सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १४०१ ते १५००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> ज्याच्या भयें सूर्य चंद्र चालती । ज्याच्या भयें वायुप्राण वाहती । ज्याच्या भयें अग्नीसी ज्योति । मृत्यु धांवे ज्याच्या भयें ॥१॥भूमीतें धारण द्रवत्व आपीं । काळही युगादि क्षण मापी । ब्रह्मा विष्णु शिव प्रतापी । जयाच्या भयें ॥२॥ऐसा अंतर्यामीं एकला । अंतरीं नियामकत्वें राहिला । सर्व नियंतियां करूं लागला । नियंतृत्व ॥३॥सर्वांचें ज्या ज्या रीतीं होणार । त्या त्याचा प्रेरक निर्धार । त्यावाचून तृणही साचार । पडिलें न हाले ॥४॥ऐसा नियंता सर्वांमाजी । अलिप्तत्वें राहून सहजीं । प्रेरणा करी होणार जी जी । ब्रह्मादि कीटकांत ॥५॥स्फूर्ति विद्याविद्या ज्ञानाज्ञान । मन बुद्धि इंद्रियें प्राण । हें ब्रह्मादि कीटकांत देहीं समान । असे जयापरी ॥६॥तैसेंचि बुद्धींत प्रतिबिंब जयाचें । तो जीव जीवन करी जडाचें । वृत्तींत भासकत्व तया ईशाचें । नाम ईशान शक्तीस्तव ईशन म्हणजे प्रेरणा करावी । होणारा ऐसा बुद्धी योजावी । त्या रीतीं जीवें सुखदुःखें भोगावीं । पराधीनत्वें ॥८॥स्वतंत्रपणें प्रेरणा करी । परी कर्तृत्वाचा अभिमान न धरी । म्हणून अलिप्त निरहंकारी । बंधन न पावे ॥९॥जीवें तरी कांही न करितां । मीच होय या कर्माचा कर्ता । वळें मस्तकीं घेऊन अहंता । बंधनीं पडे ॥१४१०॥ईश विद्यागुणें सर्वज्ञ जाहला । जीव अविद्यागुणें किंचिज्ज्ञत्व पावला । ईश प्रवर्तवीतसे गुणाला । जीव जाहला गुणाधीन ॥११॥ईश आवरणी विक्षेप शक्तीतें । स्वाधीन ठेऊन वर्तवी सर्वांतें । जीव आवरणविक्षेपें गुंते । भ्रांत होउनी ॥१२॥तिहीं अवस्थांत भ्रमे जीव । तें तें तादात्म्य घेऊन सर्व । ईश त्यागून तो तो भाव । अवस्थातीत असे ॥१३॥बुद्धिपासून जीव विषयांत । साभिमान घेऊन विहरत । नुसधी वृत्ति जे निर्विकल्प स्फुरत । त्यांत वसे संचाराविण ईशें प्रेरणा मात्र करावी । जीवें ते ते मस्तकीं घ्यावी । यया उभयानें सृष्टि आघवी । व्यापिली असे ॥१५॥प्रतिबिंबा तरी एकरूपता । परी कर्म भिन्न भिन्न तत्त्वतां । येक भोक्ता येक नियंता । यास्तव भेद जाहला ॥१६॥असो हे दोन्ही सर्वां शरीरीं । असती ब्रह्मादि पिपीलिकांवरी । जीव बद्धता अभिमानें वरी । ईश मूक्तत्वें वसे ॥१७॥उभय सर्वों म्हणतां वस्ती । येथें कोणी कल्पना करिती । कीं निरहंकारी ईश स्वयंज्योति । देहावेगळा राहे ॥१८॥तरी देहावेगळी स्फूर्ति असेना । प्रतिबिंब तो वृत्तीवीण पडेना । तस्मात् देहावीण जे करणें कल्पना । ते न संभवे सहसा आणिक शंका कीं वृत्तींत बिंबलें । वृत्तीवीण स्थळ रितें पडलें । ईश तो सर्वव्यापी शास्त्र बोले । या विरोधा उत्तर देऊं ईशसत्ता सर्वत्रीं असे । परी स्वतां ईश वृत्तींत वसे । जेवीं सार्वभौम राजधानी राहत असे । आज्ञा सर्व जगती ॥२१॥मागुती म्हणतील येकत्र असतां । अन्य स्थळीं उगीच चाले सत्ता । तरी एकचि राजधानी साकारता । विष्णूची कां न म्हणावी ॥२२॥कीटकांत अन्य देहीं जीव । राहे परी ईशाचा अभाव । विष्णूचे साकारीं ईश स्वयमेव । असे अभाव जीवाचा ॥२३॥तरी पहा कीटका माझारीं । वृत्तीची स्फू र्ति नसे निर्धारी । वृत्ति असतां प्रतिबिंबता खरी । कैशी न ये बिंबा ॥२४॥विष्णूचे अंतरीं काय बुद्धि नसे । म्हणून जीवाचें प्रतिबिंब न दिसे । बुद्धीच नसतां व्यापारही कैसे । होतील देहाचे ॥२५॥बुद्धि तेथें जीवाचें प्रतिबिंब । वृत्ति तेथें ईशाचें डिंब । जडीं मात्र नसती आदिस्तंब । वृत्ति बुद्धि अभावी ॥२६॥तस्मात् साकार तितुका जडाविण । उत्तमाधम सप्राण । तयामाजीं वृत्ति बुद्धि दोन । असती निश्चयें ॥२७॥मग असो साकार शिवादिकांचा । अथवा देह कीटकाचा । वृत्ति या उद्भव दोहींचा । तेथें जीवेश असती ॥२८॥जैसें सूर्याचे तळवटीं । जळ भरोन ठेविलें घटीं । त्यांत प्रतिबिंब पडेलच उठाउठी । मग सान थोर कीं बहुत ॥२९॥तैसें ब्रह्मादि कीटकांत जितुकें । साकार सुबुद्धि वृत्ति तितुकें । त्यामाजीं जीवेश हे निके । आभासरूप भासती ॥३०॥येथेंही म्हणतील कोणी । कीं घटीं येक प्रतिबिंबा उभवणी । येथें प्रतिंपिडीं आभासती दोन्ही । कैसें तें अवधारा उथळ जळीं स्पष्ट दिसतें । सखोल जळींचें दिसेना तें । आंतचे आंतचि झळफळितें । सूक्ष्म दृष्टीनें दिसे ॥३२॥तैसें बुद्धिचें रूप उथळ । तेथें जीवत्व दिसे टळटळ । वृत्तीचें रूप सूक्ष्म केवळ । म्हणून प्रतिबिंब अस्पष्ट ॥३३॥तेंही सूक्ष्म दृष्टीनें दिसे । कार्यावरून अनुमाना येतसे । बुद्धि विकल्पाहून जीवाचें जैसें । तैसें प्रेर्य प्रेरक समजावें ॥३४॥प्रेर्य तो हा जीव वावरे । तेव्हां प्रेरिला असे ईश्र्वरें । यया जीवत्वाचेनि अनुकारें । ईशही असे ऐसा ॥३५॥ती वृत्ति अनुभवावी बुद्धीवीण । त्यांस ईश होय भासमान । बुद्धीच्या योगें वृत्तीचें अभान । मा ईश कळे कैसा ॥३६॥प्रेरक सामर्थ्याहून पहावा । बोलता शंका वाटेल जीवा । कीं विष्णु सामर्थ्यवान स्वभावा । तेथें ईशत्व प्रत्यया ये ॥३७॥तैसे सामर्थ्य कीटकांत नसे । तरी ईशत्व तेथें कैसें असे । या आक्षेपीं बोलिजे अल्पसें । अवधारावें ॥३८॥विष्णूचें सामर्थ्य जें दिसतें । तें तें जीवाचें जाणावें समस्तें । ईश सामर्थ्य न दिसे आहे तें । प्रेरणात्मक ॥३९॥सिंहामाजीं हत्ती विदारी । मांजर होऊन उंदीर मारी । हे उपाधीस्तव उंच नीच परी । परंतु जीवधर्म ॥१४४०॥तैसे विष्णूच्या देही सामर्थ्य मोठें । कीटका तृण उचलितां नुठे । परी तें जीवाचें कर्म गोमटें । दोहीं ठायीं ॥४१॥ईशाची कर्मचि असेना । उगीच जीवाची करी प्रेरणा । म्हणून ईश्र्वर स्थूल दृष्टी दिसेना । जीवत्व दिसे ॥४२॥तस्मात् ब्रह्मादि कीटकांत देहीं । जीवेश असती निःसंदेही । येक दिसे येक न दिसे पाही । स्पष्टास्पष्ट म्हणोनी ॥४३॥हीं वचनें मानिती अप्रमाण । तरी या अर्था बहुत प्रमाण । गीतेमाजीं भगवान । अर्जुना सांगे ॥४४॥ईश्र्वर हा यंत्रारूढ होऊन । हृदयीं सर्वां स्वतां राहून । सर्व भूतांतें स्वमायेकडून । प्रेरणा करी ॥४५॥ऐसेंचि वृत्तींत शिव असे यासी । श्रुति प्रमाण निश्चयेंसी । माया आणि अविद्या ऐशी । आपुल्या आभासीं निर्मी दोघां माया म्हणजे विद्यात्मकवृत्ति । अविद्या तेचि नेणीव स्फूर्ति । हे दोन्ही येकरूप असती बुद्धि उद्भवेना तंव ॥४७॥बुद्धि उद्भवतां बुद्धींत । जीवत्व प्रवृत्तीकडे येत । म्हणून स्पष्टत्वें दिसूं लागत । ईश नोव्हे तैसा ॥४८॥विद्यास्फूर्तींत ईश्र्वर । ये बुद्धीसी विक्षेप करणार । बुद्धींत न येती निमित्तमात्र । असती म्हणोनी ॥४९॥अविद्यात्मक जीव उपादान । विद्यात्मक ईश निमित्तकारण । जैसें कुल्लाळ मृत्तिका दोन । घटकार्या असती ॥५०॥घटामाजीं मृत्तिका येत । तेवीं उपादानत्वें जीव बुद्धींत । कुल्लाळ घटाहून भिन्न राहत । तेवीं भिन्न राहे ईश ॥५१॥विद्या जरी बुद्धींत प्रवेशे । परी ईशत्व न ये जीवसहवासें । अथवा विद्यासह ईश प्रतिभासे । तरी तो परिणाम ॥५२॥प्रेरणाकार्य ईशासी जोंवरी । ईशही सरूप सनाम तोंवरी । तें कार्य नसतां नाम ईश्र्वरीं । कोठें उरे ॥५३॥बुद्धीमाजीं जरी येता । प्रेरणाकार्या होय त्यागिता । तैसाचि सुषुप्तिकाळ होतां । ईश सकार्य नाम सांडी ॥५४॥जीव जैसा अज्ञानगर्भी उरे । तैसेंचि आनंदकोशीं ईशत्व स्थिरे । विज्ञानात्मा जीवा नाम वारे । प्रज्ञानात्मा ईश ॥५५॥हे दोन्ही कारणात्मा शुद्ध । त्यांतचि मिळून राहती अभेद । जेव्हां प्रवृत्तीचा उभारा विशद । तेव्हां दोघे उद्भवती ॥५६॥जीवाच्या प्रारब्धदशेचा उभारा । तेव्हां बुद्धियोगें ये जागरा । तयाचा प्रेरक ईश हा खरा । तितुक्या विक्षेपकाळीं ॥५७॥पुन्हा बुद्धीचे तरंग नाना । होत असती जे क्षणाक्षणां । तेही ईश्र्वराची प्रेरणा । परी ते विकार जीवाचे ॥५८॥तूं म्हणसी तो अंतर्यामीं । ओळखीस न ये अनुक्रमीं । तरी तो अतिसूक्ष्म सुखधामीं । आहाच पाहतां न कळे ॥५९॥पटामाजीं तंतु ओळखितां । प्रतीतीस येत असे तत्त्वतां । परी तंतूचे अंतरीं अंशु असतां । स्थूळदृष्टी दिसेना ॥६०॥तैसा बुद्धीचा आभास कळों येतो । परी विद्याप्रतिबिंबीं कळेना तो । तोही सूक्ष्म अनुभवा कळतो । अंशु सूक्ष्मदृष्टी जेवीं पहा पहा बुद्धीविण जीव । जो नुसधा अविद्यात्मक भाव । तयाचाही नव्हे अनुभव । बहिर्मुखत्वें ॥६२॥बुद्धिअभावीं जीव दिसेना । मा ईश कैसा ये अनुमाना । न कळे म्हणून न करावी कल्पना । जीवेश अभावाची ॥६३॥बुद्धि उद्भवे आणि नासे । परी विद्याअविद्यात्मक वृत्ति न नासे । त्या दोहींमाजीं असताचि असे । जीवत्व ईशत्व ॥६४॥तस्मात् जयासी पहावें वाटे । तेणें अंतर्मुख व्हावें नेटे । विशेष बुद्धीचा तरंग नुठे । तेव्हां वृत्ति अनुभवावी ॥६५॥या वृत्तींत कळणें न कळणें । दोन्हीही असती समानें । तेचि विद्याअविद्येचीं लक्षणें । आवरण विक्षेरूपें ॥६६॥जया अधिष्ठानीं वृत्तिं । उद्भवली तया होती नेणती । जाणूं लागे चंचल स्फूर्ति । सहित कार्य जें जें ॥६७॥स्फूर्तिसी जाणे तेचि विद्या । येर न जाणे ते अविद्या । ह्या दोन्हीं समजाच्या आद्या । सूक्ष्मदृष्टी ॥६८॥यांत चिद्रूप ज्ञानाऐसें । ज्ञान स्फूरे जे मिथ्या आभासें । तेंचि जीवेश जाणावें अभ्सासें । तेव्हां कळती ॥६९॥परी त्यांतही मुख्य बिंबात्मा । सामान्यत्वें ज्ञानघन आत्मा । तोचि जाणावा कारणात्मा । त्याहून भिन्न हे दोन्ही ॥७०॥तो ब्रह्मप्रत्यगात्मा ज्ञानघन । ब्रह्मादि तृणांत अविच्छिन्न । जो स्वप्रकाशें भासवी संपूर्ण । आणि लयही जाणे ॥७१॥जो या श्र्लोकीं निरोपिला । रूपादिसह बुद्धि व्यापाराला । बुद्धि आणि निर्विकल्प वृत्तीला । सहज प्रकाशी ॥७२॥अविद्याविद्या जीवशीव । निर्माण तितुकें प्रकाशी सर्व । याहून प्रतिबिंबित जो स्वभाव । जीवेशांचा भिन्न ॥७३॥जैसा सूर्य भिंती अंगणें घरें । घट जळ प्रतिबिंबादि सारें ।एकदांचि प्रकाशी साचोकारें । तैसा आत्मा प्रकाशी ॥७४॥घटजळीं जो बिंबला । तो सूर्याहून वेगळा जाहला । तैसा आभासरूपें वृत्तींत उमटला । तो स्वरूपाहून भिन्न ॥७५॥वृत्तीचा उगाच चंचळपणा । त्यांत जाणिवेची बिंबित लक्षणा । येक चिद्रुपाचा व्यापकपणा । एवं दोन्हीही सत्यमिथ्या सत्य तो व्यापक बिंबात्मा । मिथ्या तो प्रतिबिंब अनात्मा । हे दोन्ही जो निवडी महात्मा । विचारदृष्टीनें ॥७७॥मिथ्यात्वें मिथ्याचा करी त्याग । सत्य तें सत्य होय अंगें । परी दोन्हीही समजावें अध्यंग । सत्य आणि आभास ॥७८॥सूर्यदृष्टांती जळीं व्यापकता । नसे म्हणून न ये सभ्यता । परी सत्यमिथ्या चिदाभासता । निवडून गेली ॥७९॥आतां वृत्तींतचि येक प्रतिबिंब । दुसरें व्यापकत्वें चिद्रुप स्वयंभ । हें स्पष्ट कळावें सुलभ । ऐसा दृष्टांत देऊं ॥१४८०॥घटीं जल घालितां भासत । आकाशापरी आभास दिसत । दुसरें शुद्ध गगन सर्व घटांत । न दिसतां व्यापून असे ॥८१॥व्यापलें तें जला आदि अंती । आहे तैसें असे निश्चितीं । तैस स्फूर्तींत व्यापक जो चिन्मूर्ति । वृत्ति अभावीं सत्य ॥८२॥जलाभास जल तोंवरी दिसे । जल नसतां भासकता नासे । तेवीं वृत्तींत प्रतिबिंबरूप भासे । तें नासे वृत्तीसर्वे ॥८३॥जें वृत्तिबुद्धींत प्रतिबिंबलें । चिद्रूपा ऐसे उगेंच भासलें । तया मिथ्यासी नाम ठेविलें । जीवेश दोन ॥८४॥येक विकल्प दोष गुणाचा । करितो जीव बुद्धिगत साचा । दुजा प्रेरकजीवाचे कर्माचा । नुसते वृत्तीचा आभास ॥८५॥असो जीवें केलें तें जीवनिर्मित । ईशें केलें तें ईश्र्वरद्वैत इतुकेंही कार्यरूप जगत । आणि जीवेश कारण ॥८६॥इतुकियाही दृश्यभासाहून । स्वप्रकाश ब्रह्म आत्मा ज्ञानघन । वेगळा असे सर्वात असून । निर्विकारें असंग ॥८७॥जैसें घटजळीं असोन गगन । सर्वांवेगळें व्यापकपण । जळाचे विकार अनान । न स्पर्शती तया ॥८८॥तैसेंचि सर्व जग जीवेशसाहित । चंचळ जड दृश्य भास समस्त । इतुकियांमाजींही चित्प्रभा व्याप्त । परी वेगळी सर्वांहूनी तेंचि आतां पुढील श्र्लोकीं । विवेचना कीजे निकी । येथें सावधान असावें साधकीं । यया निरूपणीं ॥१४९०॥सर्व मागील आलोढून आलें । निरूपण जितुकें होऊन गेलें । सर्व पदार्थमात्र निवडले । तिनुकाही अनुवाद येथें ॥९१॥तस्मात् अतितर सावधान । सांग घडत असे विवेचन । अनात्मजात निरसून । आत्मत्वें आत्मा भेटे ॥९२॥रुपाच्च गुणदोषाभ्यां विविक्ता केवलाचितिः । सैवानुवर्तते रुप रसदीनां विकल्पने ॥८॥रूपाहून गुणदोषांहूनी । वेगळी चित्प्रभा सर्वां भासउनी । तेचि व्यापक असे सर्वांलागुनी । रूपरसादि विकल्पासह रूपाहून वेगळे म्हणितलें । ईशनिर्मित तितुकेंही आलें । रूप येक उपलक्षण केलें । परी ईश द्वैताहुनीं भिन्न ॥९४॥गुणदोष म्हणजे जीवें केलें । जितुकें कल्पून भोग्या आणिलें । तितुकियाहूनही चिद्रूप संचलें । विकारलें नाहीं ॥९५॥तेंचि व्यापून सर्वा असे । पदार्थमात्र त्याहून न दिसे । घटीं कीं जलीं आकाश जैसें । तेवीं रसादि विकल्पीं ॥९६॥हेंचि आता प्रांजळ करूं । पदार्थमात्र विवेचनें विवरूं । ध्वनितार्थें कळावया निर्धारू । व्यतिरेक अन्वयाचा ॥९७॥रूप म्हणजे आदिकरून । पंचविषयात्मक संपूर्ण । या पांचांपरता पदार्थ अन्य । त्रिभुवनीं नाहीं ॥९८॥रूप तितुकें ईशनिर्मित । जडचंचलादि समस्त । एक रूपाचा करितां संकेत । नाम वेगळे घेणें नको ॥९९॥नामरूप तितुकी माया । आदिकरून तृणांत कार्या । व्यापून चित्प्रभा जे अद्वया । सर्वां ऐशी नव्हे ॥१५००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg