सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या १२०१ ते १३००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> स्वप्रकाशें चिदुपता विषय तेंचि रूपरसादिकें साकारत्वें । दृश्य जितुकें । ब्रह्मादि स्थावरांत अनेकें । सान थोर ईशजनित ॥१॥तयावरी जीवाची कल्पना । जे कां जीवसृष्टीची रचना । मनोमयात्मक भास नाना । प्रिय द्वेष्य उपेक्ष्य ॥२॥ऐसे जीव ईशसृष्ट दोनी । प्रकाशीं आत्मप्रभा चित्खाणी । दुजें नसतां साह्य उपकरणीं । येकपणीं स्वतेजें ॥३॥जैसा सूर्य आकाशींचा । दुजा साहाकारी तरी कैंचा । एकलाचि स्वप्रकाशें साचा । पदार्थमात्र प्रकाशी ॥४॥भिंती माळवदें अंगणें । जैसा आकार त्रिचतृष्कोणें । त्यामाजीं घट ठेविले भिन्नभिन्ने । सजळें भरोनी ॥५॥त्या जळामाजीं प्रतिबिंबे पडतीं । दुसरे सूर्याऐशींची वाटती । त्याची झळझळ पडली भिंती । सामान्य प्रकाशावरी ॥६॥असो भिंती आणि घट सजळ । प्रतिबिंब आणि भिंती झळझळ । येकदांचि प्रकाशी सकळ । सूर्य माध्यान्हींचा ॥७॥तैसाचि आत्मा सूर्य जगाचा । त्यावर आदि जंगमाचा । जया तळीं सर्वां उत्पत्तीचा । प्रकार जाला ॥८॥ऐसा ब्रह्मांडरूप हा मठ । भिंती रूपरसादि ह्या नीट । त्यामाजीं चारी खाणी घट । लिंगजळें भरिलें ॥९॥अथवा स्थूल मांसमय भिंती । त्यांत अविद्या घट अव्याकृति । जळ तेंचि बुद्धीची वृत्ति । आदिकरोनि सत्रा ॥१२१०॥त्या बुद्धीमाजीं आत्मसूर्याचें । प्रतिबिंब पडलें जेवीं साचें । तेंचि रूप मिथ्यात्वें जीवाचें । चिदाभास नांवीं ॥११॥त्या प्रतिभासाची झळझळ । रूपसादिकांवरी पडे सकळ । तेचि कल्पना उंच नीच बरळ । भावना जीवाची ॥१२॥पहिलें रूपादि ईशनिर्मित । वरती जीवाचें भासरूप जनित । आणि बुद्धिआदि जीवासहित । भासवी चित्प्रभा ॥१३॥जैसे भिंती घट जळासहित । प्रतिबिंब आणि भिंती झळकत । हें इतुकेंही एकदांचि प्रकाशित । निजतेजें सूर्य ॥१४॥तैशी स्थूल अविद्याबुद्धि । प्रतिभास जीवही त्यामधीं । रूपरसादि ईशजनित आधीं । त्यावरी कल्पना जीवाची ॥१५॥इतुक्यासहित जितुकें निर्माण । कार्य अथवा अज्ञान कारण । ज्ञान किंवा विपरीत ज्ञान । स्वयें प्रकाशी चित्प्रभा ॥१६॥मूळ मायेपासून तृणांत । गुणविषय पंचभूत । ईश आणि ईशजनित । आत्मप्रकाशें भासती ॥१७॥बुद्धिपासून विषयांत कल्पना । व्यापार मनोमय जे नाना । जीवजनित आणि जीवपणा । आत्मप्रकाशें भासती ॥१८॥एवं साराही इतुका आभास । वाउगा अज्ञानें भासला भास । परी आत्मा हा येकदांचि सर्वांस । आत्मप्रकाशें भासवी या श्र्लोकींचें निरूपण ऐसें । सत्यमिथ्या निवडिलें असे । आणि ईश जीवांचें निर्मित जैसें । तेंही स्पष्ट जालें ॥१२२०॥मुख्य सामान्य आणि आभासानिवडिले कळावया साधकास आणि अज्ञानकाळींही चिद्रुपासलोप नसे तें स्पष्ट जाहलें ऐसें ऐंकताचि रविदत्त । साष्टांग घाली दंडवत । जी जी महाराज हर्षें स्तवित । प्रश्र्न हेतु ठेऊनी ॥२२॥द्वैत ईशाचें आणि जींवाचें । भिन्न भिन्न साकार मनोमयाचें । निरूपण जालें संकेतें त्याचें । परी अपेक्षा उरली ॥२३॥वेद आणि शास्त्रें सारीं । हे निर्माण जाहलीं बहुधा परी । यांसी ईश कीं जीव । निर्माण करी । हें कळावें मज ॥२४॥बहू बरें म्हणून श्रीगुरु । बोलते जाले करुणाकरु । यर्थार्थचि बोलिजे साचारु । निर्भीडपणें आतां ॥२५॥जीवही साकार असेना । मा साकारत्व कैसें ईशाना । हें न कळून करिती वल्गना । उभयां साकारत्वाची ॥२६॥पुरुषत्व आलें साकारत्वासी । श्र्वासही उत्पन्न तयासी । कल्पितां वेद होणें श्र्वासीं । अति विरोध कीं ॥२७॥जरी पुरीमध्यें राहिला । पुरुष नाम यास्तव जीवाला । तरीही तया आभासाला । अभाव श्र्वासाचा ॥२८॥तस्मात् श्र्वासापासून वेदाची । उत्पत्ति म्हणता साची । अपौरुषत्व यया वचनाची । हानि होय ॥२९॥म्हणोनि अज्ञानाची कल्पना । स्वीकारिली जरी वल्गना । तरी अनुभवा उणेपणा । आणि श्रुतीसी विरोध ॥१२३०॥यास्तव लोकवार्ता सांडावी । अनुभवें प्रतीति स्वीकारावी । तरीच हे भ्रांति निरसावी । येऱ्हवीं सदृढ ॥३१॥असो स्वानुभवानुसार । बोलिजेत आहे सविस्तर । आधीं कैसा जीव कोण ईश्र्वर । पुढें वेद तो कैसा ॥३२॥मागें तुजला ईशजीवाचें । रूप निवडून दिधलें साचें । परी तें तुजला कळलें न वचे । म्हणोनि पुन्हा सांगूं ॥३३॥वृत्तिरूप माया उद्भवली । तेचि दोप्रकारें विभागली । विद्या अविद्या जे सांगितली । ज्ञानाज्ञानरूप ॥३४॥अविद्येंत जाणतेपणाचें । प्रतिभासलें रूप तें जीवाचें । विद्येत प्रतिबिंब चिद्रुपाचें । तोचि ईश्र्वर ॥३५॥अविद्या उपाधीमुळें जीवा । अन्यथात्वें भाव यावा । सूक्ष्मदेहाचा प्रकार व्हावा । विकार बुद्धिवृत्तीचा ॥३६॥बुद्धिवृत्तींत जें पडिलें । तें बुद्धि न जाय कल्पिलें । तरी मग सत्रा प्रकारें जीवत्व जालें । कासयावरुनी ॥३७॥बुद्धीचे विकार सत्रा असती । त्यांत प्राण जडत्वें पांच बोलती । त्या प्राणाचे श्र्वास उमटती । तरी ते न होती जीवाचे अज्ञानास्तव मात्र जीवानें । देहासहित तादात्म्य धरणें । तया अभिमानत्रयाचें बोलणें । पुढें निरोपूं ॥३९॥कल्पनारूप जीवें केलें । तें आतां जीवसृष्ट सांगितलें । जें जें योजना करून उभविलें । जागृतीपासून मोक्षांत ॥४०॥असो जीवांचें रूप ज्ञानाऐसें । परी तें ज्ञान नव्हे प्रतिबिंब भासे । तें बुद्धीहूनही अनारिसें । कळावें साधका ॥४१॥आतां ईश जो विद्यात्मकवृत्ति । त्यामाजीं प्रतिबिंबरूप वस्ती । जयाची तो सर्वज्ञ अमूर्ति । विद्येऐसाही नव्हे ॥४२॥तया वृत्तीपासून बहू निर्मित । जालें परी तें विकारा न पावत । अन्यथा न होऊन निवांत । स्फूर्तिरूप स्फूर्ति असे विद्यास्फूर्ति विकारा न पवे । मा ईशें कैसें अन्यथा व्हावें । नुसधें विद्या उपाधीनें असावें । उत्पत्ति हेतु ठेउनी हिरण्यगर्भ सत्रा प्रकार । त्यांत या ईशाचें जरी बिढार । म्हणावें परी सर्वांचे विकार । सर्वज्ञा न लागती ॥४५॥ऐसें ईशाचें जरी भासरूप । सांगितलें कळावया अल्प । तेथें श्र्वास ना नव्हे संकल्प । तरी योजना कैंची ॥४६॥श्र्वास हे धर्म प्राणाचे । कल्पनारूप तें जीवाचें । श्र्वास संकल्पाविण ईशाचें । रूप नुसधें स्फूर्तिरूप ॥४७॥तया स्फूर्तिज्ञानामुळें । भूत गुणादि जालीं सकळें । परी तें जीवेशाहून वेगळें । चंचळ जड दोन्ही ॥४८॥आरंभी ब्रह्मा निर्माण जाला । स्वयंभूव नामें बोलती त्याला । परी तो साकार जेणें निर्मिला । तया नांव स्वयंभू ॥४९॥साकारावरीच दृष्टि जयाची । अज्ञानास्तव बोलती तेची । कीं स्वयंभूव साकार विरिंचि । परी तें नव्हे ॥१२५०॥ अहं ब्रह्मस्फूर्ति मायेची । त्या चंचळपणीं वस्ती जाण त्याची । तेथेंचि इच्छा वसे बहुपणाची । कीं व्हावें बहुत ॥५१॥ती इच्छा परी निर्हेतुक । मनसंकल्पादि नसती तर्क । नुसधी वृत्ति निर्विकल्पक । त्या इच्छेंनें सर्व जाहलें ॥५२॥मायास्फूर्तिसहित जाणीव । इच्छाबीजेंसी जो आठव । आदिनारायण तयाचें नांव । सविशेष स्वयंभू ॥५३॥तयाचिये इच्छेसरिसे । भूतगुणादि होती अपैसे । चंचल तत्वादि होऊन सरिसे । स्थूल जाला विरिंचीचा ॥५४॥तया स्थूलामाजीं प्रवेशतां । ईशचि जाहला जीवत्वें स्वतां । मग चंचळ जड उभयतां । चळण पावले ॥५५॥देहाचा चाळक तो प्राण । विषय निवडावया मन । तया संकल्पामाजीं जीवपण । आभासरूप असे ॥५६॥पूर्वीचा जो निर्विकल्प हेतु । तोही असे बुद्धिआंतु । तोचि ईशान प्रवर्तवितु । संकल्पांसह सर्वां ॥५७॥एवं मायेसहित ईश्र्वर । ससंकल्पजीव अनेश्र्वर । या उभयांनींही केलें बिढार । साकार सप्राण ॥५८॥इतुका संघ जेव्हां मिळाला । देहीं प्राण वायु कळासिला । तेव्हां वर्णरूपें शब्द उठिला । ध्वनि नादासहित ॥५९॥शब्दगुण जरी गगनाचा । परी हेलावा पाहिजे वायूचा । त्यावरी आंवाका भासरूप तेजाचा । वरी आपाचें द्रवत्व हे चाऱ्ही मिळतांही पृथ्वी पाहिजे । जडाच्या आधारें चळण पाविजे । तेंव्हाचि हेलावियासरिसा उठिजे । शब्द हा वर्णात्मक ॥६१॥आरंभीं सामान्य ध्वनि । नादरूपें झाली उभवणी । तोचि अकार जेथून श्रेणी । पन्नास मात्रांच्या होती ॥६२॥अकारीं उकार मिळतां । ओकार उमटे पाहतां । मकार शेवटीं आदळतां । ॐ इति प्रगटे ॥६३॥पहिली स्फूर्ति अर्थरूप । अहंब्रह्म जे निर्विकल्प । तेंचि प्राण आणि मनसंकल्प । मीनतां जडत्वा आली ॥६४॥सोहं अक्षरें प्राणाच्या बळें । उठलीं त्यांत हेतु तो मिळे । तेणें सोहं शब्द हा उफाळे । हाच कीं प्रणव ॥६५॥सकारशक्ति बीजाआंत । अकार उकार मकार मिश्रित । हे चंचळपणाचे प्रकार होत । देह उपाधीमुळें ॥६६॥ध्वनीमाजीं चंचळ जाणता । ते अर्धमात्रा बोलिजे तत्वतां । तेथें मात्रेचा उच्चार न होतां । नुसधा नाद ॥६७॥तिहीं मात्रांतही नाद असे । परी ते मात्राध्वनि भिन्न दिसे । त्या ध्वनींत नुसधा जाणता विलसे । तो बिंदुत्वें कल्पावा एवं अर्धमात्रा बिंदू सहज । हाचि हकार पुरुषबीज । पहिला सकार तोचि समज । त्रिमात्रात्मक ॥६९॥एवं अकार उकार मकार । अर्धमात्रा चौथा प्रकार । पांचवा तो बिंदू साचार । ऐशीं पांच अंगें प्रणवाचीं ॥१२७०॥परी सोहं अक्षरें जीं दोन । तेंचि प्रणव पंचांग संपूर्ण । हेंचि पहावें विचारून । साधकें अंतरीं ॥७१॥ऐसा जो प्रणव उमटला । हाचि वेद स्वयंभ जाला । येकाक्षर ब्रह्म नाम जयाला । आणि मोक्षाचा सेतु ॥७२॥वेद म्हणिजे जाणणिया । तें जाणतेपण या वेदराया । येर अक्षरां कल्पिणें वायां । वेद म्हणोनी ॥७३॥तथापि शब्दाविण अर्थासी । जाणणें न घडे मुख्य जीवासी । म्हणोनी शब्दरचना व्हावयासी । पन्नास मात्रा निर्मिल्या अकारादि सोळा वर्ण । कादिमांत पंचवीस गणन । तयासी स्पर्श म्हणती विचक्षण । जे स्पर्शोन उठती ॥७५॥यरादि हे उष्मसांत । आणि हक्ष हे मुळींचे उदभूत । एवं पन्नासांची होय गणित । भिन्नभिन्न मात्रा ॥७६॥इतुकियांतही प्रणवाची । व्याप्ति असे अन्वयाची । अकारावीण तो नव्हेची । उच्चार मात्रेचा ॥७७॥भास तोचि उकाराचा । दिसणेपणा अक्षरांचा । दृश्यभास तो मकाराचा । परिणाम असे ॥७८॥एवं त्रिमात्रात्मक ॐकार । तयापासूनीच पन्नास अक्षरें । आणि सर्वांमाजींही निरंतर । व्याप्ति प्रणवाची ॥७९॥तस्मात् इतुकियाही मातृकांसी । वेदाचि म्हणावें अक्षरांसी । हे निर्माण झाले अंतरश्र्वासीं । साकार ब्रह्मयाचे ॥१२८०॥परा पश्यंती मध्यमा वैखरी । हींच स्थानें वेदाचीं चारी । चहूंपासून या येकसरी । उच्चार होतसे ॥८१॥ह्याची मातृका पुढें मागें । होतां शब्द होती अनंत प्रसंगें । म्हणोनि आहे निजांगें । अनंता वै वेदा ॥८२॥ऐसा वेद जो निर्माण जाला । तो साकार ब्रह्मयानें नाहीं केला । प्राणचि परिणामा पावला । परी न करी प्राण ॥८३॥संकल्पासहित जो जीव । तयासीही कर्तृत्वाचा अभाव । म्हणोनि ईश्र्वर जो स्वयमेव । तेणेंचि केला ॥८४॥मायेसहित जो मायावी । वाउगेंचि येकाचें येक दावी । जो शिवशक्ति नारायण नांवीं । तेणेंचि वेद निर्मिला ॥८५॥हेंही मायेचेंचि करणें आघवें । जें अज्ञानास्तव वाउगें उभवावें । परी तें जड म्हणोनि आरोपावें । आभासरूप ईशावरी जैसे बुद्धीनें केले जे जे संकल्प । ते ते जीवावरी कीजे आरोप । तैसेंचि मायेचें कृत्य मोठें की अल्प । तें ईश केलें म्हणावें असो ऐसा शब्द ब्रह्मासहिताब्रह्मा निर्माण जाला मृष्टिहेत । तो कल्पना जीवत्वें जेव्हां करीत तेव्हां अनंत प्रजा निर्मिल्या पशु पक्षी श्वापद कीटकें । स्थावर जंगमात्मक जितुकें । अवघें जोडेचि सकौतुकें । निर्माण होते जाले ॥८९॥पुढें मैथुनसृष्टि उद्भवली । सर्वही येकापासून येक जाली । परी आरंभीं संकल्पें जे प्रगटली ं ते मानसिकसृष्टि ॥१२९०॥येथेंही कोणी मंदमति । येकाचें येकचि भाविति । कीं मानसिक जे होती । तें करणें ब्रह्मयाचें ॥९१॥तो ब्रह्मदेवाचि ईश्र्वर म्हणावा । कारण कीं कर्ता जाहला सर्वां । जरी हा साकार जीव कल्पावा । तरी विरोध येतसे भूतादि तृणांत निर्माण जितुकें । हें ईशाचें कर्तव्य असे तितुकें । आतां जीवें केलें म्हणतां निकें । तरी केवढा विरोध ऐसिये आशंकेसी उत्तर । बोलिजेत आहे पहा विचार । जरी मानसिक करी अनेश्र्वर । तरी मैथुनसृष्टि ही जीवाची स्त्रीपुरुषसंयोगें उत्पत्ति व्हावी । हे जीवाचे स्वाधीनचि जरी असावी । तरी मग संतति नसतां जीवीं । तळमळ कासया प्रतिसंगासी बाळें व्हावें । ऐसें तों कोठें न संभवे । मैथुन तों दिननिशीं न सोडवें । परी पुत्रार्थ रडती ॥९६॥तस्मात् करणें नव्हें जीवाचें । मैथुन जरी स्त्रीपुरुषांचें । जेव्हां प्रारब्ध उद्भवे होणाराचें । तेव्हां ईशसत्ते होतें ॥९७॥कोणीकडे रक्तरेत । कोणीकडे साकार जन्मत । प्राण जीवही होय त्यांत । हें जीवाचे बापें नव्हे ॥९८॥तैसाचि जीवसंकल्प ब्रह्मयाचा । परी करणें हा उपाय नव्हे त्याचा । जरी स्वाधीनचि असता साचा । तरी घाबरता कासया ॥९९॥येकदां दृष्टप्रजा निघाली । ती विरिंचीशीं मैथुना प्रवर्तली । तेव्हां पळतां भूमि थोडी जाली । कोणी कैवारी ही नसे मग त्या ॥१३००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg