आली होती. ह्या नाटकांत हा एक विशेष दिसून येणार आहे की, इतर नाटकांप्रमाणे तीच तीच पात्रे पुन्हा पुन्हा बहुधा आली नाहींत. याचे कारण उघडच आहे कीं, आमच्या या नाटकांतील नायकाचे वास्तव्य फारकरून नोकरीच्या संबंधानें, व नंतर दुसऱ्या अनेक कारणानीं एका जागीं नव्हतें. ह्या मुळे ह्या जगत्कुटंबी पूरा- पाच्या नाटकांत, पात्रें दर प्रवेशांतली बहुतकरून निरनिराळीं आली आहेत. हैं नाटक आम्ही महाराजांच्या चरित्राच्या आधाराने तयार केले आहे, चरित्रकारांनी मिळवून ठेवलेली सामग्री आमच्या आयती- च उपयोगी पडली, याबद्दल आम्ही चरित्रकारांचे आभार मानतो. परंतु ह्या नाटकांत, चरित्राबाहेरच्या अशा कांहीं दंतकथाही उपयोगांत आणल्या आहेत. जसें महाराजांनी तिजोरिंतून रुपये काढून घेणें, व ते ट्रेझरी इन्स्पेक्टर तपासायला आले असती, बरोबर भरणें. दुसरें - महाराजांनी स्वतःची पत्नि बैराग्याच्या हवा- ली करणें. आर्ता ह्या दोन्ही दंतकथा, जार निव्वळ खोट्या धरल्या, तरि पहिली पासून महाराजां विषयींची त्यांच्या कांहीं वरिष्ट अधि- काऱ्यांची तेढी, आणि त्यायोगे महाराजां विषयीं, युरोपियन अधि- काऱ्यांच्या मनाचा निष्कारण वाईट ग्रह किती बलवत्तर झालेला होता, व महाराजांची प्रत्यक्ष भेट होतांच त्या ग्रहांची कशी इतिश्री होत असे, इतकें जर या अतिशयोक्तिनें कळून येण्या सारखे असले, तर ती नाटकांत तार निदान शोभण्या सारखी नाहीं असे सहसा कोणाच्याने म्हणवणार नाहीं. दुसऱ्या दंतकथे विषयों तारे असेच आहे. महाराजांच्या ठिकाणी असलेल्या, अतवर्य दातृत्वाची जर एकाद्या कठिण हृदयालाहि पाझर आणण्या सरखी ती असेल, तर ही बिचारी दुसरी अतिशयोक्ति हि रसिकांच्या क्षमेला पात्र होईल. तसेंच या नाटकांत जीं मोठमोठ्या अधिकाऱ्यां- ची भाषणे घातली आहेत त्यास आधार, फक्त महाराजांचा त्या त्या अधिकाऱ्यांनी चरित्रांत सन्मान केल्याचे लिहीले आहे. भाष.. पास फारसा आधार त्यांत नाहीं, तरी त्या त्या वेळच्या त्या त्या
