“ए! ऐक रं तू माझं हुमाण. लई हुशार असलास तर सांगशील उत्तर."
त्या ठसक्यात म्हणायच्या,
"तीन पायांचा मळा त्यावर बसला रामजी काळा
त्यांनी लावला गंधाचा टिळा."
आजीबाईंचं हुमाण अवघडच असायचं. म्हातारीही मग गालातल्या गालात हसायची. सगळे डोकं खाजवायचे. मगाचा हुमाण घालणाराही गप्प व्हायचा.
'कारं आता सांग की! कुठं गेली तुझी हुशारी?"
तसा मग तो सपशेल हार मानत म्हणायचा,
'आज्ये हारलो गं सांग उत्तर'
'हरला का समदीजण'
आजी सगळ्यांकडून हार वदवून घ्यायच्या आणि मग सांगायच्या,
"तीन पायांचा मळा म्हंजी चूल, त्यावर बसला रामजी काळा म्हणजे काळ्या पाठीचा तवा आणि त्यांनी लावला गंधाचा टिळा म्हणजे पांढरी गोल टिळ्यागत भाकरी."
मग सगळेच हसायचे. वेळ कसा जायचा ते समजायचं नाही; पण आता सगळं हे आठवायला लागलं, की जाणवतं हा 'हुमाण' प्रकारही लोकसंस्कृतीच्या गाभाऱ्यातला एक अलंकारच आहे.
विद्वत्त सभेत सुद्धा दोन विद्वान एकमेकांच्या ज्ञानाची तपासणी करतात. त्यात पूर्वी संस्कृत श्लोकातून अशी कोडी घातली जात, तोच काहीसा प्रकार नंतर खेळासारखा 'हुमाण' वा 'कोडी' बनून लोकवाङ्मयात रूढ झाला असावा. एक-दोन ओळीतच माहिती द्यायचे; पण त्यातला गूढ अर्थ मात्र वेगळा असायचा. तो कोणालाही चटकन् उमगायचा नाही. खेड्यामध्ये काही-काही लोक या खेळात तरबेज असायचे. त्यांना पटापट उत्तरं सुचायची, तसेच ते कोडी घालण्यातही तत्पर असायचे. शेतकरी त्याच्या व्यवसायानुषंगाने, तर बायका त्यांच्या व्यवहारातल्या गोष्टीचा उपयोग करून हुमाण बनवत असायच्या.
'चुलीत गेली अन गर्भार होऊन आली.'
म्हणजे भाकरी. जी चुलीत शेकली, की गर्भार बाईसारखी फुगते.
'एवढीशी पोर ओझे घेई थोर.'
म्हणजे कापडाची गोल बनविलेली चुंबळ. जी डोक्यावर घेतली, की मोठ्या भाराचे वजनही पेलता येते.
‘एकाच फुलाला पाच वास.'
म्हणजे साय, दही , ताक, लोणी व तूप. दुधापासून हे पाच पदार्थ तयार होतात म्हणून एका फुलाला पाच वास.
