पीडीएफ सुरेशभट इन च्या सौजन्याने
अगदी सूक्ष्मपणाने विचार केला तर असें वाटतें की रुचिरा आणि प्रहर्षिणी या वृत्तांत, पहिल्या आवर्तनांत ज्याप्रमाणे द्विमात्रक विराम असल्याने अनुक्रमें चौथ्या आणि तिसऱ्या अक्षरानन्तर यति साङ्गण्यांत आला आहे त्याप्रमाणे दुसऱ्या आवर्तनांतहि पाचव्या अक्षरानन्तर यति साङ्गायला हवा. म्हणजे रुचिरा आणि प्रहर्षिणी यांची अक्षर माण्डणी आवर्तनानुसार अनुक्रमें [ । _ _ ऽऽ ! ‿ ‿ ‿ ‿ _ऽऽ ! ‿ _ ‿ _] आणि [_ _ _ऽऽ ! ‿ ‿ ‿ ‿ _ऽऽ ! ‿ _ ‿ _ _] अशी होअील. यतिस्थान (!) या चिन्हाने दाखविलें आहे.
अक्षर म्हणजे वर्ण नव्हे, आणि अक्षरविचार म्हणजे शुभ वर्ण कोणते आणि अशुभ वर्ण कोणते याचाहि विचार नव्ह. वर्णाचें शुभ आणि अशुभ वा दग्ध असें वर्गीकरण केलेले आढळतें तें कोणत्या तत्त्वास अनुसरून आहे आणि त्या वर्गीकरणाचा छन्दःशास्त्राशी काय सम्बन्ध आहे हें काही समजत नाही. काव्यारम्भी अशुभ अक्षर नसाव; पण देवाच्या नावासारख्या मङ्गल शब्दारम्भीं तें असलें अथवा तें गुरु असलें तर म्हणे दोषाचा परिहार होतो!
अक्षर म्हणजे अेकावेळीं तोण्डांतून बाहेर पडणारा ध्वनि होय, मग तो ध्वनि लिहून दाखवायला लिपींतील चिन्ह अेक लागो वा अनेक लागोत. अक्षराचे अधिष्ठान स्वरावर असतें,[१] मग त्यांत आरम्भी वा अन्तीं व्यञ्जनोच्चार मिळो वा न मिळो. राजन् या शब्दाच्या लेखाकडे पाहून आपण यांत रा-ज-न् अशीं तीन अक्षरे आहेत म्हणून म्हणतों; पण हे चूक आहे. वस्तुतः रा-जन् अशीं दोनच अक्षरे आहेत. शब्दांत जितके स्वर तितकीच अक्षरें होणार. रा हे अक्षर आकारान्त म्हणजे स्वरान्त आहे; तर जन् हें अक्षर व्यञ्जनान्त आहे. स्वरान्त अक्षराला विवृत म्हणतात आणि व्यञ्जनान्त अक्षराला संवृत म्हणतात.
स्वराच्या ऱ्हस्वदीर्घतेप्रमाणे स्वाभाविकपणेच विवृत अक्षर अुच्चारायला न्यूनाधिक काळ लागतो. दीर्घ स्वर अुच्चारायला लागणारा काळ ऱ्हस्व स्वर अुच्चारायला लागणाऱ्या काळाच्या दुप्पट गणावा असा स्थूल सङ्केत आहे.
- ↑
"अेक मात्रं भवेद् ऱ्हस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते
प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्याद् अक्षरं स्वरयोजनात्" (भ १७।११६)
