । कीं त्वां शास्त्र तरी पाहिलें आघवें । श्रुतिमाउलीचे घोष बरवे । अनंत होत असती जीव ब्रह्मत्व एक लक्षण । तया महावाक्य हें अभिधान । कोठें भागत्यागें करी ग्रहण । कोठें मुख्यत्वें ऐक्य ॥८८॥तत्त्वमसि या वाक्येंकडून । अर्थ घेईजे भाग त्यागून । तैसेंचि अहंब्रह्मास्मि जें वचन । अहंत्यागें ब्रह्मप्राप्ति ॥८९॥अहं पदाचा त्याग बोलिला । तरी सर्वांश न जाय त्यागिला । विशेष त्यागून सामान्य पावला । निजांगें ब्रह्मत्व ॥९०॥हें पुढें असे निरूपण । अहं कैसें ब्रह्म कवण । येथें जीवब्रह्मैक्य प्रमाण । भागत्यागें दाविलें ॥९१॥अयमात्मा ब्रह्म या वाक्यासी । काज नसे भागत्यागासी । प्रत्यगात्मा आणि पूर्णासी । सहज ऐक्य ॥९२॥जैसें जलाकाश त्यागून आकाश घ्यावें । तैसें जीवत्व त्यागून ब्रह्मत्व लक्षावें । हें भागत्याग लक्षण समजावे ऐक्यत्वाविशीं ॥९३॥तैसें नलगे घटाकाशासी । आंतील बाहेरील एकरसी । ऐसेंचि ब्रह्म प्रत्यगात्मयासी । मुख्यत्वें ऐक्य ॥९४॥हे असो अनंत श्रुति । जीवब्रह्मैक्यता साधिती । ह्या गर्जना होती त्या नायकती । श्रोत्रपुटें तुझीं ॥९५॥ऐसें सप्रमाण सयुक्तिक । जीवब्रह्माचि पुर्ण एक । तस्मात् साधकें निश्चयात्मक । विचारें ब्रह्म व्हावें ॥९६॥नुसधी श्रुति युक्तीच प्रमाण । बोलणें नव्हें आहाच वचन । अनुभवसिद्ध जीव ब्रह्मपूर्ण । प्रतिपाद्य असे ॥९७॥पाहें पाहें ब्रह्मविद ब्रह्म । निजांगें होऊन पावलें उपरम । मागें जाहलें पुढें होणार नेम । असती वर्तमानीं ॥९८॥बोधमात्रें श्रीसद्गुरूचें । अज्ञान फिटतांचि साधकाचें । आपुलें ब्रह्मत्व जें साचें । प्राप्त जयाचें तया ॥९९॥ऐसा अनुभव ब्रह्मविदाचा । आणि साधकही पावतसे साचा । जरी जीवब्रह्म म्हणतां कैचा । तरी बहू विरोध तस्मात् श्रुति युक्ति अनुभवें कडोन । बोलतां कानकोंडें नव्हे वचन ॥१९००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg