सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १५०१ ते १६००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> मायादि तृणांत सहजचि जाहलें । यास्तव हें स्वभावेंचि उद्भवलें । यया नामरूपीं उगेंचि कल्पिले । प्रकार दोन ॥१॥येक स्वाभाविक आणि दुसरें । ईक्षणें निर्मिलेंसे ईश्र्वरें । दोन्ही मायासामर्थ्य परि निमित्तमात्रें । जाण त्या हेतूचें ॥२॥मायास्फूरण जाहलें सहज । तेथें स्मरणास्मरण दोन्ही बीज । स्मरण तें कळणें ज्ञान चोज ं अस्मरण न कळणें अज्ञान एवं विद्या अविद्या सहज जाहलिया । त्यांत सहजीं पडणें आपसया । प्रतिबिंबा नामें दोहींचिया । जिवेश्र्वर दोनी ॥४॥इतुकें सहज जाहलें निर्माण । हें स्वाभाविक बोलावें वचन । पुढें सहजचि परी कल्पावें भिन्न । कीं ईशें निर्मिलें ॥५॥विद्या प्रतिबिंबित ईश्र्वर । सर्वज्ञ ज्ञानाभास चतुर । तया ईक्षणमात्रें नाना प्रकार । होते जाहले ॥६॥प्रथम गुण शक्तीसहित । सत्त्वगुण तोचि ज्ञानशक्ति विख्यात । क्रियाशक्ति रजोगुणयुक्त । द्रव्याशक्ति तमोगुण ॥७॥तमोगुणाची द्रव्यशक्ति । तेचि पंचभूतें स्पष्ट दिसती । जयांचे पंचविषय बोलिजेती । अनुक्रमेंकडूनी ॥८॥आकाश वायु तेज आप भूमि । हीं पांच भूतें सविषय नामीं । शब्द स्पर्श रूप रस गंधानुक्रमीं । हे पंचविषय पांचांचे हेचि मुख्य पंचमहाभूतें । यांपासून तीं भौतिकें समस्तें । जे करून केलीं पंचीकृतें । तीं निरोपिलीं मागां ॥१५१०॥अवघियां मिळून चारी खाणी । पांचवी मानसिकाची उभवणी । इतुकींही भौतिकात्मक खाणी । भूतेंविण पदार्थ नसे कल्पनेनें सहज जाहलें तें मानसिक सहज उद्भवलें । जारापासून जे जन्मले । ते जरायुज ॥१२॥अंडापासून जे जे होत । ते ते अंडज बोलिजेत । स्वेदापासून जे जे निर्मित । ते ते स्वेदज ॥१३॥उद्भिजाचे प्रकार दोन । एक वायूपासून होती निर्माण । दुसरे वृक्षादि तृणांत संपूर्ण । स्थावर बोलिजे ॥१४॥स्थावरात्मक ते न चालती । भूमींत समूळ रोविले असती । तेथें प्राण किंचित् न वाहती । म्हणोनि जड ॥१५॥येर उरले ते जडचि असोनी । प्राणास्तव चालती खाती म्हणोनी । जंगम ऐसें बोलिजे वाणी । एवं प्रकार दोन जडाचे एवं इतुकें हें दृश्य ब्रह्मांड । त्यांत सान थोर नानापिंड । सर्वही नामरूपात्मक झाड । मायामूळाचें ॥१७॥इतुकियासी आधार एक । अधिष्ठान ब्रह्म निश्चयात्मक । सर्वीं अस्ति भाति प्रियात्मक । ज्यावरी नामरूपें दिसतीं जैसें एक आकाश निश्चळ । त्यांत सान थोर घट सकळ । मडकीं रांजण बोळकीं परळ । अथवा नानाविध पात्रें ॥१९॥तैसें परब्रह्म जें निघोट । त्यामाजीं ब्रह्मांड हा मठ । तया मठीं नाना पिंड घट । दाट ठेविले ॥१५२०॥कित्येक जळें असती भरले । ते ते पिंड जंगम बोलिले । कित्येक कोरडे असती ठेविले । ते सूक्ष्माविण स्थावर ॥२१॥कोरडे घटीं जलाकाश न दिसे । परी व्यापकपणें आकाश असे । सूक्ष्मावीण जीवेश नसे । परी ब्रह्म असे स्थावरीं ॥२२॥आहे दिसे आणि चांगुलें । हे अस्ति भाति प्रिय संचलें । यया अधिष्ठानीं रूप तें आकार आलें । नाम ठेविलें ओळखीसी आतां सजल घट ते जंगम । जे जे सप्राण उत्तमाधम । त्यांत अस्ति भाति प्रिय परम । आणि सूक्ष्मासह जीवेश ॥२४॥सुवर्णादि घट धातूंचे । तैसे उत्तमोत्तम पिंड देवाचे । मध्यम मानव जेवीं खापराचे । शेणादिकांचे कीटक ॥२५॥ऐसे घटपिंड चिदाकाशीं । मांडिले असती एकरसीं । त्यांत वास्तव्य ज्ञानक्रिया दोहींसी । सत्त्वरजात्मक ॥२६॥देहमात्र साकार जितुका । तमोगुण द्रव्यशक्तीचा तितुका । या सर्वांमाजीं संघ हा आसिका । असे जीवेशांसह ॥२७॥इतुकें वेगळालें पाहणें नलगे । एका देहाचें पहावें अंगें । सर्वही माया अविद्यादि सोंगें । अनुभवा येती ॥२८॥जेवीं घट उदंड गगनीं असती । तितुके भिन्न पहावे न लगती । एका घटाची कळतां रीती । सर्व कळले ॥२९॥तैसेंचि जयासी वाटे विचारावे । तेणें आपुले देही पहावें । सर्व पदार्थमात्र अनुभवावे । मग सर्वों आणावे प्रत्यया ॥३०॥घटामाजीं जैसें जल । तैशी सूक्ष्मदेहाची चळवळ । जयाचीं सत्रा तत्त्वें सकळ । परी कोश तीन ॥३१॥उगे चंचळपणें वावरती । तें पंचप्राण नखशिख वाहती । तेणें आधारें पांच क्रिया उमटती । बाह्य कर्मेंद्रियांच्या ॥३२॥वाचेचें बोलणें पणि देत घेत । पाद चाले उपस्थ रति भोगित । गुदेंद्रिय मळमूत्रविसर्ग करित । हे क्रियाशक्ति प्राणाची एवं दहा प्रकार क्रियेचे । प्राण कर्मेंद्रिये प्राणमयाचे । ऐसेच ज्ञानशक्ति मनोमयाचे । सहा प्रकार ॥३४॥चंचळपणीं वावरावें । परी पदार्थमात्र ओळखावे । निश्चयेंविण संशयीं पडावें । तेंचि मन ॥३५॥तेंचि पांचा द्वारे निघोनी । बाह्यविषयीं पडे जाउनी । ज्ञानेंद्रिय नाम त्या द्वारा लागुनी । श्रोत्रत्वक् चक्षु जिव्हा घ्राण ॥३६॥ऐकणें स्पर्शणें पहाणें । रस कळे गंध घेणें । हे पांचही ओळखावे मनें । परी संशय न फिटे ॥३७॥एवं ज्ञानेंद्रियें पांच सहावें मन । हें मनोमयकोशाचें लक्षण । हें प्राणमयाचे अंतरीं जाण । त्याहून सूक्ष्म असे ॥३८॥जैशी मनासी ज्ञानशक्ति । तैशीच बुद्धीसी ज्ञानस्फूर्ति । परी संशयरूप मनाची व्यक्ति । बुद्धि निश्चय करी ॥३९॥या बुद्धीसीही ज्ञानेंद्रियद्वारा । जाणें असे शब्दादि व्यापारा । म्हणोनि तेचि पांच साहाकारा । बुद्धीसी असती ॥४०॥तस्मात् पांचही ज्ञानेंद्रिय । सहावी बुद्धि जे करी निश्चय । हाचि जाणावा विज्ञानमय । ज्ञानशक्तीरूप ॥४१॥एवं प्राण मन विज्ञान । हें लिंगदेहाचे कोश तीन । ज्ञान क्रिया शक्ति दोन । असती गुणांच्या ॥४२॥एवं कोशत्रयात्मक सूक्ष्म । सत्रा तत्त्वांचा अनुक्रम । स्थूलदेहामाजीं संभ्रम । घटीं जेवीं पाणी ॥४३॥आर्द्र चंचल जेवीं पाणी । तेवीं विहार प्राणालागुनी । झळके पाणी तेवीं मन विज्ञानीं । ज्ञानशक्ति असे ॥४४॥त्यांत कांहींसा झावळपणा । तेवीं संशयरूपता असे मना । केवळ झळझळ तेवीं विज्ञाना । निश्चयात्मकता ॥४५॥असो ऐसे मन बुद्धि दोन । त्यांत मुख्यत्वें वसती गुण तीन । जें मागां सांगितलें लक्षण । घोर मूढ शांतवृत्ति ॥४६॥एवं स्थूलादि गुणांपर्यंत । स्वाभाविक परी इशानिर्मित सांगितले घट सजलयुक्त । स्थूल सूक्ष्म दोन्ही ॥४७॥आतां ईश जीवाचे उत्पत्तीपूर्वी । जे स्फूर्तिरूप तत्त्वें स्वभावीं । तेही वृत्तीमाजीं पहावी । सूक्ष्मदृष्टी ॥४८॥मुख्य अहंब्रह्मास्मि स्फुरण । जे कां मूळमायेचें लक्षण । तेंही सहजत्वें आठवण । होतसे पिंडीं ॥४९॥तेचि आठवण निर्विकल्प । सर्वदां होतसे आपेआप । परी ते न कळे झडकरी संकल्प । होतां बहिर्मुख होय ॥१५५०॥इकडे आठवण तिकडे नेणीव । हे दोन्ही विद्या अविद्येचे स्वभाव ।आवरण विक्षेप जयेतें नांव । ज्ञानाज्ञान हेंचि मुख्य संकल्पाविण वृत्ति । स्वाभाविक स्फुरे सजगति । तयामाजीं ज्ञानाभास उमटती । जीवेश दोन्ही ॥५२॥विद्याप्रतिबिंबित तो ईश । अस्पष्टपणें प्रेरी जीवास । अविद्या प्रतिबिंबित अनेश । तोही अस्पष्ट ॥५३॥पुढें जेंव्हां संकल्पासहित । मनबुद्धीचे विकार उमटत । ते समयीं जीव स्पष्ट दिसत । यापूर्वीं अस्पष्ट ॥५४॥असो एक स्फुरणरूप मूळमाया । आणि विद्या अविद्या कन्या तिचिया । त्यांत प्रतिबिंबरूप जें नाम तया । जीवेश दोन जैसें पाणी झऱ्यांतून उसळे । तैशी मूळमायेची स्फूर्ति चंचळे । स्वतां पाणी श्र्वेत पाहतां कळे । तेवीं विद्या स्फूर्तीची श्र्वेतपणा असोनि आच्छादिला । नसोनि काळेपणा उमटला । तैसा अविद्या नेणिवेसी जाहला । ठाव विद्यारूप असोनी मुख्य पाणियाचे पाझरीं । आकाश प्रतिभासेना झडकरी । अथवा श्र्वेत काळेपणाही माझारीं । जलाकाश स्पष्ट नव्हे ॥५८॥तैसें मूळ स्फुरणीं जीवेश असती । परी पाहणाराचे अनुभवा न येती । विद्या अविद्येंतही अनुमानिजेती । कीं जल तेथें प्रतिबिंब ॥५९॥स्पष्ट जेव्हां जल स्थिरावलें । तेव्हां आकाश स्पष्ट दिसे बिंबलें । तैसें संकल्प होतां दिसों लागलें । जीवाचें रूप ॥६०॥मूळीं स्फुरणचि असतां चंचळ । परी तें कळेना निवळ । मा त्यांतील प्रतिबिंब सकळ । कोण पाहे ॥६१॥तेचि प्रकृतिपुरुष दोन्ही । ओळखावीं चंचळ जाणीव निवडुनी । त्या दोहींचे परिणाम होउनी । जाहले विद्या ईशादि चंचळपणे जो स्फूर्तीचा । विद्या अविद्या हा परिणाम तिचा । तैसाचि परिणाम ज्ञानाभासाचा । जीवेश दोन्ही ॥६३॥तोचि जडपणा अस्पष्ट होता । स्पष्ट जाला प्राणा आंतौता । इकडे जीवेशाची जे प्रकाशता । बुद्धींत स्पष्ट जाहली प्राण जड असून वावरती । त्यामुळें चंचळ ऐसे दिसती । परी ते जाणती ना कल्पांतीं । म्हणून ते जड ॥६५॥तैसेचि मनबुद्धि हे चंचळ खरे । त्यांत जाणीव दिसे साचाकोरें । परी ते जीवाचे भासकत्वें सारे । विषय निवडिती जैसें पाणी दिसे झळझळित । परी आकाश बिंबतां दिसत । तैसें मनबुद्धि परप्रकाशित । स्वतां चंचळत्वें जड ॥६७॥असो घटजलाचेनि पडिपाडें । देहीं सूक्ष्मदेह निवडे । जलाकाशापरी प्रतिबिंब पडे । जीवेशाचें सूक्ष्मीं ॥६८॥भिंतीसहित ब्रह्मांड मठ । त्यांत उत्तमाधम पिंड घट । घटीं जल जैसें तैसें स्पष्ट । सत्रा कळांचें सूक्ष्म ॥६९॥जल पातळ वोलें चंचळ । तैसा हा प्राणमयकोश सकळ । प्रतिबिंबासहित पाण्याची झळझळ । तैसे जीवासहित संकल्प श्वेतपणा तैशी विद्या । काळाभास तैशी अविद्या । पाझर तैशी मूळमाया । एवं दृष्टांतीं सर्व साम्य ॥७॥पाझरीं किंवा श्र्वेतकाळेपणीं । जलाकाश दिसेना नयनीं । तैशी माया कीं विद्या अविद्या दोन्ही । स्पष्ट नसती जीवेश त्यांत बुद्धीमाजीं जीवत्व एकलें । चिदाभासरूपें स्पष्ट जाहलें । जैसें जलामाजीं प्रतिबिंबलें । सनक्षत्र आकाश ॥७३॥तो चिदाभास वृृत्तीसहित । इंद्रियद्वारा । विषंयांकार होत । जैशा घटछिद्रांतून झळझळित । मठाच्या भिंती ॥७४॥ऐसें स्फुरणादिदेहांत मिथ्याभूत । सांगितलें जड चंचळ समस्त । चिदाभास जो उमटला त्यांत । तोही सद्दष्टांत सांगितला ॥७५॥मिथ्याभूत इतुकेंही जाहलें । तितुकें सद्दष्टांत सांगितलें । आता सत्य परब्रह्म जें संचलें । तें आत्मत्वही देहीं ॥७६॥जैसें मुख्य गगन सर्व मठासी । अंतर्बार्ह्य व्यापून अलिप्तत्वेंसी । घट जल आणि जलाकाशाशीं । व्यापकत्वें संचलें ॥७७॥तैसें ब्रह्मात्मत्व सघन । मायेसी ईशादि अंततृण । इतुकेंही ब्रह्मांड संपूर्ण । व्यापून असे ॥७८॥ब्रह्मांडी जितुके देह सान थोर । आदिकरून हरिहर । या इतुक्या अंतर्बाह्य निर्विकार । व्यापून असे ॥७९॥स्थूलदेहीं सूक्ष्मशरीरीं । जे पंचीकृत अपंचीकृताची परी । तिसरें कारण जे स्फूर्ति निर्धारी । विद्या अविद्यात्मक ॥८०॥त्यांत जीवेश जे प्रतिबिंबित । एवं सकळ धर्म धर्मीसहित । व्यापूनियां असे अनंत । गगन जेवीं सर्व घटीं ॥८१॥ऐसिया अनंताची व्यापकता । जे सचिद्घन सर्वीं परिपूर्णता । ते पुढील पदीं विस्तारता । अन्वयें बोलिजे ॥८२॥परी प्रस्तुत यया पदामाझारीं । जितुकीं मायादि तृणांत सारीं । रूप नाम जितुकें निर्धारी । स्थूल कीं सूक्ष्म ॥८३॥इतुक्याहि नामरूपांहून । भिन्न असे ब्रह्मात्मा पूर्ण । अंतबाह्य जेवीं गगन । परी विलक्षण घटादिकां ॥८४॥स्थूलदेह हा अन्नमय । ज्याची अन्नीं उत्पत्ति स्थिति लय । जेवीं घट सर्वही मृण्मय । तेवींच साकार जितुका ॥८५॥त्यांत सूक्ष्मदेह सत्रा कळांचा । जो त्रिकोशात्मक दृष्टांत जलाचा । प्राण मन विज्ञानमय साचा । जया प्रेरिता ईश आणि प्रतिबिंबरूप जीव । बुद्धीपासून प्रगट स्वभाव । या इतुकियामाजींही स्वयमेव । असून ब्रह्मात्मा वेगळा ॥८७॥हें असो देहद्वयाचें कारण । जें सहजत्वें जाहलें निर्माण । त्यांतही परब्रह्म परिपूर्ण । व्यापून भिन्न सर्वां ॥८८॥विद्याअविद्यामूळमायास्फूर्ति । त्यांत जीवेशही अस्पष्ट प्रतिबिंबती । तया कारणा आनंदमयकोश म्हणती । जेथें सुखैकगती जीवा ॥८९॥एवं अन्नमय स्थूल देहे । प्राणमय मनोमय विज्ञानमय कोशत्रय हे । आनंदमय कारण पाहे । जीवेशासह ॥१५९०॥इतुकेही एकेक देहाआंत । असती स्थूल सूक्ष्म जीवासहित । तितुकेही व्यापून अनंत । सर्वां विलक्षण ॥९१॥आकाश घटीं जलीं जलाकाशीं । व्यापून भिन्न जैसें सर्वांशी । तेवीं स्थूल सूक्ष्म कारण जीवेशीं । व्यापून आत्मा विलक्षण निर्माण तितुकेंवेगळालें । धर्मही भिन्न भिन्न उमटले । तया धर्मधर्मीसहित व्यापिलें । परी नव्हे त्या त्या ऐसें ॥९३॥मिथ्याचे धर्म जे जे अनेक । ते ते आधी करूं रूपक । मग सर्वों विलक्षण केवीं व्यापक । आपेआप कळे ॥९४॥मुख्य परब्रह्म अनंत । केवढें किती नव्हें अंत । तयामाजीं एकदेशी होत । स्फूर्ति रज्जुसर्पापरी ॥९५॥तयेचा स्वभावचि चंचळ । उमटे आटे जेवीं मृगजळ । परी उत्पत्तीसी हेतु सकळ । तेचि एक असे ॥९६॥जल जैसें किंचितही असतां । गगन प्रतिभास दिसे आंतौता । तेवीं वृत्ति निर्विकारेंही स्फुरतां । सत्याचें प्रतिबिंब पडे असो स्फूर्तीचें जें चंचळपण । तेथें सहज विद्या अविद्या होती दोन । अविद्येनें करावें आवरण । हा धर्मचि तिचा ॥९८॥पाणी काळेपणें जरी असे । परी प्रतिबिंब त्यामाजीं दिसे । अविद्येमाजीं प्रतिबिंब तैसें । नेणीव रूप स्फूर्ति ॥९९॥कळणियासी विद्या म्हणावी । तेणें पहावें दिसेल जें स्वभावीं । मग यथार्थ कीं अन्यथा भावी ॥१६००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg