पान:सार्थ प्राकृत प्रकाश.pdf/89

विकिस्रोत कडून
या पानाचे मुद्रितशोधन झालेले नाही

________________

एक समाजाची सांगितले आहेत, त्यांपैकी अर्थ व काम ह्यांत सर्व प्राण्यांना साधारण पण रूढ मार्गांनी मिळवावयाच्या गोष्टी असतात. मोक्ष हे साध्य बहुतांश सांस्कृतिक स्वरूपाचे आहे. धर्म खरोखर सर्व पुरुषार्थांचे साधन आहे; पण ते इतके महत्त्वाचे आहे की, ते एक साध्यच बनले आहे. बहुतेक समाजांत हीच परिस्थिती दिसते. धर्माचे 'साधन' हे स्वरूप पुष्कळदा विसरावयास होता । मग धर्माच्या नावाखाली आचारकांडाचेच, ज्याच्या मागे मनाचा मागमूसल नाही अशा आचारकांडाचेच, साध्य म्हणून स्तोम माजते. म्हणजे धमाजमा वागून धर्म साधतो, अर्थ व काम साधतात व मोक्ष साधतो, अशी समाजात नियंत्यांची भूमिका आहे. ह्या सर्व गोष्टी एकत्र घेऊनच 'हित' व 'कल्या शब्द योजिलेले आहेत. मनुष्याला काय हवे असते, ते मिळाल र 'कल्याण' होते, अशी कल्पना आहे. धर्ममार्गाने जर ते मिळविले नाही अंती अहित होते. ज्यांमुळे 'अहित' होते त्या शक्ती दोनः एक समा शासनसंस्था व दुसरी मानवी बुद्धीला आकलन न होणारी आणि शक्ती. कल्याणकारी शक्तीही समाज व दैवते अशा दुहेरी समजल्या " सर्व मानवसमाजाचे नियंत्रण करणारी दैवी शक्ती आहे की नाही, जरी बाजूला ठेवला, तरी त्या दैवी शक्तीचे प्रत्येक समाजाने जल आहे, ते संपूर्णतया त्या-त्या समाजाच्या संस्कृतीला धरून केलल समजावयाला कठीण नाही. यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति। तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदध्याम्यहम ।। मानवाच्या इच्छा ज्या संस्कृतिधर्माने बांधिल्या जातात, त्या त्या मानवाच्या देवतामूर्ती व पूजेचे प्रकार ठरविले जातात. मनुष्य तेच त्याचा देवही खातो. पण संस्कृतीचे पाश इतके बळकट अस एखादे विशिष्ट प्रकारचे खाणे समाजाने त्याज्य ठरविले, तरीही त्या दैवते मात्र पुष्कळदा जुनेच खाद्य मागताना दिसतात. सर्व जुना माणसांच्या कृत्याबद्दल बक्षीस देण्यास वा शिक्षा करण्यास तयार समाज बदलत असतो; पण बक्षिसास वा शिक्षेस काय पात्र आहे ८६ की नाही, हा प्रश्न समाजाने जे रूप केले ताला धरून केलेले आहे, हे ति, त्याच धर्माने 1. मनुष्य जे खातो, कट असतात की, . तरीही त्या समाजाची सव जुनी-नवी दैवते स तयार असतात. पात्र आहे, हे मात्र ।। संस्कृती ।।