सार्थ लघुवाक्यवृत्ती/ओव्या २००१ ते २१००

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> स्थूल साकार तरी दृश्य । ब्रह्म निराकार अदृश्य । येथें हें हें म्हणून निर्देश । तेथें वाणी मन मुरडे ॥१॥जें जें दिसे तें तें नासे । दिसे तेंचि हें हें म्हणो येतसे ।तस्मात् हें हें ब्रह्म होईल कैसें । अदृश्य अग्राह्य जें ॥२॥ब्रह्म सत् देह असत् । जो क्षणक्षणांत असे नासत । ब्रह्म चिद्रूप देह जड समस्त । प्राणामुळें चळे ॥३॥याचि हेतु श्रुति बोले वचन । कीं देहाहून अन्य आत्मा प्राण ।तेणेंचि देहासी होतसे पोषण । तस्मात् प्राण कीं आत्मा प्रथम साधकाचें शुद्ध हृदय ।असे कीं नसे पाहे निश्चय । म्हणून श्रुति होय कीं न होय ।ब्रह्म हें पाहें विचारें श्रुति निर्धारें जरी सांगती । तरी विचार करी कासया म्हणती । ऐशी तों भलल्याची असे रीती ।ज्याचे त्यामुखें निवडावें ॥६॥साधक हेंचि खरें म्हणून बैसे । तेव्हां श्रुति अनधिकारी म्हणून त्रासे ।जो विचारें नव्हे म्हणून पुसे । तया आल्हादें सांगे ॥७॥अरे वास्तविक जर ब्रह्म नव्हे । अविद्या ज्यांत वास करून राहे ।आतां प्राण ब्रह्म याहून आहे । तेंही पाहे विचारें पूर्वींचा आडाखा जो बोलिला । कीं भूतसंघ जाहला राहिला मेला । जेथें तें ब्रह्म तोचि बैसविला । कीं प्राणास्तव होती निमती ॥९॥या प्राणमय कोशासीही पांच अंगें । विचार करावा म्हणून सांगें ।हें पाहून साधकें लागवेगे । विचार कीजे प्राणाचा ॥२०१०॥प्राणाचि प्राणमयाचें शिर । व्यान तोचि दक्षिण पक्ष थोर । समान तोचि पक्ष उत्तर । आकाश आत्मा ॥११॥पृथ्वी पुच्छ प्राणमयासी । हेंचि आधीं विचारिजे मानसी ।कीं देहाच्या आधारें वायूसी । उद्भव जाहला ॥१२॥यंत्र जैसें कळासावें । तेवीं शिरांचे ओढीनें वायू उद्भवे ।त्या ओढीनें जरी ढिलें पडावें । तरी जावें देह त्यागोनि ॥१३॥व्यान समान आणि प्राण । हेंचि शिर येक पक्ष दोन ।हें तव प्राणवायूचें लक्षण । व्यापारभेदें नामें ॥१४॥परी संचार नव्हे पोकळविण । कठिनत्वा न जाय भेदून ।म्हणून श्रुति बोलिली योजून । आकाश आत्मा ॥१५॥ब्रह्म तरी निराकार । प्राणविकारें टाकी फूत्कार ।ब्रह्म निराधारत्वें सर्वां आधार । प्राण देह तोंवरी दिसे ॥१६॥ब्रह्म पदार्थमात्रीं व्यापलें । प्राण पोकळीत वास्तव्य केलें ।प्राण वाहतसे दशांगुलें । ब्रह्म सर्वत्रीं सम ॥१७॥ब्रह्म सद्रूप प्राण नासे । ब्रह्म चिद्रूप प्राण तो जड असे ।झोपेंत निवारींना अल्पसें । वस्त्रें नेतां तस्करी ॥१८॥हें असो प्राण सुखदुःखदायक । ब्रह्म आनंदघन एक ।तस्मात् प्राण ब्रह्म निश्चयात्मक । नव्हे कल्पांतीं ॥१९॥हा साधकें विचार पहावा । प्राण हा अविद्याकृत स्वभावा ।तस्मात् अनात्मा म्हणून त्यागावा । ब्रह्म खरें जाणोनी ।प्राणासी साह्य कर्मेंद्रिय । जडत्वें याची क्रिया होय ।प्राणचि अनात्मा तरी निश्चय । अनात्मत्व कर्मेंद्रियां ॥२१॥ब्रह्मलक्षणें प्राणासी नसती । ऐसा विचार जो करी सुमती ।तया विचारवंता श्रुति मागुती । आल्हादें सांगें ॥२२॥कीं प्राण नव्हे ब्रह्म परिपूर्ण । तरी अन्य आत्मा याहुन मन ।मनेंचि हा व्यापिला प्राण । तस्मात् मन ब्रह्मचारी ॥२३॥मनापासून सर्व भूतें जाहलीं । मनास्तव सर्व राहती मेलीं ।हीं ब्रह्मलक्षणें मनावरी कल्पिलीं । कीं साधकें निवडावीं पांचचि अंगें मनोमयासी । यजुर्वेदचि शिर ययासी । ऋृग्दक्षिण पक्ष जयासी । उत्तर पक्ष साम ॥२५॥उपदेश आत्मा बोलिला । अथर्वांगिरस पुच्छत्वीं स्थापिला ।हें किन्निमत्त याचा विचार केला । पाहिजे साधकें ॥२६॥मुख्य रूप मनाचें संकल्पात्मक । कांहीं संशयरूप करावा तर्क ।होय नव्हे हें निश्चयात्मक । कदां नाहीं ॥२७॥तया संशयाचे चिंतन । तेंचि चित्त परी मनाचे पोटीं लीन ।या अंतर्वृत्तीचें निर्गमन । पांचा ज्ञानेंद्रियद्वारा गगनीं वायु जेवीं उठे ।तेवीं आत्मत्वीं संकल्प उमटे । संशयात्मक चिंतन प्रगटे । श्रोत्रादि द्वारा ॥२९॥चिंतन संशय उभय लक्षण । तें अंतर्वृत्ति येकरूप मन । आणि ज्ञानेंद्रियपंचक मिळोन । साही मनोमय कोश ॥३०॥या मनोमय कोशामाझारी । विद्या अविद्या वास करी ।म्हणून बंधमोक्ष दोन्ही उभारी । प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप ॥३१॥कामादि विषयासक्तीनें । जीवास बंध दृढ होणें । धर्मार्थ काम प्रवृत्तीच्या गुणें । कामादि अभावें मोक्ष ॥३२॥धर्म अथवा अर्थ काम । हाही मनाचा मनोधर्म । परी कळेना केवीं कर्माकर्म । म्हणून वेदाज्ञा पाहिजे ॥३३॥त्या वेदाज्ञे ऐसें प्रवर्तता । चारी पुरुषार्थ होती तत्वतां । परी जोंवरी विषयासक्तता । तोंवरी मोक्ष नाहीं ॥३४॥असो विद्या अविद्यात्मकामुळें । प्रवृत्ति निवृत्ति दोन्ही निवळे ।परी वेदाज्ञेवीण कांहीच न कळे । म्हणून वेदचि अंग मनाचें ॥३५॥यजुर्वेद शिर ऋृग्दक्षिण पक्ष । साम तो मनाचा उत्तर पक्ष । हे वेदत्रयी प्रवृत्तिरूप प्रत्यक्ष । येणें धर्मार्थ काम ॥३६॥येणें अविद्यात्मक विषयासक्ति । वाढूं लागे अधिक प्रवृत्ति ।बंधनींच पडे अभिमान उन्नति । तेव्हां जीव जन्मे मरे प्रवृत्ति अथवा निवृत्तीचा । उपदेश मनोमयीं साचा । म्हणोनि आदेश आत्मा बोले वाचा । श्रुति मनोमयासी ॥३८॥हें चवथें अंग मनोमयाचें । येथें वास्तव्य विद्या अविद्येचें ।जरी बोधकत्व प्रवृत्तीचें । तरी धर्मार्थकाम वाढे ॥३९॥निवृत्तीचा जेव्हां उपदेश । कीं आत्मा ब्रह्म हाचि निर्देश ।वेदत्रयी त्यागे विशेष । या विद्यात्मकें मोक्ष लाभे ॥४०॥पुढें जीवन्मुक्तिसुख हाणें । यास्तव अथर्वंगिरस पुच्छ म्हणे ।परी हा निश्चय बुद्धीनें करणें । मनीं उपदेश मात्र ॥४१॥याच हेतु मनोमयाहून । अन्य आत्मा कोशविज्ञान ।तेणेंचि मनाची पूर्णता होणें । नातरी संशयीं पडे ॥४२॥विज्ञान आत्मा जरी यथार्थं । तरी मनासी आत्मत्व वचन व्यर्थ ।आणि मन विकारी एक पदार्थ । ब्रह्म तों निर्विकार मनासी तों संकल्प विकल्प । ब्रह्म तां सदा निर्विकल्प । मन उठे निमे असद्रूप । ब्रह्म तिहीं काळीं सत् ॥४४॥मन जीवाचे प्रकाशें वर्ते । नातरी हें जडचि ऐतें ।ब्रह्म तों स्वप्रकाशें सुप्तीतें । जाणें स्वप्रभें ॥४५॥मन हें सुखदुःखें शीण पावे । ब्रह्म आनंदस्वरूप स्वभावें ।तस्मात् मना ब्रह्मत्व न संभवे ।बोलिले ते उपचारिक जरी मनचि ब्रह्म असतें । जीवा बंधन कासया करितें । मागुती निर्विषयत्वें सोडवितें । हें निर्विकारी विकार कां ऐसे नाना परीचे विरोध । मन ब्रह्म कल्पिता बहुविध । मना प्रत्यक्ष संकल्पविकल्प द्विविध ।ब्रह्म तरी निर्विकल्प मन वृत्तिनिवृत्तीचे साधन । ब्रह्म साध्यरूप द्वैतेंविण । तस्मात् मन त्यागून समाधान । साधकें पावावें ॥४९॥असो मनाचें अनात्मत्व जयासी । यथा कळलें निश्चयेसी । श्रुति माउली उपदेशी तयासी । कीं अन्य आत्मा विज्ञान विज्ञानास्तव सर्व होतें ॥२०५०॥विज्ञान आहें तों राहतें । शेवटीं ज्ञानीं लया जातें ।तरी पाहें होय कीं नव्हे ॥५१॥हें लक्षण ब्रह्मीचें बुद्धीवरी । योजना घडे परी निर्धारी ।बुद्धी नुरेचि मुप्तीमाझारीं । आणि पुन्हां उद्भवे ॥५२॥उद्भवतां मनाच्या सहवासें । संकल्पविकल्पा साह्य होतसे ।निश्चय करी परी विश्र्वासें । सत्यत्व स्थापी मिथ्यत्वा मी देह म्हणून दृढतर । निश्चयें घेतसे अहंकार । म्हणोनि अहंता धर्म साचार । बुद्धीचा असे ॥५४॥हेही पंचज्ञानेंद्रियद्वारा । बाह्य वर्ते विषयाकारा ।परी मन संशया मोडोनि निर्धारा । अमुकसा निश्चय करी ॥५५॥मनासी इच्छा कामादिकांची । तरी तैशीच आज्ञा पाळी वेदाची ।त्याच रीतीं बुद्धि घे रुचि । प्रवृत्तीकडे ॥५६॥अथवा मनें मोक्षाची इच्छा घेतां । आज्ञा तेचि मानी त्रयी परता ।तैशीच बुद्धीसी होय निश्चयात्मकता । यास्तव श्रद्धा शिर प्रवृत्तीकडे जरी आवडी । तरी स्वर्गादिकां सत्यता स्थापी प्रौढी ।अथवा मोक्षाकडे निश्चयाची वोढी ।तरी सत्यता ब्रह्मींची हा निर्धार बुद्धीचा पाहिला ।म्हणून श्रुतीनें असे नेम केला । ऋृत म्हणतसे दक्षिणपक्षाला ।सत्य उत्तर पक्ष ॥५९॥जें का सत्य म्हणून मानिलें । तेथेंचि अनुसंधान दृढ केलें ।हे बुद्धीचे स्वभावचि देखिले । तेव्हां योग आत्मा श्रुति म्हणे जे कां सत्य म्हणून मानिलें ।तेथेंचि अनुसंधान दृढ केलें । हे बुद्धीचे स्वभावाचि देखिले ।तेव्हां योग आत्मा श्रुति म्हणे योग म्हणजे अखंड उद्योग ।सत्य वस्तूचा ध्यानें संयोग । कदांही होऊं नेदी वियोग ।हें चवथें अंग विज्ञानाचें ॥६१॥त्या संयोगें जें अप्राप्त । तेंचि करून घेतसे प्राप्त । मग साभिमानें मानी कृतकृत्य । यास्तव महा पुच्छ बोलिलें ॥६२॥धन्य मी जें हृदयीं धरिलें । त्या वस्तूसी प्राप्त करून घेतलें ।ऐसें बुद्धीनें महत्त्व स्वीकारिलें । तस्मात् महा पुच्छ खरें एवं श्रद्धाचि विज्ञानाचें शिर ।ऋृत सत्य पक्ष दक्षिणोत्तर । योग आत्मा हा निर्धार । महा पुच्छ प्रतिष्ठा ॥६४॥ऐसा विज्ञानाचा प्रकार । श्रुति सांगतसे निर्धार । याचा साधकें अंतरीं विचार । या रीतीं केला पाहिजे ॥६५॥जैसें पंचज्ञानेंद्रियसहवासें । मन हें विषयाकार होतसे ।तैसेंचि विज्ञाना साहायत्व असे । पंचज्ञानेंद्रियांचें ॥६६॥तस्मात् पंचज्ञानेंद्रिय बुद्धि एक । हा विज्ञानकोश मिळून षट्क ।हा आनंदमयासी आच्छादक । कारण मनाचें ॥६७॥जरी बुद्धीस्तव सर्व जाहलें राहिलें । बुद्धि अभावीं लया गेलें ।परी यासी ब्रह्मत्व नाथिलें । नाश होय म्हणोनी ॥६८॥जैसें मन एक विषयग्रहणा । साधन असे भक्त ते विधाना ।तेवींच साधनता यया विज्ञाना । असे साध्यचि ॥६९॥तमात् विज्ञानात्मा कल्पूं नये । कोश हा अनात्मा निःसंशय ।परी विज्ञानयोगें कार्य । साधून घ्यावें ॥२०७०॥श्रद्धा शिर जें विज्ञानाचें । जें कां आवडतेपण स्वर्गादिकांचें ।तेंचि त्यागावें इहपर साचें । दोषदृष्टीनें विचारें ॥७१॥एक वेदांतप्रसिद्ध जें ब्रह्म । तेंचि गुरुमुखें आकळावें वर्म ।तेथेंचि बुद्धीची श्रद्धा परम । येर अनात्मजात त्यागा तेंचि ऋृत तेंचि सत्य साचाराशब्द दोन परी अर्थ एक हा निर्धार । तस्मात् ब्रह्म सत्यत्वें बत्तीस हे येर ।मिथ्यात्वें समजावें मिथ्यात्व कळतां श्रद्धा उडे । आणि सत्य ते सत्यत्वें जोडे । बुद्धीचा निश्चय धांवे तिकडे ।तेव्हां श्रद्धा ही सत्याची ॥७२॥मग देहबुद्धीचा करी त्याग । बह्मात्मयाचा अखंड योग ।सदां ध्यानाचा लागवेग । विसरचि पडो नेदी ॥७५॥ऐसा अभ्यास दृढ होती । शनैःदेहबुद्धि होय त्यागिता ।मग आपुलें महत्त्व स्फुरे तत्त्वतां । जें पुच्छत्वीं प्रतिष्ठिलें ॥७६॥अहंबह्मास्मि तरी स्फुरे । परी त्रिपुटी साधकत्वें उरे ।तेंचि महत्त्व विज्ञानानुकारें । निश्चयरूप ठसावें ॥७७॥येऱ्हवीं बुद्धि बंधासी कारण । परी विवेचनें मोक्षद होय आपण ।म्हणूनि मुमुक्षें जावें शरण । यया बुद्धीसी ॥७८॥देहबुद्धीचा निश्चय त्यागी । आत्मा ब्रह्म प्रतिपादी वेगीं ।मग मनही संशयातें त्यागी । एवं उपयोगी परमार्था ॥७९॥परी विज्ञानमय ब्रह्म साधावया । साधन असे गा शिष्यराया ।तस्मात् साधकत्व असे जया । तें साध्य ब्रह्म नव्हे साध्य तें उर्वरित उरावें । साधकें तत्क्षणीं नसावें । म्हणून विज्ञान तें ब्रह्म नव्हे । कवणे काळीं ॥८१॥ब्रह्म सत् बुद्धि असत् । ब्रह्म चित् विज्ञान जड उद्भवत ।विज्ञान सदां सुखदुःखें शिणत । ब्रह्म सुखैधन ॥८२॥ऐसें विलक्षण परस्परें । म्हणोन विज्ञान ब्रह्म नव्हे खरें ।हें साधकें पहावें विचारें । निःसंशयपणें ॥८३॥जरी विज्ञान कारण सर्वांसी । लय स्थिति कीं उद्भवासी ।परी कार्यरूपता विज्ञानासी । कारण आनंदमय ॥८४॥श्रुति बोले या विज्ञानाहून । अन्य आत्मा आनंदमय पूर्ण ।तेणेंची बुद्धीची पूर्णता होणें । तस्मात् विज्ञान अनात्मा आतां आनंदमय कोश हा पूर्ण ।कार्य करणासीही कारण । बुद्धीसहीत सर्व भूतें निर्माण ।होतीं राहतीं नासतीं ॥८५॥येर अन्नादि विज्ञानांत चारी । कारणें कल्पिलीं असतीं निर्धारी ।परी आनंमयाची नये सरी । कारणत्वाविशीं ॥८६॥आनंदेवीण भूतें नाना । कदापि उत्पन्न होतीना । आणि आनंदेवीण राहतीना । क्षणभरी जीवत्वे ॥८८॥सुप्तिकाळीं विज्ञानासहित । त्यागून अन्नमयादि समस्त ।प्राण जरी असती वावरत । परी सद्भाव नाहीं ॥८९॥एवं चारीही कोशांवांचून । सर्व भूतें सुप्तींत पूर्ण । असतां आनंदमयामाजीं लीन । वंचतीं सुप्तिसुखें ॥२०९०॥एवं चारी असतां येका आनदें । वांचतीं भूतें सुखस्वादें ।परी एक आनंदेविण चारी विशदें । असतां भूतें न वांचतीं तस्मात् मुख्य कारण आनंदमय ।आणि आनंद कोणाचें नव्हें कार्य । येरांशी कारणाचा आरोप होय ।परी कार्यरूपी चारी ऐसा आनंदमय मुख्य कारण । परी याचाही विचार साधकें करणें । ऐसें श्रुतीही बोलिली जें वचन । तेव्हां उणीवता वाटे आणि कोश ऐसे आनंदा म्हणतां ।हें तों प्रत्यक्ष आच्छादकता । परी आच्छादिले असेल आंतौता ।तें तों भिन्न याहुनी ऐसा विचार साधकें करावा ।या आच्छादनीं कोण स्वभावा । तो निवडुन येर त्यागावा गोंवा ।कोश नामाचा ॥९५॥याही कोशासी पांच अंगें । पक्षा ऐसींच श्रुति सांगे । हेंचि किमर्थ हा लागवेगें । विचार करावा ॥९६॥जरी अतिसूक्ष्म विचारवंत । तरीच आनंदमयातें निरसित ।येऱ्हवीं मागुतीं बंधनीं पडत । जरी चारी कोश निरसिले जैसें तृण वरचिल जळालें ।भूमीपोटीं बीज उरलें । तेवीं विज्ञानादि चारी निरसिले ।परी अज्ञान उरे आनंदीं ॥९७॥वर्षांकाठीं पुन्हां तें तृण । पूर्ववत् होतसे निर्माण । तैसी विज्ञानादि भूतें संपूर्ण । उद्भवती पूर्णपरी ॥९९॥ते कां निरसिलें ऐसें म्हणावें । जरी पुन्हां मागुतीं बाधक उद्भवें ।असो साधकें येथें विचारें पहावें ॥२१००॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg