नैट ह्यांनी ह्या देशाचें हित अनेकप्रकारें केल्याबद्दल त्यांस एक मानपत्र देऊन त्यांस बक्षिसादाखल कांहीं रकम द्यावी असें ठरलें. आणि त्याप्रमाणें मे महिन्याच्या १२ व्या तारिखेस तें मानपत्र व सुमारें एक लाख रुपयांची रकम त्यांस दिली. ह्या देशस्थितीच्या संबंधानें विचार करण्यास लोकसंख्या, व्यापार, इत्यादि गोष्टींविषयीं रोखठोक आंकड्यांची मा- हिती आवश्यक लागते; आणि त्या आंकड्यांवरून खरी देशस्थिति जाणण्यास एकप्रकारचें चातुर्य लागतें. कामांत मि. नैट ह्यांचा हातखंडा होता. हें बंगालस- रकारानें जाणून त्यांस त्या संबंधाच्या एका खात्याचे अंडर सेक्रेटरी नेमिलें. परंतु, सन १८७७-८ सालच्या दु- प्काळाच्या संबंधानें मि. नैट ह्यांनी आपल्या " आग्रिक- ल्चरिस्ट " ( शेतकरी ) नांवाच्या पत्रांत लार्ड नार्थब्रुक ह्यांच्याविरुद्ध खरमरीत टीका केल्यावरून सरकारी अधि- कान्यांस राग आला, आणि मि. नैट ह्यांनीं आपली जागा सोडून दिली. नंतर कांहीं दिवसपर्यंत ते विलायतेस गेले, आणि सन १८८३ ह्या वर्षी परत येऊन त्यांनीं कलकत्त्याचें " स्टेट्- समन अँड फ्रेंड आफ इंडिया " नांवाचें पत्र आमरण चा- लविलें. तें पत्र चालविण्यांत देखील त्यांनी आपलें धैर्य, स्वातंत्र्य, आणि माहिती मिळविण्याची पराकाष्ठेची खटपट, हीं प्रदर्शित केलीं. इल्वर्ट बिलाच्या वेळेस, कलकत्ता शहरांतले, किंबहुना सगळ्या हिंदुस्थानांतले युरोपियन लोक खवळून पिसाळल्यासारखे झाले होते; परंतु मि. नैट ह्यांनीं आपलें चित्त स्थिर ठेवून पत्रकर्त्याचें काम चालविलें. 1
