पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने
। णच्चअि चंचल । बिज्जुलिआ साह । जाऽणअे
। मम्मह खग्ग कि- । णीसअि जलहर । साऽणअे
| फुल्ल कअंबअ । अंबर डंबर | दीऽसअे
। पाअुस पाअु घ- । णाघण सुमुहि व-। रीऽसअे (प्रापै १। १८८)
शंकर आणि अितःपर यांचे अुच्चार शङ्-क-र आणि अि-तह्-प-र असे होत
असल्याने अनुस्वार आणि विसर्ग यांच्यामुळे अक्षर व्यञ्जनान्त म्हणजे संवृत म्हणजे गुरु होतें हें अुघड आहे. 'संवय' सारख्या शब्दांत शीर्षबिन्दु हा अनुस्वार व्यक्त करीत नाही, केवळ नाकांतून अुच्चार करायचा हें व्यक्त करितो. तेथे शीर्षबिन्दूने गुरुत्व येत नाही. महत्व अुच्चाराला आहे, लेखाला नाही हें ध्यानांत वागविलें पाहिजे.
ऋलृ यांचा विचार संयुक्त अक्षरांचा विचार केल्यानन्तर करू.
'संयोग ऱ्हस्वास गुरुत्व देतो' हा नियम केवळ लेखाकडे लक्ष्य देअून केलेला आहे. काही जोडाक्षरापूर्वील लघूस गुरुत्व येत नाही हें जेव्हा आढळून आलें तेव्हा आघात असल्यासच गुरुत्व येतें अशी या नियमाला पुस्ती जोडण्यांत आली. अुच्चारदृष्ट्या अक्षरघटना कशी होते हे पाहिलें असतें तर साराच घोटाळा दूर झाला असता.
शब्दाची सारी अक्षरें आपण सलग आणि लागोपाठ अुच्चारितों त्यामुळे शब्दांत कोठे दोन वा अधिक व्यञ्जनें संयुक्त असली तर त्यांतील पहिलें व्यञ्जन तत्पूर्वील अक्षरांत समाविष्ट होतें. विप्र या शब्दाचीं लेखनदृष्ट्या वि आणि प्र अशी दोन अक्षरें दिसतात; परन्तु अुच्चारदृष्ट्या विप्-र अशीं दोन अक्षरें पडतात. सूक्ष्मपणाने पाहिलें तर असें दिसतें की प् चा अुच्चार प्रथमाक्षरान्तीं सम्पून मग तो द्वितीय अक्षराच्या आरम्भीं येतच नाही असें नाही. अुच्चार काटेकोरपणाने लिहून दाखवायचा तर तो विप्- प्र असाच लिहिला पाहिजे. पण तें असो. मुख्य गोष्ट ही की महत्त्व लेखापेक्षां अुच्चाराला आहे. 'छन्दसा लक्षणं येन श्रुतमात्रेण बुध्यते' असें श्रुतबोधाच्या आरम्भींच साङ्गितलें आहे. शब्दांत कोठे संयुक्त व्यञ्जनोच्चार असला तर त्यांतील पहिला
