सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या ६०१ ते ७००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> येणेंचि रीतीं । मी किती चांगुला । नखशिख आवडता जाला । हस्तपादादि शोभला । हेंचि विडंबन ॥१॥श्रोत्रांचें ऐकणें चांगुलें । आवडे त्वचेनें स्पर्शलें । आकर्ण नेत्रें शुद्ध देखिलें । हेंचि विडंबन ॥२॥रसनेची गोडी अति सुरस । अति चांगुला घेणं सुवास । माझें बोलणें किती नवरस । हेंचि विडंबन ॥३॥ग्रहण दाना हस्त चांगुले । गमन गती सरळ पाद भलें । उपस्थ गुद किती शोभलें । हेंचि विडंबन ॥४॥पंचप्राण चांगुले असती । अहंकार तो उत्तम अति । सावधानता चांगुली चित्तीं । हेंचि विडंबन ॥५॥बुद्धि निश्चया अति उत्तम । मनही चांगुलें असे परम । अंतःकरण गुणही होती सम । हेंचि विडंबन ॥६॥माझें करणें वर्तणें आचरणें । पाप कीं पुण्य न म्हणे । चांगुलें म्हणून भावी मनें । हेंचि विडंबन ॥७॥ऐसे जागृतीचे व्यापार । वाईट कीं असोत सुंदर । परी चांगुलेंचि सविस्तर । हेंचि विडंबन ॥८॥एवं अस्ति भाति प्रिय या रीतीं । जागृतींत आरोपी भासाप्रती । तैसेंचि स्वप्नीं भावी ध्यासावरुती । हेंचि विडंबन ॥९॥भासदेह जो मने कल्पिला । तो आहे जाणे चांगुला । येरा भासा हर्षे कीं भ्याला । हेंचि विडंबन ॥६१०॥या रीतीं स्वप्न आणि जागृती । माजी अस्ति भाति जे प्रीति । आपुलीं लक्षणें आभासावरुतीं । स्थापी बळें ॥जैसा वृक्षीं बैसलियाचा । पाहणें प्रीति आहेपणा साचा । तो पडिलियावरी आरोप त्याचा । स्थापी बळें ॥१२॥हस्तपादादि मस्तक आहे । पडिला कैसा टकमकां पाहे । आवडी त्याची धरोनि राहे । तेव्हां काढा म्हणे ॥१३॥तैसाचि हाही वृत्तीपासोन । देहांत मीच ऐसा मानून । सोडवा म्हणे बंधांतून । हें विडंबन नव्हे ॥१४॥अगा हे रविदत्ता तुजसी । निरोपिलें कळलें कीं मानसीं । एक तें सांगितलें अविनाशी । एक हें मिथ्या ॥१५॥अस्ति भाति प्रियरूपता । जे मागील श्र्लोकीं आभास जीव । ज्याचा असज्जड दुःखात्मक स्वभाव । परी आरोपिलें अस्ति भाति प्रियत्व हा मिथ्या प्रतिबिंब ॥१७॥ऐसे सत्य मिथ्या हे दोन । पदार्थ असती वेदांत प्रमाण । तिसरा नाहीं जरी नाना संपूर्ण । तरी अंतर्भूत दोहींत ॥१८॥आत्मा ब्रह्म सच्चिदानंद । द्रष्टा साक्षी अद्वय अभेद । ऐसे नामाचे अनेकधा भेद । परी आब्रह्म एक ॥१९॥माया गुण वृत्ति अंतःकरण । मनादि प्राण बहिःकरण । देहादि जीव आदिकरून । मिथ्या पदार्थं एक ॥६२०॥तस्मात् दोन पदार्थाचि असती । सत्य मिथ्या मुख्य आभास भ्रांति । यास्तव मुमुक्षूनें विचारें निश्चिंतीं । सत्य मिथ्या निवडावें ॥२१॥निवडणें म्हणजे विवेचन । सत्य तें सत्यत्वें घ्यावें आपण । मिथ्या तें मिथ्यात्वें त्यागून । सुखी व्हावें ॥२२॥देह नासे इंद्रियें नासतीं । प्राण वाहती ते नासून जाती । मनादि तीं क्षणक्षणां पावती । स्वतांची नाश ॥२३॥वृत्तीसहित जीव हारपे । जेवीं सतोय प्रतिबिंब लोपे । तस्मात् हा केवी होईल सद्रूपे । उद्भव लय जया ॥२४॥ऐसा विचारून यया मिथ्याचा । आहेपणा जो असे सत्याचा । काढून निर्धार करावा साचा । अहमात्मा आभास त्यागें जेवीं वृक्षस्थावांचून । पडिलिया कैचें आहेपण । तैसा आत्मा जो सच्चिद्धन । तयाचें अस्तित्व यया ॥२६॥आतां कळणें जें या सर्वांसी । देहादिकां वाटे आभासासी । परी जयाचिये प्रकाशीं । प्रकाशमान हें ॥२७॥शब्दस्पर्शादि देहचि जाणत । तरी निद्रिस्थाचा देह पडे प्रेत । मागें पुढें असतां नेणत । स्त्री कीं सर्पं ॥२८॥श्रोत्र असतां रायकती । स्पर्श न कळे त्वचेप्रति । नेत्र उघडे तरी न देखती । तम कीं प्रकाश ॥२९॥जिव्हेवरी साकर असतां । गोडी न कळे कीं तत्त्वतां । कस्तुरी नासिकीं बांधितां । सुगंध नेघे ॥३०॥वाचादि कर्मेंद्रिय सर्व । व्यापार न करिती स्वयमेव । वाणी वरळे जरी जाणीव । नसे त्या शब्दाची ॥३१॥प्राण जरी देहीं वावरती । परी वस्त्रें हरितां ते नेणती । तस्मात् जडत्व प्राणप्रती । स्वतःसिद्ध असे ॥३२॥मन बुद्धि चित्त अहंकार । जरी हीं जाणती तत्त्वें चत्वार । तरी करून पाहतां विचार । परप्रकाशक ॥३३॥जैसें उपनेत्रें स्पष्ट दिसे । परी आंधळिया काय असे । तैसें आत्मत्वाचीये प्रकाशे विण वृति व्यर्थ ॥३४॥एकीकडे वृत्ति लागतां । दुसरीया पदार्था समस्तां । न जाणती सन्निध असतां । म्हणोनि परप्रकाश ॥३५॥अथवा वृत्तिविषयीं धांवे । तेधवांचि साक्षित्वा पहावें । साक्षी परततां स्वभावें । मग वृत्ति विषय नेघे ॥३६॥आदळून जडत्वें पडे । परी आमुक हें न निवडे । ऐसें विचारितां हे जडे । प्रत्यया येती ॥३७॥या एका वृत्तीचे प्रकार । कार्यपरत्वें चत्वार । मन बुद्धि चित्त अहंकार । भिन्न भिन्न दिसती ॥३८॥संकल्प विकल्प नव्हे आहे । संशयात्मकें निश्चय न लाहे । तेंचि मन ओळखून पाहे । परप्रकाश ॥३९॥निश्चय करी जो एक । होय कीं नव्हे हें अमुक हेंचि बुद्धीचें रूपक । परप्रकाश ॥६४०॥दृष्ट श्रुत पदार्थांचा । छंद घेतसे चिंतनाचा । तेंचि चित्त नामें साचा । परप्रकाश ॥४१॥अमुक करीन कीं न करीं । हाचि अहंकार निर्धारी । हेंही जाणतें तत्त्व परी । परप्रकाश ॥४२॥एक वृत्ति परप्रकाश । कळतां जरी निश्चयात्मक । तरी चारीही भासला एक । कळे निर्धारें ॥४३॥गुण तरी अंतःकरणाचे । कामादि धर्म तयाचे । यांसी जडत्व बोलणें साचें । नलगे वेगळें ॥४४॥आतां वृत्तीमाजीं जो पडे । प्रतिबिंबत्वें जीव आतुडे । परी यासही ज्ञान न जोडे । आत्मप्रभेवीण ॥४५॥जेवीं आदित्य गगनीं नासलिया । प्रतिबिंबचि न पडे आरसिया । मा झळझळ पडे कोठोनियां । भिंती वरुती ॥४६॥तैसें मन जाऊन पदार्थीं आदळे । तया स्फुरवी किंचित् उजाळें । परी आदि अंतीं प्रकाशामुळें । मध्यें उठोनि निमे हे बोलणें पुढें असे । सामान्य विशेष निवडे ऐसें । प्रस्तुत येथें समजावें मानसें । कीं परप्रकाश जीव ॥४८॥तस्मात् देहापासून जीव । पर्यंत हें जडचि सर्व । जाणती वाटती ते अपूर्व । व्यर्थ विडंबन ॥४९॥जेवीं वृक्षस्थाचा हात पाय हाले । डोळे फिरती मान डोले । तेचि पडिलियावरी उमटले । कीं प्रत्यक्ष हालती ॥६५०॥तेवीं सामान्य साक्षीं बोधात्मा । स्वप्रकाश चिदात्मा । त्याचा आभास हा जीवात्मा । तद्भासें तद्वत् ॥५१॥एवं या रीतीं हा जीव खरा । चिद्रूप नव्हे हा भास सारा । तसेंचि प्रियत्वही विचारा । यया नसे ॥५२॥पूर्वी प्रियत्व सर्वांचें । निषेधिलें स्त्रीपुत्रादिकांचें । कीं आत्मार्थ प्रिय असती साचे । तेव्हां प्रियतर स्वयें ॥५३॥येथें कोणी मंदमती । मानील कीं आपुली देहाकृति । सर्व आभासाही शास्त्रें म्हणती । आत्मा म्हणोनि ॥५४॥तस्मात् अनात्मिया आत्मा म्हणणें । हीं चार्वाकाचीं लक्षणें । देहात्म वादादि निरसणें । युक्ति स्वानुभवें ॥५५॥देह जरी हा सर्व आवडे । तरी यांतही तारतम्य निवडे । नखें केश वाढतां कोंडें । छेदिती स्वयें ॥५६॥अंगुलीस्तव सडे जरी हात । तरी अंगुली छेदिती त्वरित । तस्मात् अंगुलीवरील प्रीत । व्यर्थ म्हणावी ॥५७॥हस्त तोडितां नेत्र येती । ऐसें कोणी वैद्य सांगती । तरी तत्क्षणीं हस्त तोडिती । तेव्हां डोळा आवडे ॥५८॥कांही अपराधें चक्रवर्ती । शिरच्छेदाची आज्ञा करिती । तेव्हां कोणी वांचवी तयाप्रति । नेत्र कर्ण काढोनी ॥५९॥नेत्र कर्ण जरी गेले । परीं प्राण वांचतां भलें जालें । सुखी होय म्हणे निरसलें । अरिष्ट मोठें ॥६६०॥ऐखादे अपकीर्तीस्तव । विष भक्षून देती जीव । कीं मरणाहून अधिक स्वभाव । अपकीर्तीचा ॥६१॥अपकीर्ति कल्पना मनाची । म्हणजे अंतःकरणचतुष्टयाची । तस्मात् अधिक प्रियता साची । मनाची प्राणाहून ॥६२॥झोंप किंवा समाधी घेतां । तेथें मन वाउगें चिंतितां । विक्षेप वाटे आपणा तत्त्वता । म्हणे मज हें सुख नेदी ॥६३॥तस्मात् अंतःकरणाची प्रीति । आपुल्या प्रियत्वापुढें बिटती । येथें खरी आवडी निश्चितीं । कोणाची तें पाहा ॥६४॥वृत्ताचीची अनावडी होतां । या प्रतिबिंब पडे जें ती अतौता । तयाची प्रीति असे केउता । जे नासे वृत्तीसवें ॥६५॥सर्व स्फूर्तीपासून तृणांत । जितुकें उत्पन्न ईशानिर्मित । यावरी जीवाचें असे कल्पित । त्रिप्रकारेंचि ॥६६॥उपेक्ष्य द्धेष्य आणि प्रिय । जीव कल्पित प्रकार त्रय । एक मणीच त्रिधा होय । हेतु तिघांचे ॥६७॥लाभे तया हर्ष उपजे । तयासी प्रिय होय सहजें । अलाभें कोणती दुजे । तयां होय द्वेष्य ॥६८॥तिसरा उदास जरी देखतां । सहजत्वें होय उपेक्षिता । एवं तीन प्रकार मण्यावरुता । तिघीं केला ॥६९॥तस्मात् एक वस्तु त्रिप्रकारें । कल्पित असे व्यभिचारें । यांत कोणतें एक मानावें खरें । प्रिय कीं द्वेष्य उपेक्ष्य ॥६७०॥प्रिय द्वेष्य नसावें उपेक्ष्यासी । प्रिय उपेक्ष्य नुठावें द्वेष्यासी । उपेक्ष्य द्वेष्य न व्हावें प्रियासी । होतां व्यभिचार ॥७१॥जेथें हा व्यभिचार होय । तेथें एकही त्या मानूं नये । ऐसा हा व्यभिचाररूप न्याय । असे युक्तीचा ॥७२॥येथें म्हणसी मण्यावरी । तिघांची कल्पना ते नव्हे खरी । तरी बोलिजेत असे निर्धारी । एक होती त्रिविध ॥७३॥व्याघ्रादि द्वेष्य असतां । उपेक्ष्य होती दुरोन जातां । तेचि कुर्वाळिती पाळितां । तस्मात् द्वेष्य ते न होती ॥७४॥तृण पाषाण उपेक्ष्य सहज । परी प्रिय होय पडतां काज । रुपतां लागतां द्वेष्यरूप सहज । तेव्हां ते उपेक्ष्य न होती पुत्रादि सहज प्रिय असती । परी अनकूल नसतां द्वेष्य होती । न मानितां तयां उपेक्षिती । तस्मात् पुत्र प्रिय नव्हे हाचि न्याय स्थूलापासून । वृत्तीपावेतों संपूर्ण । व्यभिचार होतां निश्चयें कडून । प्रियता त्या नसे ॥७७॥मुख्यात्मा जो वृत्ति अधिष्ठान । तोचि प्रियतर सर्वांहून । तेथें व्यभिचाराचें दूषण । किमपि नुठे ॥७८॥प्रियत्वाचीही वृत्ति नुठे । मा द्वेष्य उपेक्ष्य कोठें । निर्वृत्तिक सुख गोमटें । संचले असे ॥७९॥म्हणसी आत्मा जना जाणवेना । तेव्हां उपेक्षा येतसे अनुमाना । आणि विष भक्षून देती प्राणा । तेव्हां द्वेष्य होय तरी अवधारीं बोलिजे । जगीं आत्मा उपेक्षिजे । परी सुख व्हावें वाटें जें ।ते आत्मयास्तव ॥८१॥जैसा वृक्षस्थचि जळीं पडला । वाटे तोचि वांचला । त्याहून भास जरी समजला । तरी तो मरो कीं वांचो तैसें आपण हेंच वाटे मनीं । म्हणोनि दुजा आत्मा नसे जनीं । इकडील आपली प्रियता धरोनी । तया उपेक्षिले तो म्हणजे आपणाहून वेगळा । मानूनि उपेक्षितसे हेळा । आपुले प्रियत्वाचा सोहळा । असे तो कवणा ॥८४॥तैसेंचि विष भक्षून प्राण देती । धिक्कार असो मज म्हणती । परी जनीं न व्हावी अपकीर्ति । हे आवडी अकृत्रिम तुम्ही असा फार चांगुले । मी हीन निकृष्ट ऐसा बोले । तें उपरोधिक जाण वहिलें । परी अंतर्हेतु भिन्न ॥८६॥हें मुमुक्षूनें पुरतें विचारावें । आत्मा प्रिय द्वेष्य कधीं नव्हे । तस्मात् प्रियतमत्व जाणावें । मुख्य आत्मयाचें ॥८७॥इतुकीयाही निरूपणावरी । जो मूढ न समजे अंतरीं । तया पाषाणा शास्त्रें सारीं । आणि गुरुही करी काय ॥८८॥असो रविदत्ता अव्यभिचार । आत्मा पूर्ण प्रियतर । तोचि चिद्रूपही साचार । आणि अस्तित्वें तोचि ॥८९॥येर हा अवघा आभास । देहादि जीवांत फोस । येथें अस्तित्व ना नसे सुरस । प्रिय न चिद्रूप ॥६९०॥हेंचि आहे आवडे जाणतें । ऐसें अज्ञाना व्यर्थ वाटतें । परि हेंचि विडंबन बोलिजेतें । यथार्थ विचारें पहा ॥९१॥तथापि ऐशिया निरूपणें । संशय न त्यागिजे मनें । तरी सावधान अंतःकरणें । दुजा न्याय बोलूं ॥९२॥जागृतीमाजीं प्रत्यक्ष देहाचें । अस्ति भाति प्रियत्व रुचे । तें स्वप्नामाजीं उरे कैचें । विचारें पहा ॥९३॥स्वप्नामाजींही भास दुसरा । या ऐसाचि कल्पी अंतरा । हाचि मी या भास विषयमात्रा । भोगी सुखदुःखा ॥९४॥मुख्य देह अस्तरणीं पडिला । तया न स्मरे आहे कीं मेला । आभास स्वप्नींचा आहेसा केला । तेव्हां निस्तत्त्व प्रत्यक्ष जो भास देहची भास विषयांसी । देखत असे त्या समयासी । इकडे पडे जो त्याचे त्वचेसी । मृदु कठिणही कळेना ॥९६॥प्रत्यक्षा सर्पें जरी वेष्टिलें । तयाचें भयही नाहीं वाटलें । स्वप्नीं व्याघ्रे जें आभास धरिलें । तेणें आक्रंदोनि रडे ॥९७॥स्थूलाचें प्रियत्त्वचि असतें । तरी सर्पें धरितां कां उपेक्षितें । आणि हें चिद्रुपचि जरी होतें । तरी जाणतें निजलिया ॥९८॥तेथें आहेपणा जरी असतां । तरी स्वप्नदेहांत कासया येता । असो अस्तिभाति तिजी प्रियता । स्वप्नीचिया भासा आली अस्तित्व तिकडे गेलें । इकडे निस्तत्वें मढें पडियलें । जाणतेपण स्वप्नांत आलें । इकडे उरे जडत्व ॥७००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg