सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या ११०१ ते १२००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> क्रिया व्यवहार जितुके । बहुधाही बुद्धीचे तितुके । जीव आभासरूपें सर्व निकें । भासविलिया होती ॥१॥पूर्वींचे इश्र्वरनिर्मित । रूपादि हे पदार्थजात । जयासी ईक्षणादि प्रवेशांत । म्हणे श्रति ॥२॥ईक्षण म्हणजे अवलोकन । करी मायावी ईशान । तया इच्छेसरिसें निर्माण । होतें जालें ॥३॥गुण भूतें निर्माण जालीं । जयेतें अष्टधा प्रकृति बोलिली । ते अविद्याचि जडत्वा आली । स्थूल सूक्ष्म ॥४॥आकाश वायु तेज आप । पांचवें पृथ्वीचें रूप । यया भूतांपासून नामरूप । बहुधा जालें ॥५॥भूतांपासून जे जालें । भौतिकत्व वेगळालें । परी तें भोग्य भोक्तृत्वें निवडिलें । चंचळ जड ॥६॥जडत्वें चारी खाणी होती । साकारत्वें भिन्न भिन्न व्यक्ति । ब्रह्मादि तृणांत जगतीं । सान कीं थोर ॥७॥हे पंचीकृत भूतांचे जालें । जें पूर्वी उपक्रमी सांगितलें । त्यांत अपंचीकृत मिळालें । सूक्ष्म तत्व ॥८॥इतुकेंही ईशें पाहून । म्हणे हें सर्व जड मजविण । चलन न पावती तरी आपण । प्रवेशावें अंतरीं ॥९॥मग ईश्र्वरें रूप आपुलें । आच्छादुनी जीवत्व घेतलें । तेंचि चहूंखाणींत प्रवेशलें । तेव्हां व्यापारती सर्व ॥१०॥ते व्यापार तितुके जीवाचे । पुढें अनुक्रमें बोलिजे वाचे । परी प्रवेश होय निर्मित ईशाचें । ईक्षणापासूनी ॥११॥आकाशी शब्द स्पर्श वायूचा । तेजाचें रूप रस विषय आपाचा । गंध तो जाणावा पृथ्वीचा । एवं ही पंचभूतें ॥१२॥भौतिकत्वें ज्या चारी खाणी । अथवा तृणांत आदिकरूनी । या सर्वांमाजीं विषयश्रेणी । पंचधा असती ॥१३॥साकार जितुकें रूपासि आलें । तें नेत्रासी दृश्य जाईलें । म्हणोनि रूपादिनाम असें ठेविलें । रूप तेथें चारी ॥१४॥नाम कल्पना असे जीवाची । परी ओळखी व्हावी लागे रूपाची । म्हणोनि बोलावें वाउगेंची । अमुक नामें म्हणोनि रूप तेथें शब्द असे । स्पर्शही तेथेंच वसतसे । वास्तव्य केलें गंधरसें । म्हणोनि भौतिकत्व ॥१६॥श्रोत्रामुळें शब्द हें नाम । त्वचेस्तव स्पर्शासि उद्रम । चक्षूसाठीं रूपाचा अनुक्रम । रस जिव्हे प्रीत्यर्थ ॥१७॥घ्राणामुळें गंध जाला । एवं पंचधा भाव जीवें कल्पिला । परी ईश्र्वरें पदार्थमात्र निर्णिला । तेथें पंचविषया वस्ती ॥१८॥स्वर्ग मृत्यु लोक पाताळीं । जितुकें ब्रह्मांड अधोर्ध्व स्थळीं । सर्वीं या पंचभूतां वेगळीं । अणुही असेना ॥१९॥पांचावेगळा पदार्थ सहावा । नाहींच नाहीं न दिसावा । तस्मात् ब्रह्मगोळ जो हा आघवा । पंचभूतात्मक ॥२०॥पृथ्वीआदि हीं मुख्य भूतें । आणि भूतांपासून भौतिकें समस्तें । हे उभयही अनुक्रमें राहते । जाले ब्रह्मगोळीं ॥२१॥असो इतुकेंही ईशानिर्मित । रूपादि विषयात्म समस्त । हें दृश्य परी अबाधित । अतीत बंध मोक्ष ॥२२॥कवणासी बांधी ना सोडवी । उगीच निर्बाधरूपें असावी । यावरी बंधनरूपता उभवावी । कल्पित जीवें ॥२३॥सहजरूपादि हें निर्माण । याच्या ठायीं जीव हा आपण । उभवितां जाला दोषगुण । तेणेंचि बंध पावला ॥२४॥गुणदोषादिविकल्पाबुद्धिगाःक्रियाः ॥जीवकृत म्हणजे बुद्धीनें केलें । व्यापारादि नामभेद कल्पिले । तेंचि क्रियात्मक पाहिजे ऐकिलें । मुमुक्षें त्यागार्थ ॥२५॥गुण म्हणजे हें हें चांगुलें । हें ओंगळ तें तें दूषिलें । येणेंरीतीं जीवें कल्पिलें । गुणदोषात्मक ॥२६॥हे प्रिय पदार्थ हे अप्रिय । हें सुखकर हें दुःखद होय । हे अनुपयोगी हे हे उपाय । गुणदोष कल्पना ॥२७॥हे पुण्यात्मक असती । हे पापात्मक ओळखिती । हे ग्राह्य हे अग्राह्य असती । हे गुणदोष कल्पना ॥२८॥हे वंद्य निंद्य उंच नीच । हे सफळ हे निर्फळ आहाच । हे थोर सानसे उगेच । हे गुणदोष कल्पना ॥२९॥हे सुंदर हे ओखटे । हे हे श्रीमान हे करंटे । हे वडील हे असती धाकुटे । हे गुणदोष कल्पना ॥३०॥हे सजातीय हे विजातीय । हे चंचळ हा जड प्रकार होय । ही स्त्री नपूंसक पुरुष होय । हे गुणदोष कल्पना ॥३१॥हे स्वकीय हे परके । हे आप्त माझे हे येर असिके । हा मी तो तूं हें हें निकें । हे गुणदोष कल्पना ॥३२॥हे स्वामी हे सेवक । हा राजा हे येर रंक । हा अधर्मी हा धार्मिक । हे गुणदोष कल्पना ॥३३॥हे कीटक ओंगळ अधम । हे पतंगादि मध्यम । हे पानकिडे किती उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥३४॥हे हिवरादि वृक्ष अधम । बोरी बाभळी हे मध्यम । धात्री शमी पिंपळ उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥३५॥काउळे होले हे पक्षी अधम । चिमण्या साळ्यादि मध्यम । रांवे नीळकंठादि उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥३६॥हे श्र्वानशुकरादि अधम हे गायहरिणादि उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥३७॥हे अंत्यजादि अधम । हे क्षुद्र गोपादि मध्यम । हे विप्र आणि द्विज उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥३८॥हे दैत्यराक्षसादि अधम । हे पितरगंधर्वादि मध्यम । हे देव सर्वांत उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥३९॥यक्ष गंधर्वादि अधम । इंद्रादि देव हे मध्यम । विष्णु आदि हे उत्तम । हे गुणदोष कल्पना ॥११४०॥ऐसेचि तृण पाषाणाआंत । अथवा संपूर्ण वस्तुजात । उत्तमाधम भाव संकेत । हे गुणदोष कल्पना ॥४१॥येथें शंका ऐसी करिसी । कीं हे निर्माणचि जालीं ऐशी । जैसियासी कल्पना करिता तैशी । दोष तो कोणता ॥४२॥तरी ययाचें उत्तर ऐकावें । जालें असती तैसे स्वभावें । तयावरीच वाउगे भाव कल्पावे । उत्तमाधम मध्यम ॥४३॥पाहेपा एकचि पाणी असतां । हे ओहळ अधम मध्यम सरिता । भागीरथी आदि उत्तम तत्वतां । हेंचि गुणदोष ॥४४॥प्रेताग्नि तो असे अधम । सहज अग्नि तो मध्यम । होमादिकांचा तो उत्तम । हेचि गुणदोष ॥४५॥हा कर्कंश वायु अधम । हा समान वायु मध्यम । हा मंदवायु शीतळ उत्तम । हेचि गुणदोष ॥४६॥हें मेघें आकाश दूषिलें । हें पहा कैसें असे स्वच्छ जालें । या रीतीं एकासीच भाविलें । हेचि गुणदोष ॥४७॥हे भूमि किती पवित्र । हे पहा कुश्चळ अपवित्र । तैसेंचि कुग्राम हें क्षेत्र । हेचि गुणदोष ॥४८॥ऐसेंचि अवघें कर्म धर्म क्रिया । आश्रम गुण विद्या अविद्या । हें हें चांगलें हें हें वायां । हेचि गुणदोष ॥४९॥हा सुदिन हा दुर्दिन । कुमुहूर्त भाऊन । उगाचि संशयीं पडे आपण । हेचि गुणदोष ॥५०॥असो ऐसें किती बोलावें । धरणीही लिहितां न पुरवे । परी अल्प संकेतें समजावें । सर्वही गुण दोषात्मक ॥५१॥येथें हे कल्पिसी ऐसें । गुणदोष वेदेंचि सांगितले जैसे । तैसेचि जीवही भावीतसे । तरी बाध तो कोणता ॥५२॥तरी याचें उत्तर ऐकावें । जीवें आवडतें उत्तर घ्यावें । न आवडे तें तें अव्हेरावें । वेदवचन जरी ॥५३॥वेदवचनें गुणदोष केले । म्हणोनि तेंचि असे स्वीकारिलें । तरी काय हें वचन नाहीं ऐकिलें । तें कां न व्यावें ॥५४॥गुणदोष पाहणें तो दोष । गुणदोष न पाहणें हा गुण विशेष । तरी या वचनें कां निर्दोष । होऊन न परतावें ॥५५॥येथें भाविसी अंतःकरणीं । का बहूवचनें गुणदोषालागुनी । ऐखादे वचन असतां निवर्तनी । प्रमाण कैसें घ्यावें ॥५६॥तरी गोत्रज मरता सुतक धरावें । ऐसें कश्चित वचन असेल स्वभावें । जें जनीं बळकट धरावें । स्वप्नीं न विस्मरतां आणि ब्रह्मचि जीव अभिन्नपाणीं । अनंत या वाक्याच्या आयणीतरी कां सहसा न मानिती कोणी । तस्मात आवडे शास्त्र असो पदार्थमात्रासी गुणदोष । कल्पून घेतसें शोक हर्ष । हेचि बुद्धीची कल्पना विशेष । निर्मित जीवाचें ॥५९॥पूर्वी ईशनिर्मित जितकें । भोगाचें उपेगा आणि तितुकें । हेंचि जीवाचें करणें असिकें । कल्पनायोगें ॥११६०॥जैशी बापें कन्या निर्मिली । ते भर्त्यासी भोग्य जाली । तैशी ईश्र्वरें सर्व सृष्टि केली । ते भोगा आली जीवाचे ॥६१॥येक स्त्री निर्मिली ईश्र्वरें । तेथें कल्पना करिती हे सारे । त्यांत कवणाचें मानावें खरें । हे बरें पहा ॥६२॥बंधु म्हणे हे माझी भगिनी । पुत्र म्हणे हे माझी जननी । भतो म्हणे हे माझी पत्नी । भोग्य क्रीडेसी ॥६३॥देवर म्हणे भ्रातृभार्या । पितरें म्हणताति कन्या तया । सासू जाली असे जांवया । विहिण व्याह्याची ॥६४॥ऐसे कितेक कितेकापरी । बोलताती स्वजनें सारीं । परंतु एकचि असे जे नारी । ते भेदावली नाहीं ॥६५॥परी हे माझी माझी म्हणून बैसले । सदृढ प्रेमाचें बंधन पडिलें । ते मेलिया रडती आपणही मेले । सुखदुःखें शिणोनी परी अज्ञानें वासना बेडी । पहिली ती न सुटे सांकडी । उगीच जन्मती मरती बापुडीं । उंच नीच योनी ॥६७॥येथें तुझी होईल भावना । कीं जीवें उगीच केली कल्पना । परी दुजी कोणती केली रचना । ईशनिर्मितावरी ॥६८॥पहिली स्त्री असतां खरी । येणें कोणती निर्मिली दुसरी । आणि भावनेनें सुखदुःखा माझारी । कैसा पडे ॥६९॥तरी या आक्षेपाचे उत्तर । दिधलें पाहिजे साचार । आधीं जीवें निर्मिलें तो प्रकार । पुढें बंधनरूप बोलूं ॥११७०॥ईशें निर्मिली मांसमयी । ते गोचर असे इंद्रियसमुदायीं । दुजी जीवें ही मनोमयी । निर्मिली अंतरीं ॥७१॥मांसमयी सन्निध नसतां । अथवा ते मरोनिही जातां । परी मनोमयची वासने आंतौता । स्मरतां उभी राहे ॥७२॥मांसमयी चक्षूनें पहावी । मनोमयी मनें आठवावी । ते भासतांचि तळमळी जीवीं । आहा भेटेल कधीं ॥७३॥त्या तळमळीनें परमार्थ नातुडे । आणि येथें स्त्रीसुख न जोडे । परी मरतांचि पुनःपुन्हा सांकडें । जन्ममृत्यूचें ॥७४॥मांसमयीनें येथें बांधिलें । सोडून न जाती कांही केलें । मनोमयीनें बंधन पडिलें । परलोकाचें ॥७५॥तस्मात् मनोमय निर्मित जीवाचें । भिन्न निर्मिताहून ईशाचें । आणि याहूनही जीवसृष्टीचें । प्रत्यक्षपण असे ॥७६॥तृण पाषाणाची घरें करावीं । मृत्तिकेच्या धातु निपजवी । धातूचीं पात्रें नगें घडावीं ं बहु कारागिरीनें ॥७७॥अनेकपरीचें करणें नाना । कल्पनेनें करिती रचना । तितुकें बोलतां तें सरेना । कर्तव्यता जीवाची ॥७८॥परी जितुकें स्थूलानें निर्मिलें । तेणें जीवासी नाहीं बांधिलें । निर्बाध असती पदार्थ जेतुले । ईश सृष्टापरी ॥७९॥मनोमयाची जे प्रीति । हेचि जीवासी बंधनरूप असती । हेंचि सांगूं एका दृष्टांतीं । निर्बाध बाधक ॥११८०॥पुत्र देशांतरा गेला । तो स्वतःसिद्ध सुखरूप असिला । परी कोणीं वंचकें सांगितलें कीं मेला । तेव्हां रडे अट्टहास्यें अथवा पुत्र मृत्यूही पावतां । नायकें जोंवरी त्याची वार्ता । तोंवरी न रडे सुखें वर्ततां । दुःख तें नव्हो ॥८२॥पुत्राचा मृत्यू नव्हे दुःखकारी । अथवा वांचणें नव्हे सुखकारी । तस्मात् कल्पनाचि मात्र सारी । सुखदुःखप्रद ॥८३॥कल्पनेंनें कांहीं एक भावावें । तेव्हांचि सुखदुःखादि व्हावें । ना तरी पदार्थ असतां न घडावें । सुखदुःख कदा ॥८४॥निद्रेंत कवणाचे पुढें मांगें । स्त्री सर्प दोनी असतां प्रसंगें । परी ते कल्पनेवीण दंगे । सुखदुःखाचे न होती ॥८५॥एवं जीवसृष्टि तेचि बाधक । ईशसृष्टि निर्बाधक । हें जाणिजे निश्चयात्मक । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥८६॥एतदर्थ तितीर्षु साधक जन । अनेकधा श्रवणादि अभ्यासेंकडून । करिती जीवद्वैताचें हनन । तेव्हांचि सुखी होती निःशेष हानि जीवद्वैताची । हेचि पराकाष्ठा जीवन्मुक्तीची मिथ्यात्वदृष्टि ईशसृष्टाची । निःशेष हानि नको ॥८८॥ईशसष्टीचे पदार्थ जितुके । परी ते द्विविध असती तितुके । मिथ्यात्वें पाहणें तेंचि निर्बाधकें । साधकें गुरुशास्त्रें ॥८९॥गुरु सच्छास्त्रावीण कांहीं । साधका तरणोपाय नाहीं । म्हणोनि साधकत्व तया पाहीं । उपयोगी परमार्था ॥९०॥तैशीच जीवसृष्टि दोन रीती । शास्त्रीय अशास्त्रीय म्हणविती । शास्त्रीय अहंब्रह्मास्मि अनुभूति । आणि संपत्ति श्रवणादि हे जीवसृष्टि परी उपयोगी । मुक्ति येणेंचि जीवालागीं । यावीण अशास्त्रीय जे वाउगी । त्यागावी साधकें ॥९२॥अशास्त्रीयाचेही प्रकार द्विविध । एक मंद एक तीव्र द्वंद्व । तीव्र ते जाणावे कामक्रोध । मंद ते मनोराज्य ॥९३॥मनोराज्य तें हे कल्पना । जे सांगितली उंच नीच भावना । तिचा परिणाम जे करी यातना । कामादि जीवासी ॥९४॥तस्मात् कामादि आणि मनाची । कल्पनारूप सृष्टि जीवाची । त्यागिली पाहिजे अंतरींची । निपटूनि साधकें ॥९५॥उंचनीच भावरूपें कल्पना । हें जागृतीचे विषयसुख नाना । अहंब्रह्मास्मि प्रतीति गहना । हे मोक्षप्रद सुखद ॥९६॥एवं जागृतीपासून जीवाची । मोक्षापर्यंत रचना साची । त्यांत त्यागणें आग्रहणाची । वेवादणी सांगितली ॥९७॥तैसेचि ईशसृष्ट पदार्थजात । ईक्षणापासोनि प्रवेशांत । रूपरसादि हे विख्यात । सांगितले स्पष्ट ॥९८॥असो रूपरसादि या पदार्थावरी । जीव कल्पनारूप क्रिया सारी । हे बुद्धिगत भावना खरी । नसोनि भावी जीव ॥९९॥ताःमतेःक्रियाःविषयैःसार्धंचितिःभासयंती ॥त्या क्रिया ज्या बुद्धिवृत्तीच्याविषयासहित कल्पना जीवाच्या तितुक्या येकदांचि प्रकाशवीसाच्या ॥१२००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg