सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १६०१ ते १७००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> परी पाहणें धर्म तिचा विद्यावृत्तींत जें बिंबलें । ईश हें नाम तया आलें । सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान उमटले । धर्मही तेथें ॥१॥उगीच प्रेरणा करावी । कर्मसुत्रें स्फूर्ति द्यावी । हाचि धर्म असे स्वभावीं । नियंतृत्वें ईशाचा ॥२॥येथें कोणी आशंका करिती । कीं ईश प्रेरिता जीवाप्रति । तरी होणार तें न चुके कल्पांतीं । मग जीवाचा यत्न व्यर्थ तरी अवधारा याचें उत्तर । होणार तें न चुके अनुमात्र । परी प्रयत्न करिती जे नर । हाही भोग सुखदुःखाचा ॥४॥मग पुरुषप्रयत्न काय राहिला । म्हणसी तरी ऐके या बोला । प्रवृत्तिरूप भोग जीवाला । येविषयीं प्रयत्न नको ॥५॥होणार ते अन्यथा न घडे । न होणार तें नव्हे कोडें । हा नेमचि असे प्रवृत्तीकडे । तो न करो करो प्रयत्न ॥६॥तस्मात् प्रयत्न प्रवृत्तीचा न करावा । घडणार तें घडेल स्वभावा । परंतु निवृत्तिरूप मोक्ष स्वभावा । प्रयत्नेंवीण नव्हे प्रारब्धाधीन मोक्ष नाहीं । कारण कीं अभोक्ता आत्मा विदेही । तो कळावा विचारें निःसंदेहीं । तेथें सुखदुःखें आटतीं सुखदुःख होणें तें प्रारब्धें घडे । कर्महानि प्रारब्धें केवीं जोडे । तस्मात् परमार्थप्राप्ति घडे । श्रवणादि प्रयत्नें ॥९॥अमुक करीन जीवा उद्भवे । तेंचि ईश्र्वरें यया साह्य व्हावें । तरी मग अपौरुषत्व संभवे । जीवासी कैसें ॥१६१०॥असो धर्मधर्मी सांगत असतां । मध्यें आलें तें बोलिलें तत्त्वतां । जीवाचा धर्म ऐके आतां । ईश प्रेरिता सहज ॥११॥अविद्येमाजीं बिंबला असे । तया नेणिवेसीही स्फुरवीतसे । पुढें बुद्धि प्रगटतां अपैसें । तेही भासवी विषयांत ॥१२॥हें पुढें बहुधा निरूपण । जीवाचें रूप स्पष्टतर होणें । परंतु जीवाचा धर्म स्फुरवणें । बुद्धींत बिंबून बुद्धीसी ॥१३॥एवं सहजत्वें वृत्ति जे निर्विकारी । उठली जळीं जेवीं लहरी । तयेचे प्रकार बोलिजे चारी । जीव ईश विद्या अविद्या तया वृत्तीचा जो परिणाम । संकल्परूप मनोधर्म । होय नव्हे संशय परम । हेचि मनाचे स्वभाव ॥१५॥संशय न फिटतां ध्यास लागे । वारंवार स्मरतें वाउगे । तेंचि चित्त भिन्न दिसे प्रसंगें । परी तें मनचि ॥१६॥अमुक होय अथवा नव्हे अमुक । निश्चय करी धर्म हा एक । तेचि बुद्धि निश्चयात्मक । धर्माधर्मीं भेद नाहीं ॥१७॥दुसरा धर्म एक बुद्धीचा । करणें न करणें अभिमान साचा । तो अहंकार नामें वेगळा कैंचा । बुद्धीहूनी ॥१८॥एवं अंतःकरणचतुष्टय । नामें परी असती द्वय । मनोमय विज्ञानमय । कोश दोन्हीं ॥१९॥कोश म्हणजे आहे जें रूप । तें आच्छादून भावावें दुजें अल्प । तयाचि नांवें जाणिजे विक्षेप । जग उद्भवासी ॥२०॥तेचि अंतःकरणवृत्ति उद्भवे । इंद्रियद्वारा विषयीं धांवे । ते पांच प्रकार तया म्हणावें । ज्ञानेंद्रिय ऐसें ॥२१॥श्रोत्रें बरा अथवा वाईट । शब्द ऐकावा हा धर्म स्पष्ट । मृदु कठिण ओळखणें अविट । हा धर्म त्वचेचा ॥२२॥चांगलें ओंगळ रूप पहावें । हा चक्षूचा धर्म स्वभावें । तीक्ष्णादि सर्व रस घ्यावे । हा धर्म जिव्हेचा ॥२३॥सुगंध दुर्गंध घ्यावा । निवडून । यया धर्मासीच नाम हें घ्राण । एवं ज्ञानेंद्रियपंचकै कडून । पंच विषय घ्यावे ॥२४॥उगेचि कांही कळणे नसतां । जडत्वें वावरती देहा आंतौता । अन्नरसा पचवून । समस्तां । देहा पुष्टी द्यावी ॥२५॥क्षुधा तृषा जयाच्या विहरणें । मना इंद्रियां जयांत राहाणें । देहालागींही होय जिणें । हे धर्म प्राणाचे ॥२६॥या प्राणयोगें कर्मेंद्रियासी । वर्तणें असे स्वस्वक्रियांसी । प्राण कर्मेंद्रिय प्राणमय कोशीं । असती दहा ॥२७॥वाचेंनीं वर्णोच्चार करावा । शब्द तितुका मुखीं बोलावा । हा धर्मचि वाणीचा जाणावा । जेणें प्रवृत्ति निवृत्ति चाले घ्यावें द्यावें पदार्थांसी । हा धर्म असे पाणींद्रियांसी । गमन करवावें स्थूलदेहासी । हा धर्म पादांचा ॥२९॥मैथुनानंद प्रजोत्पादन । हा उपस्थेंद्रियाचा धर्म होणें । मलोत्सर्ग सर्वही करणें । गुदाचा धर्म हा ॥१६३०॥एवं स्फुरणादि कर्मेंद्रियांत । जितुकीं चंचंल तत्त्वें समस्त । तितुकींही धर्मधर्मीसहित । जलापरी सांगितलीं ॥३१॥उगेंचि जडपणें असावें । दृश्यत्वें वाईट बरें दिसावें । विकारें वाढावें मरावें । हा धर्म देहाचा ॥३२॥घटापरी उत्पत्ति नाश । जड पराधीन दृश्य । हा स्वभावचि विशेष । साकारमात्राचा ॥३३॥असो स्थूळ घट सूक्ष्म जल । त्यांत प्रतिबिंब तो जीव केवळ । ऐसेचि जाणावे पिंड सकळ । ब्रह्मादि कीटकांत ॥३४॥सर्वांमाजीं तत्त्वें इतुकीं । धर्मधर्मीसहित निकीं । असतीं न होतीं न्यूनाधिकीं । स्थूल सान थोर जरी ॥३५॥जैसे धातु खापरें शेणाचे घट । सान किंवा असोत मोठे । परी जल आणि प्रतिबिंब गोमटें । सर्वांमाजीं सारिखें ॥३६॥तैसे देव मानव कीटकांचे । साकार सान थोर सर्वांचें । परी सूक्ष्म तत्त्वेंसहित जीवाचें । एकरूप सर्वों ॥३७॥ऐशीं नाना पिंडें जंगमाचीं । आणि साकारता सर्व स्थावराची । जया ब्रह्मांडीं वस्ती इतुक्यांची ं तीं पंचमहाभूतें जड सर्व घटासहित सप्राकार मठ । इतुकियांतही एक आकाश दाट । पातळ व्यापलें अविट । एक रेणु रिता नाहीं ॥३९॥घट जल प्रतिबिंबासहित । सर्वही मुख्य आकाशें व्याप्त । परंतु सर्वही विकारासहित । संचलेपणें असे ॥१६४०॥तैसें ब्रह्मात्मत्व सघन । सच्चिदानंद परिपूर्ण । मायादि तृणांत जें निर्माण । व्यापून असे ॥४१॥पंचमहाभूतें व्यापिलें । सर्व ब्रह्मांड जें दृश्यत्वें रचिलें । त्यांतील सान थोर देह दाटले । ब्रह्मात्मयानें ॥४२॥सूक्ष्म तत्त्व तें जितुकें सांगितलें । त्यांत जीवेशही प्रतिबिंबले । हें इतुकेंही व्यापून ठेलें । निश्चल पूर्ण ॥४३॥ऐसें सच्चिदानंद व्यापक । अन्वयें अनुस्यूत एक । हें निरूपण निश्चयात्मक । पुढील पदीं असे ॥४४॥येथें रूप नाम जें जें उद्भवलें । अथवा रूपरसादि दृश्य जेतुलें । इतुक्यांचे धर्माहून भिन्न संचलें । हें निरूपण या पदीं ॥४५॥सर्व धर्मधर्मी कळल्याविण । स्वस्वरूप केवीं कळे विलक्षण । यास्तव सदृष्टांत केलें निरूपण । जें जें रूप जयाचें ॥४६॥आतां रविदत्ता जें स्वस्वरूप । कवणाऐसें असे पाहे साक्षेप । तोही संवाद कीजेल अल्प । सावधान असावें ॥४७॥जैसें आकाश काय मठासम । कीं घट जला ऐसा नेम । किंवा प्रतिभास गगनाचा । भ्रम । तयासारखें तरी असे तैसें परब्रह्म सच्चिदघन । जें व्यापक रितें नव्हे तृण । तें कवणाऐसें पाहे विचारून । पिंडब्रह्मांडीं ॥४९॥आधीं पिंडींचा शोध घ्यावा । मग ब्रह्मगोळ त्या रीतीं जाणावा । ब्रह्मसाम्यता यया सर्वां । कवणिया असे ॥१६५०॥स्थूलसूक्ष्मकारण । जें जड चंचळ अज्ञान । त्यांत प्रतिबिंबित जीव ईशान । स्वरूपसाम्य या कवणा ॥५१॥मुख्य मायास्फूर्ति जलीं लहरी । ते विलक्षण सर्प आणि दोरी । मा तिजपासाव हे तत्त्वें सारीं । तरी त्यां साम्यता कैची ॥५२॥अस्ति भाति प्रिय ब्रह्मात्मा । असज्जड दुःख सर्व अनात्मा । हे दोन्ही एकत्र संगमा । कदापि न मिळती ॥५३॥या सर्वांहून चिती वेगळी । बोलिली श्र्लोकपदीं मुळीं । परी सदानंदता ही निराळी । चिति एक उपलक्षण ॥५४॥स्वरूपलक्षणांतील एक । ग्रहण करितां निश्चयात्मक । उरलें लक्षण जें सकळिक । न बोलता ग्राह्य ॥५५॥असो चित्प्रभा ते विलक्षण । सर्व हे नामरूप मिथ्या संपूर्ण । तेंचि ऐकावें विवेचन । घटांदिकां गगन जेवीं ॥५६॥जड षडविकारी दृश्यपणीं । सर्व सुखदुःखाचे आयतनीं । ऐसिया देहाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥५७॥विसर्ग होय जयाचेनी । स्थूलाचे मळाची सारणी । ऐसिया गुदेंद्रियाचें रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥५८॥स्त्रीपुरुषाचिये मैथुनीं । क्रिया भोग जयालागुनी । तया उपस्थेंद्रियाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥५९॥जाणें येणें क्रिया गमनीं । स्थूळासी घडे जयाचेनि । तया पादाचे रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥१६६०॥ग्रहण दानाची जयालागुनी । क्रिया होतसे अनुदिनीं । तया पाणींद्रियाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६१॥नानावर्णोच्चारांच्या श्रेणी । उमटती सर्वदां जयेचेनी । तया वागिंद्रियाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६२॥देहामाजीं अधोगमनीं । वाहत असे जडपणीं । तया अपानाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६३॥ऊर्ध्व वाहे हृदयभुवनीं । श्र्वासोच्छ्वास जयाचेनी । तया प्राणाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६४॥स्थूलों कंठस्थानीं राहुनी । प्रवर्तत असे क्षुत्पानीं । तया उदानाचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६५॥उभय संधींत नाभिस्थानीं । राहून हालवी संधीलागुनी । तया समानाचे रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६६॥सर्व नाडी अन्नरसें कडोनी । पाववून होतसे पुष्टिदानी । तया व्यानाचे रूपाहुना चित्प्रभा वेगळी ॥६७॥सुगंध दुर्गंध सन्निधानी । घेत असे दोन्ही निवडोनी । तया घ्राणाचे रूपाहूनि । चित्प्रभा वेगळी ॥६८॥कटु तीक्ष्णादि रसश्रेणीं । चाखितां कळे जयेचेनी । तये जिव्हेचे रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥६९॥दृश्य जितुकें साकारपणीं । तितुकीयांची दशा देखणी । तया चक्षूचे रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥१६७०॥सर्व देहाकारें राहुनी । घेत असे स्पर्शालागुनी । तया त्वगिंद्रियाचे रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥७१॥वेदादिकांच्या शब्दश्रेणी । कळू लागती उठतां ध्वनी । तया श्रोत्रेंद्रियाचे रूपाहूनि । चित्प्रभा वेगळी ॥७२॥संकल्प करी संशयेंकडुनी । सदां होय नव्हे चंचळपणीं । तया मनाचे रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥७३॥ध्यासें आठवी अनुदिनीं । सदां प्रवर्ततसे चिंतनीं । तया चित्ताचे रूपाहूनि । चित्प्रभा वेगळी ॥७४॥निश्चयचि जयेची करणी । हें खरेंचि स्थापी अमुक म्हणोनी । तया बुद्धीचेही रूपाहूनि । चित्प्रभा वेगळी ॥७५॥मी मी सर्वदा वाउगा मानी । जो बंधचि बैसला घेऊनी । तया अहंकाराचे रूपाहूनि । चित्प्रभा वेगळी ॥७६॥जो स्फुरवी वृत्तीलागोनी । एकलाचि तिहीं स्थानीं तया जिवाचिये रूपाहूनि । चित्प्रभा वेगळी ॥७७॥जे जीवासी घाली आवरणीं । प्रतिबिंबरूप जीवाची जननी । तये अविद्येचिये रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥७८॥जे विक्षेपें दुजे दावी नयनीं । जयेची येवढी उद्भवली करणी । तये विद्येचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥७९॥जो विद्येमाजी प्रतिबिंबोनी । जीवातें प्रेरी अलिप्तपर्णी । तया ईश्र्वराचे रूपाहूनी । चित्प्रभा वेगळी ॥१६८०॥मृगजलवत जयेची उभवणी । जे प्रकृतिपुरुषात्मक निस्तत्वपणीं । तये मूळमायेचे । रूपाहुनी । चित्प्रभा वेगळी ॥८१॥असो कारणरूप जी मूळ माया । विद्या अविद्या शक्ति जिचिया । तेचि जाहली नाहीं जया ठाया । तरी कार्य उभवे केवीं ॥८२॥न कळण्यासीच नव्हे रूप । तरी कासया ऐसा असे सर्प । तरी भिन्न दोरी हे वाउगे जल्प । व्यर्थ कां न म्हणावें तैशी मूळमाया वंध्यासुताची आई । विद्यादि कन्या इशादि जांवई । हा आनंदकोश निजरूपाचे ठायीं । तें चिद्रूप याहून भिन्न ॥८४॥तया आनंदासीही आच्छादान । करितो कोश नाम विज्ञान । वृत्तीचा परिणाम जे बुद्धि अनान । भाऊन बैसली ते पंचज्ञानेंद्रियद्वारा । होतसे विषयकारा । एवं विज्ञानमयता या साहा प्रकारा । त्याहून भिन्न चित्प्रभा ॥८६॥त्या निश्चयासीही आच्छादिलें । संशयात्मक वरती दिसलें । यासीही ज्ञानेंद्रिय साह्य झालें । इतुका मनोमय कोश त्या मनामाजी व्याप्ति स्वरूपाची । परी ते विकारी चित्प्रभा कैंची । जेवी पाणी आणि तरंगाची । येकरूपता नव्हे ऐसा मनोमयही आच्छादिला । प्राणमयचि जड दिसूं लागला । तो अंतर्बाह्य दशधा जाहला । प्राण कर्मेंद्रिये ॥८९॥जो विकाराचा विकारी । तो कैसा होय निर्विकारी । आकाश असून जलामाझारी । येकत्र कालवती ना ॥१६९०॥या प्राणमयावरती दिसला । स्पष्टत्वें स्थूल साकारला । तो अन्नमयकोश बोलिला । घट जैसा गगनीं ॥९१॥मूळीं मूळमाया नव्हें स्वरूपाऐशी । विद्या अविद्यासह जीवेशासी । तेथें विज्ञानमय प्राण भिन्नत्वेंसी । तेथें साकारा साम्यता ॥९२॥हें बोलणेंचि व्यर्थ कुडें । तैसेंचि भिन्न म्हणणेंहि बापुडें । जैसें जला आणि जलाकाशा न जोडे । तरी गगनासम घट केवीं ऐसेंचि साकार ब्रह्म्य़ापासूनी । कीटकांत सर्वही दृश्यपणी । स्वस्वरूप भिन्न सर्वांहुनी । नाना घटांहून गगन ॥९४॥हे असो भौतिकाची कथा । परी महाभूतें साम्य न होती सर्वथा । जेथें रूपादिकांची व्यवस्था । असे पंचविध ॥९५॥पृथ्वी आणि भौतिक सारीं । हीं सर्व असतीं पंच प्रकारीं । शब्द रूप रस गंधानुकारी । असती पदार्थ ॥९६॥स्वरूप तरी अशब्द अस्पर्श । अरूप अगंध अरस । तस्मात् भिन्न घटाहून आकाश । कां न म्हणावें ॥९७॥आपीं जरी गंध नाहीं । तरी चारी असती सर्वदांही । स्वरूपी रसादि नसती कांहीं । यास्तव भिन्न आपाहुनी तो रसही तेजांत नसतां । शब्द स्पर्श रूप असती आंतौता । म्हणून अग्नीसी स्वरूपसाम्यता । न ये कल्पांतीं ॥९९॥वायुमाजीं रूपही असेना । परी शब्द स्पर्श असती भिन्नपणा । तरी साभ्यता अस्पर्शा होईना । कवणेही काळीं गगनीं स्पर्शही नसे किमपि ॥१७००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg