एकनाथी भागवत/अध्याय दहावा

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्गुनरु धन्वंतरी । ज्याची दृष्टीचि निरुज करी । त्यावांचोनि संसारीं । भवरोगु दुरी न करवे ॥१॥ ज्या भवरोगाचेनि दर्पें । फुंफात तापलीं त्रिविध तापें । 'मी माझे' येणें संकल्पें । वाग्जल्पें जल्पती ॥२॥ पडिलीं द्वैताचिया दुखणा । तोंडींची चवी गेली जाणा । मुखा आला कडवटपणा । कटु वचना बोलतु ॥३॥ जेथें व्याधीचेनि सन्निपातें । विवेक हाणोनियां लातें । उमरुडूनि धैर्य हो ते । वासनावनातें हिंडती ॥४॥ मनोरथकर्दमीं चरफडित । संकल्पमृगजळीं बुडत । वेगीं निसरोनियां पडत । टेंक चढतां स्वर्गाचें ॥५॥ वोरबडत स्नेहाची आराटी । गोंवीत लोभाची बोरांटी । खिळिला प्रपंचाचिया कंठीं । मारितां नुठी तेथूनि ॥६॥ भवरोगभ्रमें भ्रमले कैसे । खावों नये तें खावों बैसे । करूं नये तें करितां दिसे । योषितांसरिसें धांवत ॥७॥ तेथ धनभयाचे शारे येत । तेणें थरथरां कांपत । धाकें धाकें घामेजत । दडी देत गुप्तत्वें ॥८॥ भोगाभिमानु चढे देहीं । तेव्हां न राहे खाटे भुईं । विधीचें पांघरूण टाकी पाहीं । डोळा ठायीं लागेना ॥९॥ उभें न राहवे ऐक्यवृत्ती । क्षीण झाली ज्ञानशक्ती । पडलीं जडत्वें लोळती । पाणी मागती विषयांचे ॥१०॥ अल्पअ ल्प देतां तें जळ । कडकडूनि झोंबती प्रबळ । आम्हांसी फार द्या गा जळ । तृषा केवळ वोळेना ॥११॥ कुपथ्य करितां निरंतर । तंव तो झाला जीर्णज्वर । क्षयो लागला जी थोर । क्षीण शरीर पडियेलें ॥१२॥ क्षणाक्षणां अतिक्षीणता । विकार संचरले जीविता । तेणें प्रबळ वाढली चिंता । सुख सर्वथा बुडालें ॥१३॥ नवल रोगाचा पडिपाडू । गोड परमार्थ तो जाला कडू । केवळ विषप्राय विषय कडू । तोचि गोडु पैं झाला ॥१४॥ ते व्याधीचिया उफाडा । देतां सत्कथाकाढा । श्रवणमुखींच्या भावार्थदाढा । पाडी पुढां दांतखिळी ॥१५॥ देतां तुलसीमकरंद नसू । वरता जावों नेदी श्वासू । मस्तक झाडी मानी त्रासू । रोगें बहुवसु व्यापिला ॥१६॥ ऐसा रोग देखोनियां गाढा । वैद्य आचार्य धडफुडा । कृपा पाहे याजकडा । तो रोकडा वांचवी ॥१७॥ निधडा वैद्य तो सुबुद्धि । जीवु गेलिया मरों नेदी । जीवेंवीण वांचवी त्रिशुद्धि । अगाध सिद्धि तयाची ॥१८॥ शुद्धभाग्येंकरूनि जाण । तो करी कृपाकूर्मावलोकन । तेंचि रोगिया अमृतपान । होय सावधान तत्काळ ॥१९॥ एवं जालिया सावधान । रोगी आपणिया आपण । नित्यानित्याचें पाचन । करी सेवन साक्षेपें ॥२०॥ तेणें न फिटेचि जीर्णज्वरु । न तुटे क्षयाचा महामारु । हें देखोनियां वैद्यसद्गुुरु । रसोपचारु मांडिला ॥२१॥ तेणें अक्षररस अर्धमात्रा । देतां क्षयाचा थारा । मोडूनियां शरीरा । पूर्वपरंपरा अक्षय केलें ॥२२॥ दारुण चुकवावया कुपथ्य । वैराग्य राखण ठेविलें नित्य । लावूनि अनुसंधानाचें पथ्य । निर्दाळिला तेथ भवरोगू ॥२३॥ रोगी उपचारिल्यावरी । प्रबळ क्षुधा खवळे भारी । चित्तचिंतेच्या लाह्या करी । क्षणामाझारीं खादल्या ॥२४॥ काळे गोरे चतुर्वर्णचणे । आश्रमेंसीं भाजिले फुटाणे । अहं सोहंगुळेंसीं तेणें । निःशेष खाणें तत्काळ ॥२५॥ फळाभिलाषेंसीं आशा । बोंडें भरलीं होतीं खसखसा । तींही खादलीं घसघसां । न लगतां घांसा गिळियेलीं ॥२६॥ गूळ साखरेचा पडिपाडू । खादले कर्माकर्माचे लाडू । खातां न म्हणे गोड कडू । लागला झोडूं स्वइ च्छा ॥२७॥ ब्रह्माहमस्मीचीं गोमटीं । पक्वान्नें देखिलीं दिठीं । तींही खाऊनि उठाउठी । मायेपाठीं लागला ॥२८॥ ते धाकेंधाकेंचि निमाली । मिथ्यात्वें नासोनि गेली । स्वानंदें पुष्टि जाली । झाडी केली भवरोगा ॥२९॥ ऐसा सद्गु रु वैद्य गाढा । जेणें उपचारोनि केलों निधडा । शरण रिघावें तुजपुढां । तंव चहूंकडां तूंचि तूं ॥३०॥ तुजवेगळें आपणियातें । देखोनि शरण यावें तूतें । तंव मीतूंपण हारपलें थितें । कैसेनि तूतें भजावें ॥३१॥ ज्यांच्या सुटल्या जीवग्रंथी । झाले आत्माराम निश्चितीं । तेही अहेतुक भक्ति करिती । प्राप्तांची स्थिति हे जाणा ॥३२॥ गुरुभजनापरतें सुख । मोक्ष मानिती तेही मूर्ख । मोक्ष गुरुचरणींचा रंक । विरळा लोक हें जाणती ॥३३॥ आम्हां सद्गुणरुदृष्टीं परम योग्य । आम्ही सद्गुनरुकृपा सदा श्लाघ्य । गुरुसेवें आम्ही सभाग्य । परम योग्य गुरुस्तवनें ॥३४॥ सद्गुेरूचें नाममात्र । तेंचि आम्हां वेदशास्त्र । सकळ मंत्रावरिष्ठ मंत्र । नाम सर्वत्र गुरूचें ॥३५॥ सद्गुंरूचें तीर्थमात्र । सकळ तीर्थां करी पवित्र । गुरुचरण तें आमचें क्षेत्र । वृत्ति स्वतंत्र ते आम्हां ॥३६॥ तूं पुरे पुरे म्हणसी स्तवन । परी वर्णितां तुझे उदार गुण । अतृप्त सर्वथा नुठी मन । तुझी आण वाहातसें ॥३७॥ तुझे गुण वर्णावया तत्त्वतां । मी प्रवर्तलों श्रीभागवता । त्वां मज लाविलें भक्तिपंथा । निजकथाकीर्तनीं ॥३८॥ जय जय सद्गुवरु जनार्दना । भवगजपंचानना । एकाकी शरण आलों जाणा । तुझ्या श्रीचरणा पावलों ॥३९॥ पावलों शास्त्र श्रीभागवत । अवधारा तेथींचा मथितार्थ । उद्धवासी श्रीकृष्णनाथ । परम परमार्थ सांगेल ॥४०॥ यदुअवधूतसंवादेंसीं । लक्षणोक्त चोविसां गुरूंसी । परिसोनियां उद्धवासी । भावना ब्रह्मेंसीं लिगटली ॥४१॥ ब्रह्म सर्वगत सत्य होये । मज सबाह्य कोंदलें आहे । तेंचि माझें मज ठाउकें नोहे । कोण उपाये करावे ॥४२॥ ऐसी उद्धवाची चिंता । कळों सरली कृष्णनाथा । तोचि उपावो सर्वथा । होय सांगता अविरोधें ॥४३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला

श्रीभगवानुवाच । मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥१॥

पूर्वीं वेदरूपें वर्णाश्रम । मीचि बोलिलों स्वधर्म । पंचरात्रादि वैष्णवधर्म । हें उपासनावर्म गुह्य माझें ॥४४॥ जो वर्ण जो आश्रम । तेणेंचि ते करावे स्वधर्म । आचरतां परधर्म । दुःख परम पाविजे ॥४५॥ उद्धवा येथ जाण । कर्ता पाहिजे सावधान । ते सावधानतेचें लक्षण । अतिविचक्षण जाणती ॥४६॥ कर्म चतुर्विध येथ । 'नित्य' आणि नैमित्त । काम्य आणि प्रायश्चित्त । जाण निश्चित विभाग ॥४७॥ येथ कर्म आचर निश्चिती । सावधान राखावी वृत्ती । आचरावयाची व्युत्पत्ती । विचित्र स्थिती सांगेन ॥४८॥ नित्य आणि नैमित्तिक । हें कर्म जाण आवश्यक । सांडोनियां फलाभिलाख । विधिप्रमुख आचरावें ॥४९॥ नित्यकर्म अधिक वाढे । तैं नैमित्तिकाचे आंग चढे । काम्य उचंबळलें विषयचाडें । तैंचि पडे निषिद्धी ॥५०॥ फलाभिलाषेंविण । नित्य नैमत्तिक जाण । करावें गा कृष्णार्पण । अर्पिती खूण जाणोनि ॥५१॥ काम्य कर्म आवश्यक । त्यजावें गा निःशेष । जेवीं कां वमिलें वमक । परतोनि लोक न पाहती ॥५२॥ समूळीं कामनेतें दंडावें । तैंचि काम्य कर्म सांडावें । येर्हंवीं कार्मत्यागु न संभवे । कामना जीवें राखतां ॥५३॥ अंतरीं अनिवार कामना । बाह्य विरक्ती दावी जना । ते सविया विटंबना । त्यागु विचक्षणा तो नव्हे ॥५४॥ कामाचेनि अधिक मदें । कर्में निपजती निषिद्धें । समूळ कामनेचेनि छेदें । सर्व निषिद्धें मावळती ॥५५॥ अथवा देखतांचि निषिद्ध दिठीं । जो हरिनामें गर्जत उठी । निषिद्ध पळे बारा वाटीं । प्रायश्चित्तकोटी हरिनामें ॥५६॥ जेथ हरिनामाचे उमाळे । तेथ निषिद्ध तत्काळ जळे । निषिद्ध अभक्तां आदळे । भक्तांजवळें तें न ये ॥५७॥ काम्यनिषिद्धाची कथा । भक्तांसी नातळे सर्वथा । भगवंतु रक्षी निजभक्तां । दोषु तत्त्वतां त्यां नाहीं ॥५८॥ नामें प्रायश्चित्तांच्या कोटी । हे म्यां सांगितली गुह्य गोठी । प्रकट न करावी सृष्टीं । गुप्त पोटीं राखावी ॥५९॥ काम्यनिषिद्धाचे त्याग । तुज म्यां सांगीतले सांग । नित्यनैमित्तविभाग । तोही विनियोग परियेसीं ॥६०॥ मदर्पणें आवश्यक । करावें नित्यनैमित्तिक । तेंचि चित्ताचें शोधक । साधन मुख्य परमार्थी ॥६१॥ एक म्हणती स्वधर्म निर्फळ । वर्म नेणतीच ते बरळ । स्वधर्में होय जन्म सफळ । परमार्थफळ स्वधर्मीं ॥६२॥ किडाळ झाडावया दृष्टीं । रज देऊनि पाठींपोटीं । सुवर्ण घालितां पुटीं । झळकत उठी निजतेजें ॥६३॥ तैसा मज अर्पितां स्वधर्म । त्याचें सफळ होय निजकर्म । ऐसें नेणोनियां निजवर्म । कर्मभ्रम कर्मठां ॥६४॥ मज अर्पिती हातवटी । अवघड वाटेल जगजेठी । त्यासी माझी आवडी मोटी । त्याची दृष्टी मदर्पण ॥६५॥ कृष्णीं निश्चळ ज्याचें मन । त्याचें कर्म तितुकें कृष्णार्पण । त्यासी न अर्पितांही जाण । सहजें मदर्पण होतसे ॥६६॥ जो रथीं निश्चळ होऊनियां बैसे । तो न चळतांही चालतु दिसे । जाण स्वकर्म त्याचें तैसें । अनायासें मज अर्पे ॥६७॥ यापरी होऊनि अकामात्मा । सुखें आचरावें स्वधर्मा । तेणें सांडूनि रजतमा । सत्त्वें पुरुषोत्तमा पावती ॥६८॥ वर्णाश्रमसमुद्भजवा । मूळ आश्रयो मी वोळ्खावा । कळकर्मनिजस्वभावा । उपासावा मी एकु ॥६९॥ वर्णासी आश्रयो मी प्रसिद्ध । जे जन्मले मुखबाहूरुपाद । आश्रमा आश्रयो मी विशद । गर्जती वेद ये अर्थीं ॥७०॥ देवो देवी कुळाचार । यांचें वस्तीचें मी घर । एवं मी सर्वाधार । हा कर्मी विचार देखावा ॥७१॥ गुज परियेसीं उद्धवा । कर्माध्यक्षु मी जाणावा । कर्मी मीचि अभिलाषावा । क्रियेनें धरावा मी एकु ॥७२॥ एवं कर्मआदिमध्यअंतीं । मी अविनाशु धरितां चित्तीं । तीं कर्मेंचि निष्कर्में होतीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारंभविपर्ययम् ॥२॥

यापरी स्वधर्म जाण । ज्यांचें विशुद्ध अंतःकरण । ते विषयीं उदासीन । हें वोळखण तयांचे ॥७४॥ तयांसी विषयाची आस्था । नाहीं नाहीं गा सर्वथा । परी सर्वार्थविपरीतता । विषयासक्तता देख ती ॥७५॥ भरलीं मृगजळाचीं तळीं । तेणें न पिकती साळी केळी । तैसी विषयबुद्धी जवळी । स्वसुखफळीं फळेना ॥७६॥ पाहें पां विषयासक्त । कर्मारंभीं संकल्प करित । आयुःकामार्थ क्षेमार्थ । धनधान्यार्थसमृद्धी ॥७७॥ या हेतू कर्म आरंभित । तें स्वकर्म नव्हे निश्चित । स्वधर्ममिषें मनोरथ । उपासित सर्वदा ॥७८॥ बैलाची कांस दुहितां । शिंपीभरी दूध न ये हाता । तेवीं मनोरथ उपासितां । न लभे सर्वथा निजसुख ॥७९॥ कर्मचि तें नव्हे । केल्याही सिद्धी न पवे । तें विघ्नबाहुल्यें नाश पावे । विघ्न संभवे देवांचें ॥८०॥ विषयसेवनीं आहे सुख । या बुद्धीं शिणशिणोनि मूर्ख । पावले परम दुःखें दुःख । मुख्य याज्ञिक घालूनि ॥८१॥ वेदत्रयी जाणूनि सकळ । यज्ञकर्मी अतिकुशळ । वांछितां स्वर्गादिक फळ । पतन केवळ अधोमुखें ॥८२॥ ऐसेनि विवेकें निपुणदृष्टी । जो स्वर्गु नेघे तृणासाठीं । वैराग्य लागे त्यापाठीं । उठाउठी घर रिघे ॥८३॥ तो वैराग्याचें माहेर । विश्रांतीचें विसावतें घर । तो नररूपें साचार । विवेकु साकार पैं झाला ॥८४॥ ऐसेनि विवेकें विवेकदृष्टी । स्वर्गादि विषय मिथ्या सृष्टी । ते मिथ्यात्वाची गोठी । ऐक जगजेठी उद्धवा ॥८५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणैः ॥३॥

स्वप्न आणि मनोरथ । मनोमात्रविलासित । ते निद्रितासी सत्य पदार्थ । मिथ्या होत जागृतीं ॥८६॥ तैसें कामनेचेनि उल्हासें । इंद्रियांचेनि सौरसें । उभय भोगपिसें । नाथिलें वसे बुद्धीसी ॥८७॥ शिंपी शिंपपणें असे । धनलोभ्या रुपें भासे । तेवीं विषयाचेनि अभिलाषें । भेदपिसें नसतेंचि ॥८८॥ स्वप्नीं देखिलें आत्ममरण । जागृतीं मिथ्या म्हणे आपण । तैसा स्वरूपीं जागा जाल्या जाण । जन्ममरण त्या नाहीं ॥८९॥ जंववरी भेदाची भेदसिद्धी । तंववरी जन्ममरण बाधी । भेदु मिथ्या जालिया त्रिशुद्धी । अभेदीं बाधी तें नाहीं ॥९०॥ तो भेदु कैसेनि तुटे । निजस्वरूप कैसेनि भेटे । ते अर्थी साधन गोमटें । ऐक चोखटें विभागें ॥९१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥४॥

चित्तीं वासनांचे मळ । तेणें भेदु भासे सबळ । तो नाशावया चित्तमळ । कर्म निर्मळ सेवावें ॥९२॥ मागां सांगीतलें निश्चित । जें कां नित्यनैमित्य । तेंचि कर्म गा निवृत्त । साधकीं प्रस्तुत सेवावें ॥९३॥ जो प्रवर्तला माझ्या भजनीं । तेणें काम्य सांडावें निपटूनी । हें मागां सांगितलें विवंचूनी । कामना मनीं न धरावी ॥९४॥ धरोनि मदर्पणाचें बळ । नित्ये आचरतां निर्मळ । चित्ताचे चैत्यमळ । जाती तत्काळ नासोनि ॥९५॥ कृषीवळु करी शेतासी । यथार्थ द्रव्य दे राजयासी । तो न भी ग्रामकंटकांसी । तेवीं कृष्णार्पणेंसीं होतसे ॥९६॥ जाहल्या चित्तमळक्षाळणें । नित्यविवेकु उपजे तेणें । इहामुत्रां लाता हाणे । अनित्य त्यजणें वैराग्यें ॥९७॥ एवं वैराग्य झालिया अढळ । तेणें सत्त्व होय प्रबळ । तेव्हां मज जाणावया केवळ । वृत्ति निर्मळ ते काळीं ॥९८॥ करितां माझीं चिंता । कामक्रोध नाठवती चित्ता । थोर लागली माझी अवस्था । न राहे सर्वथा अणुभरी ॥९९॥ हो कां ऐशिये अवस्थेसी । कर्मक्रिया नावडे ज्यासी । तेणें संन्यासूनि सर्व कर्मांसी । ब्रह्मज्ञानासी रिघावें ॥१००॥ श्रवण मनन करितां । कर्मासी झालिया विगुणता । बाधक नव्हे माझ्या भक्तां । कर्मकिंकरता त्यां नाहीं ॥१॥ स्वधर्म केलिया फळ काये । चित्ताचा मळमात्र जाये । भक्तु भजनें निर्मळ आहे । बाधूं न लाहे स्वकर्म ॥२॥ एवं कर्माची चोदना । मद्भ क्तासी नाहीं जाणा । करितां श्रवणकीर्तना । कर्मबंधना नातळती ॥३॥ ऐशिया जिज्ञासावस्थेसी । कर्मबाधा नाहीं त्यासी । मुख्य तात्पर्य ब्रह्मज्ञानासी । हेंचि उद्धवासी सांगतु ॥४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान्मत्परः क्वचित् । मदभिज्ञं गुरुं शांतमुपासीत मदात्मकम् ॥५॥

होआवया वृत्तीचा उपरम । अहिंसासत्यादि धर्म । आचरावे अविश्रम । बाह्य नेम अविरोधें ॥५॥ आचरतां अहिंसासत्यादिकांसी । तंव तंव दशा उजळे कैसी । अतिप्रीति गुरुभक्तीसी । अहर्निशीं गुरु चिंती ॥६॥ सद्गुररूवीण ब्रह्मज्ञान । सर्वथा नव्हे नव्हे जाण । हें उपनिषदर्थें प्रमाण । परम निर्वाण सांगीतलें ॥७॥ डोळा देखणाचि आहे । त्यासी सूर्य नव्हतां साह्ये । सिद्ध पदार्थ देखों न लाहे । स्तब्ध राहे अंधारीं ॥८॥ नाव तारी हे साचार । माजीं बैसले थोर थोर । परी तारकेंवीण परपार । समर्थ नर न पावती ॥९॥ पर्जन्यें भूमी मार्दवा आली । बीजें कणिंग असे भरली । परी ज्ञातेन पेरणी नाहीं केली । तंव पिकाची बोली पोचट ॥११०॥ रत्नज सांपडलें अवचित ते । परी खरें खोटें संशय तेथें । रत्नजपारखी करी मोलातें । अतियत्नख त्यातें मग करिती ॥११॥ तैसें निजस्वरूप आइतें । श्रद्धा सद्गुतरूचेनि हातें । खरें करूनियां ज्ञाते । निजसुखातें पावले ॥१२॥ साधावया निजज्ञान । करितां सद्गुेरूचें सेवन । निवाले संत सज्जन । आनंदघन सद्गुेरु ॥१३॥ म्हणसी साधनें केलीं अनेक । तैसें सद्गुसरू केला तो साधन एक । म्हणतां मुमुक्षु झाला मूर्ख । निजात्मसुख बुडालें ॥१४॥ सद्गुारु केला तो साधन । त्याहूनि परतें साध्य आन । म्हणतां आली नागवण । नागवला जाण सर्वस्वें ॥१५॥ जो चित्सुखें सदा संपन्न । चिद्रूपें ज्यासी समाधान । तो चिन्मात्राहोनि भिन्न । नव्हे जाण सर्वथा ॥१६॥ लवण सागरीं रिघालें । तेव्हांचि तें समुद्र झालें । दीपें वणवया आलिंगिलें । वणवाचि झालें तें तेज ॥१७॥ एवं चिद्रूपाचें ज्यासी ज्ञान । तो चिद्रूपचि सत्य संपूर्ण । गुरु ब्रह्म अभिन्न जाण । ये अर्थीं प्रमाण उपनिषद ॥१८॥ हो कां घृताची पुतळी । नव्हतां घृतपणावेगळी । घृतरूपें रूपा आली । तैसी मूर्ती झाली सद्गुेरूची ॥१९॥ तो चित्सुखाचा पुतळा । कीं सच्चिदानंदाचा सोहळा । प्रत्यक्ष देखावया डोळां । धरी लीलाविग्रहो ॥१२०॥ त्याची होआवया भेटी । पाहिजेति भाग्याचिया कोटी । हळणेंवरी दिसे दिठी । तैसी गोठी ते नाहीं ॥२१॥ सद्गुवरु जेउती वास पाहे । तेउती सुखाची सृष्टी होये । तो म्हणे तेथ लवलाहें । महाबोधु राहे स्वानंदें ॥२२॥ त्या सद्गुेरूचे देखिल्या पाये । तहानभूक तत्काळ जाये । कल्पना उठोंचि न लाहे । निजसुख आहे गुरुचरणीं ॥२३॥ त्या सद्गुंरूचें लक्षण । सांगतां शब्दुं थोंटावे जाण । जो सनातन ब्रह्म पूर्ण । ऊणखूण त्या नाहीं ॥२४॥ तर्हीा स्फुरली एकी स्फूर्ती । त्यासी सर्वार्थी दिसे शांती । शांतीवेगळी उपपत्ती । प्रमाण निश्चिती रिघेना ॥२५॥ शांति तेचि समाधान । शांति तेचि ब्रह्मज्ञान । शांती तेचि ब्रह्म पूर्ण । सत्य जाण उद्धवा ॥२६॥ ऐसी सद्गुिरूची स्थिती । ऐकोनि शिष्याच्या चित्तीं । वाढली अतिप्रीती । गुरुभक्तीलागोनी ॥२७॥ यालागीं गुरुगवेषणा । उसंतु घेवों नेदी अंतःकरणा । अष्टौ प्रहर विचक्षणा । गुरुलक्षणा लक्षितू ॥२८॥ कैं तो स्वामी देखेन ऐसा । कैं हा माझा फिटेल फांसा । कैं उपरमु होईल मानसा । सद्गुमरुपिसा तो झाला ॥२९॥ आयुष्य वेंचतें उठाउठी । अझूनि नव्हे सद्गुुरूसी भेटी । झाल्या मनुष्यदेहासी तुटी । सर्वस्व शेवटीं बुडेल ॥१३०॥ ऐकतां गुरूचें नांव । मनापुढें घेत धांव । ते गोठीसीच देत खेंव । येवढी हांव जयाची ॥३१॥ सद्गुठरु प्रत्यक्ष न भेटतां । मनेंचि पूजी गुरुनाथा । परमादरें पूजा करितां । प्रेम तत्त्वतां न संडे ॥३२॥ सद्गुररु भेटावयाकारणें । हिंडे तीर्थें तपोवनें । गुरु न विसंबे मनें । नित्यविधीनें आचरतां ॥३३॥ सद्गुनरुप्राप्तीचिया काजा । लहानथोरांची करी पूजा । अत्यादरें मानी द्विजा । गुरु मज माझा भेटावा ॥३४॥ आस्वलाचिया परी । गुरुनामाचा जप करी । गुरुवांचोनि निरंतरीं । चिंता न करी आनाची ॥३५॥ आसनीं भोजनीं शयनीं । गुरुतें न विसंबे मनीं । जागृतीं आणि स्वप्नीं । निदिध्यासनीं गुरु केला ॥३६॥ गुरुस्मरण करितां देख । स्मरणें विसरे तहानभूक । विसरला देहगेहसुख । सदा संमुख परमार्था ॥३७॥ ऐसी सद्गुहरूची आवडी । ज्याची आस्था चढोवढी । त्यासी गुरुरूपें तांतडी । भेटी रोकडी मी देतों ॥३८॥ जंव जंव आस्था अधिक । तंव तंव भेटीची जवळिक । साधनांमाजीं हें साधन मुख्य । आस्थाचि एक विशेष ॥३९॥ करितां वरिष्ठसाधनकोडी । बोधाची जोडेना कवडी । सद्गुंरुभजनाची अर्ध घडी । जोडी कोडी बोधाच्या ॥१४०॥ सद्गुंरुभजनीं लागवेगें । मोक्ष येऊनि पायां लागे । गुरुभक्त तोही नेघे । चरणरंगें रंगला ॥४१॥ श्रीगुरुचरणाची गोडी । विसरली मोक्षसुखाच्या कोडी । गुरुभजनीं जयां अनावडी । ते संसार बांदवडीं पडियेले ॥४२॥ छेदावया संसारबंधन । करावें सद्गुडरुसेवन । सद्गुजरुसेवा तें माझें भजन । गुरु-आम्हां भिन्नभावो नाहीं ॥४३॥ गुरुभक्तांची श्रद्धा गाढी । आणि गुरुभजनाची गोडी । ते सांगितली आवडीं । प्रत्यक्ष उघडी करूनि ॥४४॥ सहज प्रसंगें येणें । शिष्यांचींही लक्षणें । सांगेन तुजकारणें । कृष्ण म्हणे उद्धवा ॥४५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा

अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुः अनसूयुरमोघवाक् ॥६॥

मान देखोनि सहसा । शिष्य सांकडों लागे कैसा । जेवीं गळीं लागला मासा । चरफडी तैसा सन्मानें ॥४६॥ नांवें ऐकोनि बागुलातें । बाळ सांडूं पाहे प्राणातें । तेवीं ऐकतांचि सन्मानातें । भयें प्राणांतें सांकडें ॥४७॥ चंडवातें जेवीं केळी । समूळ कांपे चळवळी । कां लहरींच्या कल्लोळीं । कांपे जळीं रविबिंब ॥४८॥ सन्मानु तेणें पाडें । दृष्टीं देखोनि नावडे । महत्त्वें थोर सांकडें । अंगाकडे येवों नेदी ॥४९॥ आदरें घेतां सन्मान । दृढ होईल देहाभिमान । सांडोनि मानाभिमान । हीनदीन होऊनि असे ॥१५०॥ समूळ नामरूप जाये । मज कोणी देखों न लाहे । ऐसी दशा जेणें होये । ते ते उपाये करीतसे ॥५१॥ लौकिक देखोनि उद्वेगु । देहगेहांचा उबगु । एकलेपणीं अतिचांगु । न धरी संगु द्वैताचा ॥५२॥ मज कोणीं न देखावें । मज कोणीं न वोळखावें । मज कोणीं न लाजावें । ऐसें जीवें वांछितु ॥५३॥ मान देखोनियां दिठीं । लपे देहउंपेक्षेच्या पोटीं । जेवीं चोर लागलिया पाठीं । लपे संकटीं धनवंतु ॥५४॥ मी एकु लौकिकीं आहें । ऐसें कोणा ठावें नोहे । ऐशी ऐशी दशा पाहे । मानु न साहे यालागीं ॥५५॥ सांडावया अहंममता । मानु न पाहे सर्वथा । लौकिकीं सन्मानु घेतां । दृढ अहंता होईल ॥५६॥ ज्याचें पोटीं दृढ अभिमान । ते सदा वांछिति सन्मान । जो सांडूं निघे अभिमान । तो मानापमान न पाहे ॥५७॥ जेणें घेतला सन्मान । त्यासी नेघवे अपमान । तेथ सहजें आला देहाभिमान । यालागीं सन्मान नावडे ॥५८॥ सन्मानु घ्यावया तत्त्वतां । ज्ञातेपण मिरवी ज्ञाता । ते संधीं वसे ममता । अर्थस्वार्थाचेनि लोभें ॥५९॥ एवं नापेक्षा सन्मान । हें प्रथम शिष्याचें लक्षण । आतां 'निर्मत्सरत्व' संपूर्ण । तें सुलक्षण परियेसीं ॥१६०॥ सज्ञानामाजीं वैर । ज्ञातृत्वाचाचि मत्सर । तेथें देहाभिमानें केलें घर । अतिदुस्तर जीवासी ॥६१॥ ज्ञानाभिमानाची गोष्टी । वेंचुनी तपाचिया कोटी । दुजी करीत होता सृष्टी । अभिमान पोटीं ज्ञानाचा ॥६२॥ ज्ञानाभिमानु दुर्वासासी । व्यर्थ शापिलें अंबरीषासीं । म्यां सोशिलें गर्भवासासी । ज्ञानाभिमानासी भिऊनि ॥६३॥ ज्ञानाभिमानु ब्रह्मयासी । नेलें गोपालवत्सांसी । मज होणें पडिलें त्या वेषांसी । ज्ञानाभिमानासी भिऊनि ॥६४॥ उद्धवा ज्ञानाभिमान । सर्वां अभिमानांमाजीं कठीण । वसिष्ठ विश्वामित्र जाण । ज्ञानाभिमानें भांडती ॥६५॥ एवं ज्ञानाभिमानाभेण । म्यां घेतलें गोवळेपण । मज मूर्ख म्हणती याज्ञिक ब्राह्मण । त्यांसी ज्ञानाभिमान कर्माचा ॥६६॥ मुख्य माझीच हे ऐशी दशा । तेथें इतरांचा पाडु कायसा । ज्ञानाभिमानाचा दृढ फांसा । नुगवे सहसा ज्ञात्यासी ॥६७॥ ज्ञानाभिमानाची जाती कैशी । उभा न ठाके मूर्खापाशीं । वैर लावी सज्ञानासी । समत्सरेंसीं वर्तवी ॥६८॥ एवं निर्मत्सर होणें ज्यासी । तेणें सांडावें ज्ञानाभिमानासी । येरवीं तो ज्ञातयासी । समत्सरेंसीं नांदवी ॥६९॥ ऐक मत्सराची सामग्री । देहीं देहाभिमान दृढ करी । तोही ज्ञातेपणाचें बळ धरी । लोभ माझारीं अर्थस्वार्थे ॥१७०॥ इतुकी सामग्री जेथें होये । तोचि समत्सर द्वेषु वाहे । शुद्ध शिष्य हें न साहे । त्यागोनि जाये मत्सरु ॥७१॥ मत्सराची जाती कैशी । अवश्य वसे ज्ञात्यापाशीं । मत्सर थोर पंडितांशीं । यावज्जन्मेंसीं न संडिती ॥७२॥ पंडित भेटती समत्सर । लवणभंजन अतिनम्र । बोलती अतिमधुर । समत्सर छळणोक्तीं ॥७३॥ मत्सरें पंडित येती क्रोधा । असदारोपणें करिती निंदा । एवढी मत्सराची बाधा । नातळे कदा सच्छिष्यु ॥७४॥ मत्सरु ज्ञात्यातें न सोडी । मा इतर काइसी बापुडीं । शिष्य द्वेषाची गोष्टी सोडी । मत्सरु तोडी सर्वस्वें ॥७५॥ मत्सर सांडूनि तत्त्वतां । शिष्यें रहावें सर्वथा । निर्मत्सरतेची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥७६॥ पुढूनि स्वार्थु नेतां । द्वेष उपजों नेदी चित्ता । भूतीं भगवंत भावितां । द्वेषु सर्वथा येवों नेदी ॥७७॥ निंदेचिया वाग्बाणीं । दारुण विंधिल्या दुर्जनीं । द्वेषु उपजों नेदी मनीं । हित मानीं निंदेचें ॥७८॥ जेणें जेणें निजनिंदा केली । तो तो मानी हित माउली । पापमळांची क्षाळणता झाली । शुद्ध केली माझि वृत्ति ॥७९॥ ऐसऐमशिया विवंचना । द्वेषु आळों नेदी मना । निर्मत्सरता ते हे जाणा । दुसरी लक्षणा शिष्याची ॥१८०॥ यावरी जे 'दक्षता' । तेही तुज सांगों आतां । शिष्याची प्रागल्भ्यता । निजस्वार्थालागोनि ॥८१॥ उगवल्या सावधान-भास्करा । नाशी निद्रेतंद्रेच्या अंधारा । होय धारणेचा दिवसु खरा । धृतीच्या दुपारा वर्ततु ॥८२॥ त्या दिवसाचेनि लवलाहें । शमदमादि समुदायें । भक्तिपंथें चालताहे । मार्गीं न राहे क्षणभरी ॥८३॥ तेथ उचलतां पाउलीं । निजबोधाची पव्हे ठाकिली । जेथ पांथिकांची निवाली । तृषा हरली तृष्णेची ॥८४॥ तेथ निजग्रामींचे भेटले । सोहंसांगाती एकवटले । तेथूनि चुकणया मुकले । नीट लागले निजपंथी ॥८५॥ ऐकें बापा विचक्षणा । आळस विलंबु नातळे मना । त्या नांव 'दक्षता' जाणा । 'तिसरी' लक्षणा शिष्याची ॥८६॥ जुनाट संग्रहो सवें होता । ते सर्व सांडिली ममता । सांडिल्याची क्षिती मागुता । न करी सर्वथा निजबोधें ॥८७॥ देहीं दृढ धरावी अहंता । तेणें देहसंबधीयांची ममता । देहाभिमानु नातळे चित्ता । गेली ममता न लगतां ॥८८॥ देह नश्वरत्वें देखिला । विष्ठामूत्रांचा मोदळा । यालागीं अहंकारु गेला । 'सोहं' लागला दृढभावो ॥८९॥ दृढ वाढवूनि सोहंता । तेणें सांडविली अहंममता । हे 'चौथी' गा अवस्था । जाण तत्त्वतां शिष्याची ॥१९०॥ गुरु माता गुरु पिता । गुरु गणगोत तत्त्वतां । गुरु बंधु सुहृदता । निजस्वार्था शिष्याच्या ॥९१॥ गुरुपरिचर्या नित्यकर्म । गुरुसेवा हाचि स्वधर्म । गुरु तोचि आत्माराम । सुहृदसंभ्रम सद्गु रूसी ॥९२॥ ऐसें सद्गुआरूसी 'सुहृद' पण । असावें शिष्यासीं संपूर्ण । हें 'पांचवें' गा लक्षण । सत्य जाण उद्धवा ॥९३॥ चंचळत्वें चळु चित्ता । येवों नेदीच सर्वथा । निजीं निजरूपनिश्चळता । साधी सर्वथा सर्वस्वें ॥९४॥ जर्ही चंचळ झालें अंग । चित्त गुरुचरणीं निश्चळ चांग । अंगीं वाजतां लगबग । वृत्ति अभंग गुरुचरणीं ॥९५॥ शरीर वर्ततां व्यापारा । ज्याचे हृदयीं नाहीं त्वरा । गुरुचरणीं धरिला थारा । हा शिष्यु खरा परमार्थी ॥९६॥ ज्यासी हृदयीं चंचळता । तो शिष्य नव्हे निजस्वार्था । ज्याचे अंतरीं 'निश्चळता' । तोचि परमार्था साधकु ॥९७॥ ऐसी साधूनि निश्चळता । ज्यासी निजस्वार्थीं जिज्ञासुता । तोचि क्षणार्धे परमार्था । पावे तत्त्वतां गुरुवाक्यें ॥९८॥ जैसा दीपु दीपें लाविला । लावितांचि तत्समान झाला । तैसा निश्चळास गुरु भेटला । तो तत्काल झाला तद्‌रूप ॥९९॥ एवं अंतरीं जें निश्चळपण । तें शिष्याचें श्रेष्ठ लक्षण । तो 'सहावा' गा गुण जाण । तेणें निर्दळण षड्‌विकारां ॥२००॥ षड्‌विकार देहावरी । शिष्यु देहबुद्धी हातीं न धरी । यालागीं मावळिजे विकारीं । गुरुवाक्येंकरीं वर्ततां ॥१॥ ऐसी साध्य करूनि 'निश्चळता' । साधूं रिघे जो परमार्था । धरोनियां अर्थजिज्ञासुता । होये भजता गुरुचरणीं ॥२॥ ज्यासी अर्थजिज्ञासा नाहीं । तो भजेना गुरुच्या ठायीं । जरी भजेल कहींबहीं । तरी स्वार्थें पाहीं विषयाच्या ॥३॥ सांडोनियां विषयस्वार्था । इत्थंभूत जाणावया अर्था । जो भजे परमार्था । 'जिज्ञासता' त्या नांव ॥४॥ ऐशी धरोनि जिज्ञासता । चढती आवडी परमार्था । आराणुक नाहीं चित्ता । निजस्वार्थाचेनि लोभें ॥५॥ अतिप्रीती परमार्था । चढती वाढती आस्था । हे 'सातवी' लक्षणता । जाण तत्त्वतां शिष्याची ॥६॥ हें सातवें लक्षण । परमार्थाचें अंगण । पावलें असे जाण । जिज्ञासुपणाचेनि नेटें ॥७॥ गुरु बहुतांची साउली । शिष्यवर्गांची माउली । तेथ असूया जेणें केली । त्याची बुडाली निजप्राप्ती ॥८॥ यालागीं गुरूचा जो जो अंकित । तो तो गुरुत्वेंचि मानित । असूया नाठवे मनांत । अतिविनीत सर्वांसी ॥९॥ गुरुबंधु कनिष्ठ दीन । त्याच्या ठायीं उत्तम गुण । जाणोनि न मनीं आपण । असदारोपण तेथें करी ॥२१०॥ पुढिलांचा उत्तम गुण । त्यासी मिथ्या लावूनि दूषण । लटिकें म्हणे त्याचें ज्ञान । 'असूया' जाण त्या नांव ॥११॥ प्रत्यक्ष भेटल्या वर्णी गुण । नम्र होवोनि वंदी चरण । सवेंचि मागें करी छळण । 'असूया' संपूर्ण या नांव ॥१२॥ सच्छिष्यु ये अर्थीं निर्मळ । हो नेदी असूयेचा विटाळ । उत्तम-मध्यम-प्राकृतमेळ । वंदी परी छळ करूं नेणे ॥१३॥ गुरूनें शिकविली वस्तुसमता । तेथ निरंतर ठेवूनि चित्ता । समभावें वंदी समस्तां । छळूं सर्वथा तो नेणे ॥१४॥ यापरी गा उद्धवा । छळूं नेणे कोणा जीवा । हा 'अनसूयु' म्हणावा । गुण आठवा शिष्याचा ॥१५॥ हे अष्टौमहामणिमाळी । अखंड ज्याच्या हृदयकमळीं । तो पावे सद्गुिरूजवळी । नवी नव्हाळी भेटीची ॥१६॥ यावरी नववें लक्षण । तें जाण नवविधान । सत्यधूत संभाषण । वाग्विलापन सांडूनि ॥१७॥ सद्गुूरूप्रति जाण । मृदु विनीत करी प्रश्न । सत्याचें सत्य तें गुरुवचन । मानी जाण निजभावें ॥१८॥ युक्ति वाढवून उदंड । नाना मतें अकांडतांड । साह्य संचरूनि पाखांड । गर्जत तोंड महावादें ॥१९॥ साधका बाधका युक्ती । माजीं संचरूनि छळणोक्ती । आपुली मिरवावी युक्ती । हें नाहीं चित्तीं शिष्याचे ॥२२०॥ सद्गु रूपुढें अतिजल्प । करणें तेंचि महापाप । जाणूनि सांडी वृथालाप । मिथ्या जल्प बोलेना ॥२१॥ शिष्याचें बोलणें कैसें । वाचा परिपक्क अमृत जैसें । बोल घोळले प्रेमरसें । प्रश्न पुसे एकांतीं ॥२२॥ मिथ्यावादाचीं अपक्क फळें । तुरटें तिखटें तोंडाळें । सदेठीं झडलीं पूर्वकाळें । बोले प्रांजळें परिपक्क ॥२३॥ बोलों नेणे छळ छद्म । स्पर्शों नेणें परवर्म । बोलीं नुपजवीं अधर्म । मनोधर्मक्षोभक ॥२४॥ व्यर्थ न करी आशंका । निंदेलागीं तो मुका । झकवूं नेणे लोकां । बाळां मूर्खां पंडितां ॥२५॥ बोलों नेणे अतिकर्कश । करूं नेणे उपहास । बोलामाजीं न धरी आस । बोले नैराश्य वैराग्य ॥२६॥ बोलीं बोलूं नेणे आटू । छळणोक्तीं नव्हे शठू । बहु बोलतां मानी विटू । मौननिष्ठु होऊनि राहे ॥२७॥ वादविवाद अतिवाद । नावडे कोणाचा संवाद । न करी बोलाचा विनोद । लौकिक शब्द न बोले ॥२८॥ वक्रोक्ति नाहीं जाण । बोलीं न बोले विंदाण । करूं नेणे प्रतारण । मिथ्या वचन न बोले ॥२९॥ पोटीं कार्य नाहीं करणें । हो हो म्हणवूनि झकविणें । हेंही नाहीं तया बोलणें । सदा पठणें हरिनाम ॥२३०॥ पश्चिमद्वारीचें कवाड । सदा वारेनि करी खडखड । तैशी न करी बडबड । वृथा तोंड पिटिना ॥३१॥ करितां शब्दब्रह्मसंवादु । युक्तिबाधें विद्वांसा क्रोधु । अनिवार देखोनि बाधु । न बोले शब्दु शाब्दिक ॥३२॥ न मिरवी शब्दज्ञान । न दाखवी आत्ममौन । न धरी वचनाभिमान । सदा स्मरण गुरूचें ॥३३॥ बोलें नुपजवी उद्वेग । बोलावया न करी उद्योग । बोलीं नुठवी महावेग । अनुद्वेग बोलणें ॥३४॥ सत्य आणि अतिमधुर । आइकतां अल्हादकर । सर्वांसी हितत्वें साचार । बोले सनागर हरिकथा ॥३५॥ प्रार्थूनियां सद्गुारूसी । बहु बोलणें नाहीं त्यासी । पुसणें एकाक्षरासी । निजसुखासी सेवावया ॥३६॥ एवं शिष्याचीं नव लक्षणें । नवखंड पृथ्वीची आभरणें । निजकृपेनें नारायणे । भक्ताकारणें दीधलीं ॥३७॥ हे नवरत्नंमाळा गोमटी । जो घाली सद्गुभरूच्या कंठीं । तो बैसे सायुज्याच्या पाटीं । उठाउठीं तत्काळ ॥३८॥ या नवरत्नांुचें पदक ! ज्या शिष्याचे हृदयीं देख । तो सद्गुनरूचा आवश्यक । विश्वासिक सर्वार्थीं ॥३९॥ या नवरत्नांुची अभिनव गांठी । जो सद्गु्रूसी आणी भेटी । तो स्वराज्याच्या मुकुटीं । झळकत उठी महामणी ॥२४०॥ उद्धवा येथें आशंका धरिसी । 'नांदतां स्त्रीपुत्रधनधान्येंसीं । निर्ममता शिष्यासी । कैसेनि त्यासी उपजली' ॥४१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा

जायापत्यगृहक्षेत्र स्वजनद्रविणादिषु । उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मनः ॥७॥

येविखीं सादर ऐक । शिष्य निरसावया निजदुःख । पावावया आत्मसुख । साधी विवेकसाधनें ॥४२॥ विचारितां आत्मसुख । सर्व देहीं समान देख । विजातीय स्त्रीपुरुषवेख । सुखविशेख तेथ नाहीं ॥४३॥ पाहें पां स्त्रीपुरुषदेहीं । आत्मा आत्मी हें तंव नाहीं । आत्मसुख आपुल्या ठायीं । असें पाहीं स्वतःसिद्ध ॥४४॥ सुखाचिलागीं सर्वथा । झोंबती प्रपंचपदार्थां । ज्यासी गुरुवाक्य आलें हातां । अद्वैतता निजसुख ॥४५॥ एकपणीं निजात्मसुख । हातां आलें नित्य निर्दोख । आतां द्वैत वांछी तो अतिमूर्ख । थितें सुख नासावया ॥४६॥ प्रपंचामाजीं असतें सुख । तरी कां त्यजिते सनकादिक । द्वैत तितुकें केवळ दुःख । परम सुख अद्वैतीं ॥४७॥ हेंचि साधकीं साधूनि ज्ञान । स्त्री पुत्र स्वजन धन । त्यांसी झाले उदासीन । अद्वैतीं मन लागलें ॥४८॥ तेथ कोणाचें गृह क्षेत्र । कोण पुसे कलत्र पुत्र । धनधान्यसमृद्धि विचित्र । माझें स्वतंत्र देह न म्हणे ॥४९॥ ऐकें उद्धवा यापरी । माझे भक्त संसारी । उदास झाले घरदारीं । तत्त्वविचारीं लिगटोनि ॥२५०॥ लिगटोनियां गुरुचरणीं । केली प्रपंचाची झाडणी । मग अत्यादरें गुरुभजनीं । निजसुखदानी गुरुरावो ॥५१॥ गुरुसेवेसी अत्यादर । न राहे आठौ प्रहर । ठेविलें गुरुचरणीं अंतर । निरंतर निजभावें ॥५२॥ उद्धवा येथ आशंका धरिसी । 'जे देहावेगळें कोणे वस्तूसी । देखोनि पावला निजसुखासी । विदेहत्वासी अनुभवि' ॥५३॥ देहीं असोनि विदेहता । प्रपंचीं असोनि अद्वैतता । आली शिष्याचिया हातां । तेही कथा परियेसीं ॥५४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा

विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ॥८॥

स्थूलसूक्ष्मदेहांहून । आत्मा तो सर्वदा भिन्न । तेणें वेगळेपणें जाण । करी वर्तन प्रपंचीं ॥५५॥ जीव उभय देहीं वर्ततां । प्राणियांसी देहातीतता । स्फुरत असे सर्वथा । तोचि तत्त्वतां नेणती ॥५६॥ म्हणे 'माझा डोळा दुखों लागला' । परी न म्हणे ' मीचि दुखों आला' । माझा पावोचि मोडला' । परी ' मी मोडला ' हें न म्हणे ॥५७॥ यापरी देहीं वर्ततां । प्रत्यक्ष सांगे देहातीतता । हे आपुली आपणां अवस्था । न कळे भ्रांता देहभ्रमें ॥५८॥ द्रष्टा दृश्य नव्हे सर्वथा । तें जड तो चेतविता । एवं आत्म्यासी विलक्षणता । जाण तत्त्वतां या हेतू ॥५९॥ विलक्षणता दों प्रकारेंसीं । एक ते जाण द्रष्टेपणेंसी । दुसरी ते स्वप्रकाशेंसी । देहद्वयासी विलक्षण ॥२६०॥ द्रष्टा दृश्याहूनि भिन्न । तरी 'तो म्हणसी झाला मन' । तें चार्वाकमत जाण । मनपण त्या नाहीं ॥६१॥ अकरा इंद्रियांमाजीं जाण । मन तेंही एक करण । करणत्वें त्या जडपण । आत्मा नव्हे जाण या हेतू ॥६२॥ प्रपंचीं मनाची दक्षता । तें मनपणेंचि नव्हे तत्त्वतां । जेवीं प्राणेंवीण नृपनाथा । न दिसे सर्वथा निजभाग्य ॥६३॥ शस्त्राचेनि एकें घायें । छेदिले लोहार्गळसमुदाये । तें शस्त्राचें सामर्थ्य नोहे । बळ पाहें शूराचें ॥६४॥ लोहाचा लोहगोळ । अग्निसंगें झाला इंगळ । धडधडां निघती ज्वाळ । तें नव्हे बळ लोहाचें ॥६५॥ त्या लोखंडाऐसें जड मन । त्यासी चित्प्रभा प्रकाशून । प्रकृतीमाजीं प्रवर्तन । करवी जाण श्रेष्ठत्वें ॥६६॥ पाव्यामाजीं रागज्ञान । केल्या अतिमधुर गायन । तो पाव्याचा नव्हे गुण । कळा जाण गात्याची ॥६७॥ तैसा मनाचा जो व्यापार । तो जाण पां परतंत्र । नव्हे याचा तो स्वतंत्र । जड विचार मनाचा ॥६८॥ सूर्याचेनि किरणसंगें । सूर्यकांतीं अग्नि निघे । तैसें आत्माचेनि प्रकाशयोगें । मन सवेगें वर्तत ॥६९॥ मन जडत्वें जड जाण । आत्मा स्वप्रकाशें प्रकाशघन । मन तें आत्म्याआधीन । आत्मा स्वधीन आत्मत्वें ॥२७०॥ प्रत्यक्ष म्हणे 'माझें मन' । परी 'मीचि मन' न म्हणे जाण । यालागीं मनाहूनि आत्मा भिन्न । वेगळेपणें साक्षित्वें ॥७१ ॥ देहद्वयाहूनि भिन्न । दृढ साधूनि आत्मज्ञान । देहात्मबुद्धीचें छेदन । केलें जाण शिष्याचें ॥७२॥ यालागीं देहात्मवादी । जे सत्य मनिती उपाधी । ते मिथ्या केली त्रिशुद्धी । शुद्ध बुद्धि ते नव्हे ॥७३॥ मनावेगळा साधिला पाहा हो । तो तुं म्हणसी पितामहो । तो देवांमध्यें श्रेष्ठ देवो । हाही संदेहो न धरावा ॥७४॥ हो का कल्पाचिये आदी । ब्रह्मयासी मौढ्य होतें आधीं । करूं न शके सृजनविधी । जड बुद्धि तयाची ॥७५॥ त्यासी करूनि सावधान । म्यांचि प्रकाशिलें निजज्ञान । तेव्हां तो झाला ज्ञानसंपन्न । सृष्टिसृजन करावया ॥७६॥ नाभिकमळीं जन्मलें केवळ । ब्रह्मा माझे पोटींचें बाळ । माझ्या दोंदावरी खेळे खेळ । आत्मा केवळ तो नव्हे ॥७७॥ जितुका देवांचा समुदावो । तितुका प्रकाश्यचि पाहा हो । मी प्रकाशकु अनादि देवो । स्वप्रकाशस्वभावो आत्मा तो मी ॥७८॥ देहद्वय आणि मन । त्यांहूनि आत्मा विलक्षण । हिरण्यगर्भाहूनि जाण । विलक्षणपण आत्म्याचें ॥७९॥ हिरण्यगर्भचि परमात्मा । हेंही न घडे गा भक्तोत्तमा । मी हिरण्यगर्भाचाही आत्मा । माझी महिमा त्या कैंची ॥२८०॥ एवं हिरण्यगर्भउापासना । ते साधनारूपेंचि सेवना । परी केवळ आत्मपणा । न ये जाणा मायिकत्वें ॥८१॥ तेचि विलक्षणता । आणोनियां दृष्टांता । साधीतसें तत्त्वतां । भक्तांच्या हाता चढे जेणें ॥८२॥ अग्नि काष्ठामाजीं वसे । परी तो काष्ठचि होऊनि नसे । मथिल्या काष्ठीं प्रकट दिसे । जाळी उल्हासें काष्ठातें ॥८३॥ तैसा आत्मा देहीं असे । तो देहोचि होऊनि नसे । ब्रह्मज्ञानें जेव्हां प्रकाशे । जाळी अनायासें देहभाव ॥८४॥ असोनि एके ठायीं जाण । दाह्याहूनि दाहक भिन्न । तैसें प्रकाश्याहूनि जाण । भिन्नपण स्वप्रकाशा ॥८५॥ अग्निदृष्टांतें निश्चित । आत्मयाचें निजतत्त्व । नित्यत्व आणि विभुत्व । असे साधित निजबोधें ॥८६॥ काष्ठाचेनि योगें अग्नीसी । जन्मनिरोधु नामरूपांसी । पावे तेवीं आत्मयासी । विकारता तैसी देहयोगें ॥८७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन् नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् परः ॥९॥

नाना काष्ठांच्या संयोगीं । काष्ठांचे गुण अग्नीच्या अंगीं । आले दिसती प्रत्यक्ष जगीं । अग्नि ते संगीं अलिप्त ॥८८॥ काष्ठमथनें अग्नि प्रकटला । त्या नांव म्हणती 'उपजला' । काष्ठाकारीं आकारला । लहान थोर झाला तद्योगें ॥८९॥ अग्नि काष्ठाविकारवशें । त्रिकोण वर्तुळ वक्र आभासे । काष्ठाचेनि निःशेष नाशें । 'नाशला' ऐसें मानिती ॥२९०॥ तैसा अज नित्य अव्ययो । त्यासी आकार-विकार जन्म-लयो । हा देहादिसंबंधस्वभावो । मिथ्या पहा हो मानिती ॥९१॥ जें साधिलें अग्निदृष्टांतें । तें उद्धवासी न मनेल चित्तें । यालागीं निरूपण मागुतें । श्रीअनंतें मांडिलें ॥९२॥ उद्धवा तूं ऐसें म्हणसी । 'मूळीं सिद्धसंयोगु अग्निकाष्ठासी । तो काष्ठधर्मु लागला अग्नीसी । हें आम्हांसी मानलें ॥९३॥ आत्मा नित्यसिद्धु अविकारी स्वांगें । जो गगनासी नातळे अंगें । त्यासी देहसंगु केवीं लागे । मग तद्योगें विकारी ॥९४॥ आत्म्यासी देहसंगु घडे । हें बोलणेंचि तंव कुडें । ऐसें न घडतेंही जरी घडे । तरी तो सांपडे देहबुद्धीं ॥९५॥ जो देहबुद्धीमाजीं आला । तो केवळ देहधारी झाला । पुढें केवीं जाय त्यागु केला ।' ऐसा उपजला संदेहो ॥९६॥ कृष्ण म्हणे उद्धवासी । ऐसी शंका झणें धरिसी । मन घालोनि मनाचे मानसीं । या अर्थासी परियेसीं ॥९७॥ हें शब्दचातुर्यासाठीं । हाता न ये गा जगजेठी । हे माझ्या गुप्ताचीही गुप्त गोठी । तुजसाठीं बोलतों ॥९८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबंधोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः ॥१०॥

ऐकें पुरुष जो पुरुषोत्तम । ज्या आधीन मायागुणग्राम । ज्यासी 'ईश्वर' ऐसा नामधर्म । शास्त्रानुक्रम बोलती ॥९९॥ त्या ईश्वराची जे माया । ज्या उपजविलें नाना कार्या । जीव संसारी करावया । भ्रमु वायां वाढविला ॥३००॥ तेथें चैतन्य जें प्रतिबिंबले । तेंचि 'जीव' पणें वाच्य झालें । जेवीं थिल्लरीं चंद्रबिंब बुडालें । दिसे नाथिलें मूर्खासी ॥१॥ त्या थिल्लरासी नातळत । चंद्रमा असे गगनीं अलिप्त । तैसा आत्मा अविद्यातीत । अविद्या नातळत प्रतिबिंबाला ॥२॥ 'अहमिति' प्रथमाध्यासें । सूक्ष्म लिंगदेह मायावशें । नाना अनर्थकारी कैसें । वासनासौरसें उपजलें ॥३॥ जरी लिंगदेह झालें सबळ । विषयभोगा दृढ मूळ । तरी भोगु नव्हे स्थूळ । सूक्ष्म भूतगोळा स्थूळावला ॥४॥ स्थूळापासोनि स्थूळ देहो । पांचभौतिक घडला पहा हो । एवं उभयदेह अभिप्रावो । झाला निर्वाहो या रीतीं ॥५॥ ऐसा उभय देहीं वर्ततां । दृढ लागली देहात्मता । तेणें वाढली अहंममता । मी कोण हें तत्त्वतां विसरला ॥६॥ न कळे निजसुखाची गोडी । पडला विषयांचिये वोढी । पापपुण्यांचिया जोडी कोडी । पडिली बेडी सुबुद्धा ॥७॥ देहाध्यासें देहधर्म । सत्य मानी वर्णाश्रम । मग आचरों लागे कर्म । फळसंभ्रम वांछूनि ॥८॥ राजा चक्रवर्ती निजमंदिरीं । निजेला सुमनशेजेवरी । तो स्वप्नीं होऊनि भिकारी । अंत्यजाघरीं अन्न मागे ॥९॥ तेथ कुटका एकु यावया हाता । नीसाची म्हणे राजा रे तूं तत्त्वतां । परी मी राजा हें नाठवे चित्ता । स्वप्नीं भिक्षुकता दृढ झाली ॥३१०॥ तैसी विसरोनि निजात्मता । फळें मागे देवां देवतां । मी देवांचा देवो तत्त्वतां । हें त्यासी सर्वथा नाठवे ॥११॥ त्या स्वप्नाचेनि अतिअध्यासें । राजा वोसणावे 'मी भिकारी' ऐसें । ऐकोनि सेविकां येत हांसें । राजा स्वप्नवशें जल्पतु ॥१२॥ येथ गाढ मूळ अवस्थाघोरें । सर्वांग गडबडी निदसुरें । नागवें उघडें न स्मरे । निद्राभरें घोरत ॥१३॥ त्यासी थापटी पुरोहितु । जागा होतां होय विस्मितु । मग नागवेपणा आच्छादितु । सांगों लाजतु भिक्षुकता ॥१४॥ तेवीं अविद्या निद्रा उद्भुटा । जल्पे मी देही मी करंटा । मी संपन्नु मी ज्ञाता मोठा । देहात्मनिष्ठा बडबडी ॥१५॥ तेणें निदसुरपणाचे लाहें । कर्माकर्मांचे पसरी पाये । हिताहित कोण पाहे । देहमोहें मोहितु ॥१६॥ तो गाढमूढ अवस्थेआंतु । होता दीर्घसंकल्पें लोळतु । लोभें अतिजल्पें जल्पतु । वोसणतु 'मी माझें' ॥१७॥ तेथें दैवयोगें गडबडितु । अवचटें गुरुचरणीं आदळतु । निकटता देखोनि कृपावंतु । थापटितु निजबोधें ॥१८॥ 'ब्रह्माहमस्मि' ऐसी वाणी । एक वेळ पडली कानीं । अविद्या निद्रा गेली पळोनी । तो तत्क्षणीं जागिन्नला ॥१९॥ जागतांचि होय विस्मित । 'मी देह' म्हणतां लाजत । देहकर्म देखे निंदित । कर्मातीत ब्रह्म मी ॥३२०॥ होआवया संसारबंधन । यासी अविद्याचि गा कारण । तिसी छेदावया जाण । खड्ग तीक्ष्ण ब्रह्मविद्या ॥२१॥ अविद्या निरसी ब्रह्मज्ञान । ते अवश्य ब्रह्माहोनि भिन्न । मोडलें म्हणसी अद्वैतपण । तें नव्हे जाण सिद्धांतीं ॥२२॥ प्रपंचु अज्ञानें लाठा । ज्ञानअवज्ञानाच्या सत्त्ववाटा । फेडिजे कांटेन कांटा । मग खटपटा निमाल्या ॥२३॥ अविद्या जीवबंधनी । ब्रह्मविद्या बंधच्छेदनी । या समूळ तुजलागुनी । सांगितल्या दोनी सविस्तर ॥२४॥ तेचि ब्रह्मविद्या जाणा । कैसेनि प्राप्त होय आपणा । ते पूर्वपीठ विवंचना । सावधमना परियेसीं ॥२५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा

तस्माज्जिज्ञासयाऽऽत्मानं आत्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद् वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥११॥

उद्धवा याचिलागीं नित्य । जिज्ञासें बैसवावें चित्त । तिसी विवेक उपजवित । सत्यासत्यविभागें ॥२६॥ तेथ असत्य तितकी 'अविद्या' । जिचेनि जीवासी परम बाधा । तिच्या समूळ करावया छेदा । 'सद्विद्या' साधावी ॥२७॥ सद्विद्या साधिलिया पाहीं । केवळ वस्तु ते दूरी नाहीं । असे आपुल्याचि ठायीं । येचि देहीं कूटस्थ ॥२८॥ कार्यकारणसंघात । यामाजीं वस्तु असे व्याप्त । व्यापूनियां अलिप्त । नित्यमुक्त स्वभावें ॥२९॥ करूनि सद्विद्यासाधन । धरूनि आत्मानुसंधान । देहद्वयाचें निरसन । साधकें जाण साधावें ॥३३०॥ स्थूल नश्वरत्वे मिथ्या झालें । सूक्ष्म वासनामय कल्पिलें । ते कल्पनेसी मिथ्यात्व आलें । ब्रह्म उरलें निर्विकल्प ॥३१॥ जैशा गगनीं नाना मेघपंक्ती । निजबळें त्या वर्षती । त्याचि शारदियेचे अंतीं । हरपोनि जाती आकाशीं ॥३२॥ तैसी देहीं देहात्मबुद्धी । दृढ केली होती त्रिशुद्धी । तेचि विवेकाचिया प्रबोधीं । नास्तिकसिद्धी पावली ॥३३॥ देह-असद्भारवाची पदवी । ब्रह्मविद्येच्या सद्भा॥वीं । खद्योततेजाची दिवी । सूर्ये देखावी कैसेनि ॥३४॥ दोर भासला होता विखार । त्याचा करितां निजनिर्धार । हारपोनियां सर्पाकार । उरे दोर निजरूपें ॥३५॥ पाहतां विवेकाचेनि निवाडें । दोराचें सर्पत्व जेवीं उडे । तेवीं ब्रह्मसद्भा वीं रोकडें । देह नातुडे सत्यत्वें ॥३६॥ 'नरदेह आश्रयून । ब्रह्मविद्या वाढली जाण । तें आपुलें जन्मस्थान । देहनिर्दळण केवीं करी' ॥३७॥ उद्धवा तूं ऐसऐमसी । आशंका झणीं धरिसी । ते अग्निउत्पत्तिदृष्टांतेंसीं । तुजपाशीं सांगेन ॥३८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा

आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः । तत्संधानं प्रवचनं विद्यासंधिः सुखावहः ॥१२॥

दों काष्ठांचिया घसणीं । अग्नि काढिला मंथोनि । तो काष्ठें काष्ठ जाळूनी । अग्नि अग्निपणीं प्रज्वळला ॥३९॥ तैसी ब्रह्मविद्या जाण । गुरुशिष्यसंवादमंथन । त्या मंथनाचें निरूपण । सावधान परियेसीं ॥३४०॥ येथ आचार्य आद्य अरणी । शिष्य तो झाला उत्तरारणी । उपदेश तो मंथास्थानीं । संवादमंथानीं मंथावे ॥४१॥ ये मंथनी जरी आळसु केला । तरी ज्ञानाग्नीचा अविर्भाव गेला । आपणिया आपण वंचला । थित्या मुकला साधना ॥४२॥ धरितां आळसाची मागी । येव्हडा अनर्थु वाजे अंगीं । आठही प्रहर शिणताति योगी । या योगालागीं साधावया ॥४३॥ निजस्वार्थालागीं सावधान । गुरुवचनाचें अनुसंधान । अविश्रम करितां मंथन । ब्रह्मज्ञान तैं प्रकटे ॥४४॥ प्रकटलें ब्रह्मज्ञान । उरों नेदी देहाचें भान । दृश्य द्रष्टा दर्शन । करी प्राशन तात्काळ ॥४५॥ कार्य कर्म आणि कर्ता । ज्ञान ज्ञेय आणि ज्ञाता । हें उरों नेदी सर्वथा । निजात्मता निजबोधें ॥४६॥ निजबोधें संसार-दुःख । निरसूनि दिधलें निजसुख । निजात्मसुखीं निःशेख । मायागुण देख नासिले ॥४७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १३ वा

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धिः धुनोति मायां गुणसंप्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्निः ॥१३॥

नाशावया निजमायागुण । शिष्य विशारद बुद्धिनिपुण । दैवी संपदेचें अधिष्ठान । सद्गुाणीं संपन्न सर्वदा ॥४८॥ ऐसा मुमुक्षु अधिकारवंतु । त्यासी शाब्दपरनिष्णातु । गुरूंनीं माथां ठेविला हातु । निजबोधु प्राप्तु तत्काळें ॥४९॥ निजबोधीं बैसतां दृष्टी । गुणकार्य रिघे गुणांच्या पोटीं । तेव्हां गुणुचि गुणातें आटी । तमातें घोंटी मध्यमु ॥३५०॥ तम खाऊन रजोगुण । अत्यंत उन्मत्त झाला जाण । त्याचें देखोनि उन्मत्तपण । सत्त्वें सत्त्वगुण खवळला ॥५१॥ जेव्हां खवळला सत्त्वगुण । त्यासी न साहे दुजेपण । रजोगुणांचें प्राशन । केलें जाण तत्काळ ॥५२॥ केवळ सत्त्वाचा स्वभावो । तेणें निजसुखाचा अनुभवो । क्षणक्षणां नीच नवा पहावो । अतिनवलावो अनुभवीं ॥५३॥ तेणें सुखानुभवें देखा । रजतमाच्या बीजकणिका । ज्या सृष्टिसृजनीं उन्मुखा । त्याही निःशेखा जाळिल्या ॥५४॥ तेव्हां गुण प्रसवती माया । शोधित सत्त्वें आणिली लया । ते सत्त्ववृत्ति एकलिया । अद्वैततया उरलीसे ॥५५॥ तेव्हां 'ब्रह्माहमस्मि' लक्षण । तेंही हों लागलें क्षीण । सोहंहंसाची बोळवण । ते संधी जाण होतसे ॥५६॥ तेथ देहींचें गेलें देहपण । जन्ममरणा आलें मरण । विश्वाचें न दिसे भान । आनंदघन कोंदला ॥५७॥ तेणें सुखस्वरूप झाली दृष्टी । आनंदमय झाली सृष्टी । परमानंदें चढली पुष्टी । स्वानंदे मिठी घातली ॥५८॥ त्या सुखाची मर्यादा । काइसेनिही नव्हे कदा । जेथ मौन पडिलें वेदां । वृत्ति तत्पदा पावली ॥५९॥ द्वैत सर्वथा नाहीं पुढें । यालागीं वृत्तीची वाढी मोडे । तेव्हा तेही सुखस्वरूपीं बुडे । पुढें वाढे तें नाहीं ॥३६०॥ जैसा निरिंधन अग्नी । जाय निजतेजीं मिळूनी । तैशी वृत्ति अद्वैतपणीं । मिळे मिळणीं सुखरूपीं ॥६१॥ गंगा सागर मीनली । ते समुद्रचि होऊनि ठेली । कां लवणजळां भेटी झाली । मिठी पडली जळत्वें ॥६२॥ दीपीं दीपु एकवटला । मिळणीं एकुचि होऊनि ठेला । तैसा वृत्तीचा लयो झाला । निर्व्यंग पावला निजसुख ॥६३॥ तेव्हां आत्मा एक अद्वैत । तेंही म्हणणें नाहीं तेथ । एवं द्वैताद्वैतातीत । नित्य निश्चित निजात्मा ॥६४॥ तो ज्ञानस्वरूप स्वप्रकाश । अविकारी अविनाश । अकर्ता अभोक्ता उदास । निर्विशेष निजरूप ॥६५॥ तो अदेही अगोत्र । अचक्षु अक्षोत्र । अमनस्क अमंत्र । सर्व मंत्र-मंत्रार्थ जो ॥६६॥ जो अज आद्य अप्रमेय । अतर्क्य अलक्ष्य अव्यय । नामरूपादि अभाव्य । भावना भाव ते शून्य ॥६७॥ जो भोग्य भोग नव्हे भोक्ता । जो कार्य कर्म नव्हे कर्ता । कर्ता अकर्ता या वार्ता । जेथ सर्वथा निमाल्या ॥६८॥ जो अविनाशी अभंग । जो शुद्ध बुद्ध असंग । देहद्वयाचा संग । ज्यातें अंग स्पर्शेना ॥६९॥ आत्म्यावेगळें तें अनित्य । हा पूर्वनिश्चय होतां सत्य । आतां बुडाले नित्यानित्य । सबराभरित निजात्मा ॥३७०॥ नेणपण निमालें सर्वथा । बुडाली जाणपणाची अवस्था । गुणगुणीगुणातीतता । हेही तत्त्वतां तेथ नाहीं ॥७१॥ उद्धवा परमात्मा तो तत्त्वतां । हा माझा निश्चयो सर्वथा । तोचि उपनिषदर्थे अर्थितां । निजात्मता प्रतिपाद्य ॥७२॥ येथ पावलियाहि वृत्ति । होय संसारनिवृत्ति । हाचि वेदांतीं सिद्धांतीं । निश्चयो निश्चतीं केला असे ॥७३॥ येथूनि कार्य-कर्मकर्तव्यता । निःशेष खुंटली सर्वथा । निजीं निजरूप निजात्मता । जाण तत्त्वतां पावल्या ॥७४॥ हे अद्वैतश्रुतिसुरवाडें । सद्गु्रुकृपा-उजियेडें । वृत्ति निजात्मपदा चढे । भाग्य केव्हडें पाहें पां ॥७५॥ मी वंद्य देवादिदेवां । त्या माझाही निजज्ञानठेवा । परम कृपेनें उद्धवा । तुज म्यां आघवा दीधला ॥७६॥ तुज होआवया निवृत्ती । हाचि अर्थु नानासंमतीं । सांगितला परम प्रीतीं । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७७॥ आतां देहादिक जे असंत । अतिनिंद्यत्वें कुत्सित । तेथ आतळों नेदीं चित्त । होई अलिप्त परमार्थीं ॥७८॥ हे तुज झाली अलभ्य प्राप्ती । परी यत्नम करावा अतिनिगुतीं । येथ मतांतरें छळूं येती । तेही उपपत्ती परियेसीं ॥७९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा

अथैषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥१४॥

नाना फळें अभिलाषिते । कर्माचे जे कर्मकर्ते । सुखदुःखांचे जे भोक्ते । अनेकत्वें येथें अनंत ॥३८०॥ म्हणती जे मानिती एकात्मता । तरी एकाचेनि सुखें सुख समस्तां । कां एकाचेनि पापें पापता । न घडे सर्वथा सकळांसी ॥८१॥ ऐसें कर्मवादियांचें मत । जीव नित्य आणि अनंत । मुख्य ईश्वरचि नाहीं म्हणत । कर्तें येथ निजकर्म ॥८२॥ मीपणें जें स्फुरे स्फुरण । ते प्रतिशरीरीं जीव भिन्न । त्यांच्या स्वरूपाचें प्रमाण । कर्ता भोक्ता जाण म्हणताति ॥८३॥ ऐकें विवंचना सावचित्त । लोक काळ श्रुति जीवित । अनेकत्वें अनित्य । हें वेदांतमत पैं माझें ॥८४॥ उद्धवा कर्मवाद्यांचे ऐसें मत । सत्य मानील तुझें चित्त । तरी बुडवील निजस्वार्थ । अंगीं अनर्थ वाजेल ॥८५॥ तोचि अनर्थ म्हणसी कैसा । तरी कर्मवाद्यांचा भावो ऐसा । हा पूर्वपक्षाचा ठसा । अभिप्रावो ऐसा परियेसीं ॥८६॥ परमात्मा निर्विकाररूप । एक न मानिती सर्वस्वरूप । संन्यासु ऐकतां म्हणती पाप । मतजल्प मतवाद्यां ॥८७॥ त्यागसंन्यास जे करिती । त्यांतें अनधिकारी म्हणती । कर्म मुख्यत्वें मानिती । वैराग्य निंदिती निजमतें ॥८८॥ कर्म करोनि भोगिजे सुख । तें कर्म त्यजिती निःशेख । निष्कर्मासी कैंचें सुख । परम दुःख तो त्यागु ॥८९॥ वैराग्य न घडावया कारण । चौं प्रकारीं बोलती जाण । तेंही सांगेन मी लक्षण । सावधान परियेसीं ॥३९०॥ म्हणती अनित्य असते कांहीं । तरी वैराग्य घडतें ते ठायीं । येथ अनित्यचि नाहीं । वैराग्यें कायीं त्यजावें ॥९१॥ वैराग्य होये चौं प्रकारीं । मीमांसक नित्य मानिती चारी । निजमताचा गर्व भारी । चार्ही खरीं नित्यत्वें ॥९२॥ कर्मप्रकाशक वेद मूळ । तो आगम नित्य मानी अढळ । जीव नित्यचि म्हणे सकळ । भोगकाळ तोही नित्य ॥९३॥ स्वर्गादि लोक भोगस्थान । वेदु बोलिला आपण । मिथ्या नव्हे वेदवचन । चार्हीु प्रमाण नित्यत्वें ॥९४॥ उद्धवा यापरी पाहीं । म्हणती अनित्य येथ नाही । वैराग्यें करावें कायी । मिथ्या पाहीं वैरागी ॥९५॥ हो कां भोग्य जरी नश्वर होतें । अथवा मायिक कांहीं असतें । तरी वैराग्य संभवतें । तें तंव येथें असेना ॥९६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा

मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥१५॥

जीवाच्या भोग्यपदार्था । स्त्रक-चंदनादि-वनिता । त्यांसी प्रवाहरूपें नित्यता । म्हणती तत्त्वतां स्वमतें ॥९७॥ आत्मा आहे जग नाहीं । हें घडलेंचि नाहीं कांहीं । जळेंवीण समुद्र पाहीं । उरला नाहीं सर्वथा ॥९८॥ सृष्टि प्रवाहरूपें नित्य । पितृपुत्रत्वें अखंड वाहत । कर्मास्तव यातायात । सृष्टि अनित्य हें न घडे ॥९९॥ नित्यासी ईश्वर कर्ता । हेंही न घडे गा तत्त्वतां । नित्याचा कोण नव्हे कर्ता । ईश्वरु सर्वथा येथ नाहीं ॥४००॥ वेदांती स्वरूपभूत । आत्मा ज्ञानस्वरूप म्हणत । हेंही न घडे गा येथ । ऐसें स्वमत बोलती ॥१॥ घटपटाकार पाहातां । ज्ञानासी त्रिक्षणावस्था । आत्मा ज्ञानस्वरूप म्हणतां । लाज सर्वथा त्यां न ये ॥२॥ एवं वेदांत्याच्या ठायीं । आत्मनिश्चियो दृढ नाहीं । 'मोक्ष' म्हणती जो कांहीं । तोही पाहीं मिथ्याचि ॥३॥ इंद्रियसुखेंवीण सुख । मोक्ष म्हणती ते अविवेक । इंद्रियद्वारा जीवांसी हरिख । भोगितांही मूर्ख न मानिती ॥४॥ देहेंवीण विदेही । सुख भोगिजे कोणें कांहीं । अद्वैतवादी जल्पती कांहीं । तें सत्य नाहीं सर्वथा ॥५॥ जीवासी जेणें सुखप्राप्ती । ते इंद्रियेंचि नाहीं म्हणती । डोळे फोडूनि देखणे होती । तैसी वदंती वेदांत्यां ॥६॥ येथ ईश्वरुचि नाहीं फुडा । मा तो फळ देईल हा बोल कुडा । अद्वैतवादी मूर्ख गाढा । नागवी मूढां वैराग्यें ॥७॥ गांव ठावो ना पदवी । तो मिथ्या ईश्वरु धरोनि जीवीं । कर्मफळीं नैराश्य करवी । अथवा सांडवी कर्मातें ॥८॥ नरदेहीं ज्ञान उपजलें । तेणें देहचि नाशिलें । फळें वृक्षमूल छेदिलें । कोणीं देखिलें कोठेंही ॥९॥ ज्ञानाचे परिपाकदशें । म्हणती अवघा संसारुचि नाशे । सृष्टि प्रवाहरूपें नित्य असे । नित्य नासे कैसेनि ॥४१०॥ मनुष्याचे हृदयींचें ज्ञान । तेणें संसाराचें निर्दळण । तरी खद्योततेजें जाळिले जाण । ग्रहगण शशी सूर्य ॥११॥ एवं करूं जातां निवृत्ति । केले कष्ट ते मिथ्या होती । इंद्रियेंवीण सुखप्राप्ति । नव्हे निश्चितीं जीवासी ॥१२॥ यालागीं निवृत्ति ते वृथा कष्ट । सर्वांसी प्रवृत्तिच अतिश्रेष्ठ । कर्में करोनियां उद्भवट । फळें वरिष्ठ भोगावीं ॥१३॥ संसार म्हणती मायिक । ते जाणावे केवळ मूर्ख । संसारवेगळें सुख । नाहीं देख जीवासी ॥१४॥ मनुष्याधिकारें सुखप्राप्ति । यालागीं देव मनुष्यत्व वांछिती । वेदांती मनुष्यत्व निंदिती । केवीं ते युक्ती मानावी ॥१५॥ वेदें अधिकारु बोलिला । तो वेदुचि इंहीं वेडा केला । यांचे लागला जो बोला । तो नागवला सर्वस्वें ॥१६॥ वेदाचें वेदवचन । सर्वार्थीं तें प्रमाण । मिथ्या म्हणतो तें वेदवचन । थोर सज्ञान हे झाले ॥१७॥ ऐशी मीमांसकांची वदंती । नानापरींच्या चाळिती युक्ती । आपुलें मत स्थापिती । तें मिथ्या निश्चितीं उद्धवा ॥१८॥ लापनिका ऐसें मिथ्या त्यांचें मत । अंगीकरूनि प्रस्तुत । प्रपंचअ नर्थता दावित । दृढ स्थापित वैराग्य ॥१९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा

एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः । कालावयवतः संति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥१६॥

म्हणें आइकें बापा उद्धवा । हा मिथ्या मतवादु आघवा । म्हणसी कैसेनि जाणावा । विवेक करावा मतांचा ॥४२०॥ निवृत्ति ते केवळ कष्ट । म्हणती प्रवृत्ति अतिश्रेष्ठ । प्रवृत्तीमाजीं परम कष्ट । मरण अरिष्ट अनिवार ॥२१॥ धरोनियां जन्ममूळ । अखंड लागलासे काळ । लवनिमिष पळपळ । काळ वेळ साधित ॥२२॥ जैसें संवचोराचें साजणें । तैसें काळाचें जोगवणें । वेळ आल्या जीवेंप्राणें । नाहीं राखणें सर्वस्वें ॥२३॥ काळु न म्हणे हाट घाट । न म्हणे अवसी पहांट । न म्हणे देश विदेश वाट । नाशी उद्भसट निजतेजें ॥२४॥ करितां प्रवृत्तीचे कष्ट । अवचितां मृत्यूचा चपेट । अंगीं वाजे जी उद्भ ट । अहा कटकट ते काळीं ॥२५॥ जीवीं वासनेच्या थोर हांवा । म्हणे गेलों मेलों धांवा पावा । कोण निवारी मृत्युप्रभावा । उपावो तेव्हां चालेना ॥२६॥ काळु मारोनि नोसंडी । यातना भोगवी गाढी । सवेंचि गर्भवासीं पाडी । जेथ दुःखकोडी अनिवार ॥२७॥ मातेच्या जठरकुहरीं । विष्ठामूत्रांच्या दाथरीं । अधोमुख नवमासवरी । उकडी भारी जठाराग्नी ॥२८॥ विष्ठालेपु चहूंकडे । नाकी तोंडीं कृमी किडे । गर्भवासींचे कष्ट गाढे । कोणापुढें सांगेल ॥२९॥ कट्वम्ललवणमेळें । गर्भवतीचे पुरती डोहळे । त्वचेवीण गर्भांग पोळे । तेणें दुःखें लोळे अतिदुःखी ॥४३०॥ ते गर्भोदरींची व्यथा । नेणती माता आणि पिता । तेथ नाहीं कोणी सोडविता । जीवींची व्यथा जीव जाणे ॥३१॥ ज्या ठायाची करूं नये गोठी । प्रकट दावूं नये दिठी । ते योनिद्वारें अतिसंकटीं । जन्म शेवटीं जीवासी ॥३२॥ जे नित्य मूत्राची न्हाणी । कीं नविया नरकाची खाणी । जे रजस्वलारुधिराची श्रेणी । जन्म तेथोनी पावती ॥३३॥ अपवित्र विटाळशीचें रुधिर । तें गोठोनि झालें जी शरीर । निंद्यद्वारें जन्मोनि नर । आम्ही पवित्र म्हणविती ॥३४॥ गर्भावासाहूनि गाढें । दुःख कोण आहे पुढें । मतवादी बोले तें कुडें । सुख नातुडे प्रवृत्तीं ॥३५॥ एके जन्में जन्म न सरे । एकें मरणें मरण नोसरे । कोटि कोटि जन्मांचे फेरे । काळ योनिद्वारें करवितु ॥३६॥ पुढतीं जन्म पुढतीं मरण । अनिवार लागलें जाण । प्रवृत्तीमाजीं सुख कोण । दुःख दारुण भोगवी ॥३७॥ जन्ममरणांमाजिले संधी । आणिकही थोर दुःख बाधी । त्या दुःखाची दुःखसिद्धी । ऐक त्रिशुद्धी सांगेन ॥३८॥ धाडीभेणें पळतां थोर । आडवे नागवती चोर । तैसें जन्ममरणांचें अंतर । षड्‌विकार राखती ॥३९॥ षड्‌विकारांच्या पतिव्रता । षडूर्मी लागल्या जीविता । एवं प्रवृत्तीमाजीं परम व्यथा । सुख सर्वथा असेना ॥४४०॥ कर्मवादियांच्या मतां । जीवु स्वतंत्र कर्मकर्ता । म्हणती ते मिथ्या वार्ता । परतंत्रता प्रत्यक्ष ॥४१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दुःखसुखयोः कोन्वर्थो विवशं भजेत् ॥१७॥

जीवासी असती स्वतंत्रता । तरी तो दुःखभोगु न भोगिता । सदा सुखीचि असता । पापें न करिता अळुमाळु ॥४२॥ जीवु बापुडें सदा दीन । कर्में करूनि कर्माधीन । कर्मफळदाता तो भिन्न । सुखदुःखें जाण तो भोगवी ॥४३॥ यालागीं ईश्वराची सत्ता । तो कर्मफळाचा दाता । जीवु सुखदुःखांचा भोक्ता । स्वतंत्रता त्या नाहीं ॥४४॥ ऐसें लक्षितां लक्षण । जीवु तितका पराधीन । पराधीनपणें जाण । भोगी दारुण सुखदुःख ॥४५॥ मजलागीं दुःख होआवें । ऐसें कोणी भावीना जीवें । न वांछितां दुःख पावे । येणें न संभवे स्वतंत्रता ॥४६॥ श्रुतिस्मृतींतें विचारितां । जीवासी नाहीं स्वतंत्रता । पराधीनपणें वर्ततां । भोगी अप्रार्थितां सुखदुःख ॥४७॥ वादी परिहार करिती । साङ्ग कर्म जे नेणती । ते ते जीव दुःखी होती । सुख पावती कर्मज्ञ ॥४८॥ जे सदाचार श्रोत्री । जे याज्ञिक अग्निहोत्री । जे उभयलोकव्यापारी । साङ्ग करी कर्मातें ॥४९॥ जे अविकळ अव्यंग । कर्में करूनियां साङ्ग । उभय लोकीं सुखभोग । कर्मयोग भोगती ॥४५०॥ कर्मीं ज्याची योग्यता । तो सुखभोगाचा भोक्ता । हेंहि न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥५१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा

न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥१८॥

कर्माचे जे तत्त्वतां ज्ञाते । तेही दुःखी देखों येथें । सुखी देखिजे मूर्खातें । जे कर्मातें नातळती ॥५२॥ चुकोनि यज्ञपुरुषा अच्युतातें । अग्निहोत्रा करिती यागातें । तें स्वकर्मचि त्यांचें त्यांतें । विपरीतार्थें फळतसे ॥५३॥ अग्नि तो तंव स्वरूप माझें । श्रुतिमंत्र ते तंव माझीं बीजें । आणि होमद्रव्य जें जें । तेंही माझें स्वरूप ॥५४॥ ऐशिया मज सर्वगतातें । नास्तिक्य देवोनि निजचित्तें । अनीश्वरवादी करिती यागातें । तोचि त्यांतें बद्धक ॥५५॥ स्त्रुक स्त्रुवा आणि प्रणीतापात्र । मांडूं शिकले कर्मतंत्र । मज निजात्मयाचें चुकलें सूत्र । तेणेंचि अपवित्र तो यागु ॥५६॥ सकळ हें सर्वमुखीं । मज अर्पितसे यज्ञपुरुखीं । हें न मनिजे याज्ञिकीं । बुद्धी अल्प कीं सकाम ॥५७॥ मज न अर्पितां जें सुकृत । तेंचि जाण दुःख दुरित । विषा नांव अमृत म्हणत । तैसें सुकृत सकाम ॥५८॥ मातें न पवतां जो स्वर्ग । तो जाणावा उपसर्ग । तेथींचा भोग तो महारोग । मूढ उद्योग याज्ञिकां ॥५९॥ कर्मीं कर्म विगुण होत । तेथ स्मरावा मी अच्युत । नामें न्यून तें संपूर्ण होत । हें सामर्थ्य नामाचें ॥४६०॥ तो मी अंगें आपण । याज्ञिकां मागों गेलों अन्न । मज नेदितीच ते ब्राह्मण । कर्मठपण तें कर्माचें ॥६१॥ मज यज्ञपुरुषातें सांडून । करिती इंद्रादिकांचे भजन । ते इंद्रादिक मजअ धीन । कर्मवैगुण्य हें त्यांसी ॥६२॥ जे कर्म न करिती कृष्णार्पण । त्यांचें मळिण प्राक्तन । तेणें इहलोकीं दरिद्रता जाण । पडे विघ्न परलोकीं ॥६३॥ चुकवूनियां निजमुख । सर्वांगीं खिरीसाकरेचा देख । लेपु देतां न वचे भूक । अधिक दुःख तेणें होय ॥६४॥ तैसें मज चुकवूनि यज्ञपति । जे यागातें आचरती । बाळविधवे गर्भप्राप्ती । तैशीं फळें येती त्या यागा ॥६५॥ कर्मउधद्देशें द्रव्य मागतां । यज्ञफळ ने द्रव्यदाता । याज्ञिक तो राहे रिता । मी कर्ता हा अभिमानु ॥६६॥ जैसा चाटू खिरीआंतु । चाटुवेंचि खिरी वाढिजेतु । चाटू खरकटल्या सांडितु । भोक्ते भोगित परमान्न ॥६७॥ सरस ऊंस घालिजे घाणा । रस पिळूनि भरे भाणा । रिता चोपटीं करकरी घाणा । ते गती जाणा याज्ञिकां ॥६८॥ तैसे याज्ञिक यज्ञ आचरत । द्रव्यदात्यासी तें फल होत । पशुहिंसा याज्ञिकां प्राप्त । दोषी होत अभिमानें ॥६९॥ एवं कर्मकुशळ याज्ञिक । यापरी ते भोगिता दुःख । कर्म नेणती जे मूर्ख । ते परम सुख भोगिती ॥४७०॥ नेणती कर्माच्या घडामोडी । परी माझी श्रद्धा पोटीं गाढी । तेणें उल्लंघोनि दुःखकोडी । निजात्मगोडी भोगिती ॥७१॥ कर्मीं कर्मादरु नेणत । माझ्या ठायीं श्रद्धायुक्त । भाळे भोळे माझे भक्त । सुख अनंत पावले ॥७२॥ काय कर्म केलें गोपाळीं । जे अखंड मजसवें गोकुळीं । भोगिली निजसुखनव्हाळी । करोनि होळी कर्मांची ॥७३॥ पाहतां गोपिकांचें कर्म । कर्ममार्गीं निंद्य धर्म । पावल्या माझें परम धाम । जीवीं पुरुषोत्तम आवडला ॥७४॥ खग-मृग-गो-सर्पादि समस्त । माझे निजपदीं झाले प्राप्त । याज्ञिकां कर्माभिमान बहुत । दुःख भोगित निजकर्में ॥७५॥ केवळ कर्मठ कर्मजड । आम्ही सर्वज्ञ ज्ञाते दृढ । हा अभिमान धरिती मूढ । दुःख वाड तयांसी ॥७६॥ दीपीं पतंगा मरण देख । तो उडी घालितां मानी सुख । तैसें कर्मठां कर्म केवळ दुःख । मानिती सुख अभिमानें ॥७७॥ अभिमानेंचि सर्वथा । नसती जीवासी म्हणे स्वतंत्रता । तेंही न घडे विचारितां । ऐक आतां सांगेन ॥७८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥१९॥

दुःख निरसूनि सुखप्राप्ती । यालागीं कर्मे आचरती । कर्मवादी ज्ञाते म्हणविती । तेही नेणती दुःखनाशु ॥७९॥ कर्में करितां नाशु नोहे । ऐसें दुःख कोण आहे । पुसशील तरी पाहें । यथान्वयें सांगेन ॥४८०॥ मरणांवरतें दुःख चढे । ऐसें दुःख तंव नाहीं पुढें । तें निवारूं नेणती बापुडे । अति बळ गाढें मृत्युचें ॥८१॥ आंतु घालितां हातु पोळे । तेणें उन्हवणेंन घर न जळे । तैसा कर्में मृत्यु न टळे । प्रबळबळें अनिवार ॥८२॥ मारिता मृत्यु जेणें मारिजे । तो उपावो कर्मठीं नेणिजे । कर्मांमाजी जेणें असिजे । अचुक पाविजे तेणें मृत्यु ॥८३॥ अंतीं येईल मरणदुःख । जंव जीजे तंव भोगिजेल सुख । हें बोलेणे बोलती मूर्ख । जितां सुख त्यां कैंचें ॥८४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा

कोऽन्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः ॥२०॥

जितांही सुखाची वार्ता । कर्मठां नाहीं सर्वथा । तेही सांगेन मी कथा । ऐक आतां उद्धवा ॥८५॥ विखे रांधिलें मिष्टान्न । तें गोड न म्हणती सज्ञान । पुढें देखोनियां मरण । निःशेष तें अन्न सांडिती ॥८६॥ आगी लागिलिये घरीं । क्षण न राहिजे चतुरीं । मरण नादळतां उरी । सांडूनि दूरी पळताति ॥८७॥ धाडी आल्या निजद्वारीं । गोड न लगे साखरखिरी । तैसा मृत्यु जाणितलिया शरीरीं । विषयाकारीं सुख कैंचें ॥८८॥ दाढीसी लागलिया आगी । तो शृंगारु न मनी मुखालागीं । तैसा नीच नवा मृत्यु अंगीं । विषयसंगीं सुख कैंचें ॥८९॥ उठिल्या मरणान्त व्यथा । जन धन अन्न आणि कांता । सुख नेदितीच सर्वथा । झालीं वृथा समूळ ॥४९०॥ अंतकाळीं स्त्री धन । झालीं दुःखासीच कारण । त्यांसी सांडूनि न निघती प्राण । तळमळी जाण प्राणांतीं ॥९१॥ जैसा सुळीं द्यावया जो नेइजे । त्यासी नाना समारंभु कीजे । मुखीं घालिती पंचखाजें । तेणें तो नव्हिजे सुखिया कीं ॥९२॥ तैसें संमुख असतां मरण । विषयसुखें सुखावे कोण । विषय त्यागिती सज्ञान । मूर्खासी जाण आसक्ती ॥९३॥ देहदुःखाची अर्धघडी । नाशी विषयसुखाची कोडी । विषयालागीं शिणती वेडीं । अविनाश गोडी निर्विषयीं ॥९४॥ एवं या लोकांच्या ठायीं । सुख सर्वथैव नाहीं । लोकांतरीं म्हणती कांही । न घडे तेंही उद्धवा ॥९५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा

श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥२१॥

जैसा देखिला हा लोक । तैसाचि श्रुत स्वर्गादिक । अनादि दोषयुक्त देख । सदोष मूर्ख वांछिती ॥९६॥ स्वर्गीं म्हणसी दोष कोण । ऐक तयांचें लक्षण । स्पर्धा असूया नाश जाण । तप क्षीण दिविभोगें ॥९७॥ तपसंपत्ति समान पाही । स्पर्धा मांडी त्याच्या ठायीं । मज समान भोगु पाही । तैं सुख नाहीं मानसीं ॥९८॥ आपणाहोनि अधिक पदीं । त्यासी दोष आरोपोनि निंदी । तेथही ऐसी विषमबुद्धी । सुख त्रिशुद्धी तेथें कैंचें ॥९९॥ यालागीं स्वर्गभोगें जें सुख । सकळां सारिखें नाहीं देख । तपानुसारें न्यूनाधिक । भोगिती लोक निजकर्में ॥५००॥ एक उर्वशी भोगूं लागला । एक काळी विद्रूप पावला । भोगें तपक्षयो झाला । नाशु आला अनिवार ॥१॥ जंव जंव स्वर्गभोग भोगिती । तंव तंव तपाची क्षीणशक्ती । तपक्षयें क्षया जाती । नाशु पावती स्वर्गस्थ ॥२॥ स्वर्गप्राप्तीचिये विधी । कर्में करितां विघ्न बाधी । तेणें नव्हे स्वर्गसिद्धी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥३॥ जें गर्भींच सटवलें । त्याचें बारसे न वचे केलें । तेवीं कर्मींचि विघ्न उद्भचवलें । पावणें ठेलें स्वर्गाचें ॥४॥ म्हणसी विघ्न करी कोण । कर्म करितां होय विगुण । तें कर्मचि कर्मासि जाण । विघ्न दारुण उपजवी ॥५॥ कर्मचि कर्मासी साधक । कर्मचि कर्मासी बाधक । कर्मचि कर्मासी मोचक । हें नेणोनि लोक गुंतले ॥६॥ काम्य कर्मी विघ्न विचित्र । देश काळ मंत्र तंत्र । द्रव्य दक्षिणा विधि पात्र । शुद्धि सर्वत्र पाहिजे ॥७॥ जैसे क्षयरोगाचे रोगियासी । अल्प कुपथ्य बाधी त्यासी । तैसे जाण काम्य कर्मासी । अल्पदोषी सविघ्न ॥८॥ प्रचंड दुधाचें भांडें । माजीं थेंबु एकु कांजी पडे । तेणें दहीं दूध ना तूप जोडे । करी खवडे दुधाचे ॥९॥ तैसें काम्य कर्म जाण । अल्पही होतां विगुण । फळ नव्हे परी दारुण । तें कर्मचि विघ्न उपजवी ॥५१०॥ कष्टोनियां बारा मासीं । जैसा कृषीवळु करी कृषी । त्याच्या फलाआड विघ्नें कैशीं । केल्या कष्टासी नाशक ॥११॥ भूमि शुद्ध शुद्ध बीज । काळीं पर्जन्य कर्ता निरुज । उपकरण सामग्रीसमाज । पहिलें हें वोज पाहिजे ॥१२॥ पेरणी झालियापाठीं । देखणें राखणें कूपकांटी । सोंकरावें आवशीं पाहाटीं । आळसु पोटीं सांडूनी ॥१३॥ पीक येतयेतां कणशीं । आभाळें हिंसळा पडे त्यासी । कां कान्ही पडे पिकासी । घाली शेतासी निंदणें ॥१४॥ गर्वाचा तांबारा पडे । कां अहंतेचा रोग पडे । कीं अधर्माची आळी वाढे । पीक बुडें तेणेंही ॥१५॥ सबळ सोंकरणें न घडी । तरी आशेतृष्णेच्या भोरडी । कीजे पिकाची ओरबडी । दाणा बुडीं उरेना ॥१६॥ दंभाची घांटी पडिल्या ठायीं । घांटा दिसे परी दाणा नाहीं । कामक्रोधांच्या उंदरीं पाहीं । मूळाच्या ठायीं करांडिलें ॥१७॥ आल्या विकल्पाची धाडी । शेतामाजीं नुरे काडी । कुवासना टोळांची पडे उडी । समूळ सशेंडी खुराट ॥१८॥ एवं कृषीवळाचे परी । सकामासी विघ्नें भारी । फळ अंतरलें दूरी । विघ्नसागरीं बुडाले ॥१९॥ स्वर्ग एकु याज्ञिक बहुत । यागीं देव विघ्नें करित । मुख्य इंद्रचि विघ्ना प्रवर्तत । स्वर्ग राखत निजभोग ॥५२०॥ एकी वेश्या एकी राती । येथ सकाम बहुत येती । ते जैसे कलहो करिती । तैशी गती याज्ञिकां ॥२१॥ कां शुनि जैसी ऋतुस्त्नात । तिसी भोगूं येती श्वान बहुत । परस्परें गुरगुरित । तैसा स्वर्ग भोगत सकाम ॥२२॥ तेथ ज्यासी भोग घडे । भोगूं जातां अडकोनि पडे । भंडिमा होये जगापुढें । सज्ञान तोंडें थुंकिती ॥२३॥ जिचें भोगूं जाय सुख । अडकल्या ते होय विमुख । मैथुनद्वारें गुंतल्या देख । थुंकिती लोक मुखामुखीं ॥२४॥ तैशी याज्ञिकां स्वर्गप्राप्ती । भोगें होय तपच्युति । स्वर्गभोगीं गुंतली आसक्ती । विमुख पडती इहलोकीं ॥२५॥ एवं कृषीवळाचिया परी । स्वर्गप्राप्तीसी विघ्नें भारी । केले कष्ट वृथा करी । भोगु कैशापरी घडेल ॥२६॥ एक म्हणती कर्मकुशळ । आम्ही कर्म हो नेदूं विकळ । अच्छिद्र साधूनि सकळ । स्वर्गसुखफळ भोगूं ॥२७॥ उद्धवा ऐसेंही न घडे । तें मी सांगेन तुज पुढें । पंचश्लोकीं फाडोवाडें । विशद निवाडें परियेसीं ॥२८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा

अन्तरायैरविहितो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥२२॥

जेणें अंतराय न पवती । ऐशीं अच्छिद्र कर्में नव्हतीं । जरी झालीं दैवगतीं । तरी स्थान प्राप्ती ते नश्वर ॥२९॥ कर्में ज्या स्थानाप्रति जाये । तेथ गेलिया जें जें लाहे । तें तें सांगेन मी पाहें । सावध होयें उद्धवा ॥५३०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा

इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः । भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥२३॥

पावोनि कर्मभूमि उत्तम । वर्णवरिष्ठ ब्राह्मणजन्म । ज्योतिष्टोमादिक करिती कर्म । नित्य काम्य अग्निहोत्र ॥३१॥ त्रयीविद्या जाणती सकळ । कर्मकलापीं अतिकुशळ । ऐसे सज्ञान मूर्ख केवळ । स्वर्गफळ वांछिती ॥३२॥ जेणें पुण्यें मी न जोडें । तें पुण्य म्हणतां वाचा रडे । याज्ञिक विषयासक्त गाढे । स्वर्गभोगाकडे धांविन्नले ॥३३॥ यजूनि इंद्रादि देवासी । जेणें अंतर पडे मजसी । त्या पावले स्वर्गलोकासी । दिव्य भोगांसी भोगावया ॥३४॥ बहुतीं चघळिलें जुनें हाड । तें श्वान स्वलाळा करी गोड । तैसें याज्ञिकां स्वर्गकोड । स्वपुण्यें गोड करिताति ॥३५॥ कां स्मशानबळींचें अन्न । कलहें श्वानशेष खाय श्वान । तैसाचि स्वर्गभोग जाण । शेष भाजन बहुतांचे ॥३६॥ गांठीचें वेंचून शुद्ध सुकृत । उच्छिष्ट भोग विकत घेत । याज्ञिक पवित्र म्हणवित । मोलें सेवित बहुशेष ॥३७॥ केवळ वायसाचें मांस । तेंही श्वानमुखींचे शेष । मोलें न मिळेचि बहुवस । तैसी रसकस याज्ञिकां ॥३८॥ स्वर्ग उच्छिष्ट बहुतांचें । त्यासी मोल वेंचे अतिकष्टांचें । तेंही न मिळेचि धणीचें । भय पतनाचें अहर्निशीं ॥३९॥ स्वर्गभोग भोगिती देव । तेही म्हणताति आम्ही निर्दैव । याज्ञिकांठायीं थोर हांव । दिव्य वैभवभोगार्थ ॥५४०॥ एवं झालिया स्वर्गप्राप्ती । तेथ जे जे भोग भोगती । ते मी सांगेन तुजप्रती । ऐक निश्चितीं उद्धवा ॥४१॥ स्वर्गीं समान भोगु समस्तां । नाही जाण गा सर्वथा । ज्यासी जैसी पुण्यअ वस्था । तैशी प्राप्तता तयासी ॥४२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा

स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥२४॥

आपुले पुण्याचेनि मोलें । चंद्रप्रभ विमान आलें । त्यामाजीं आरूढले । भोगूं लागले दिव्य भोगु ॥४३॥ तेथें दिव्य देहाची प्राप्ती । मनोहर वेषातें धरिती । अतिमधुर गंधर्व गाती । स्वेच्छा क्रिडती स्त्रियांसीं ॥४४॥ त्या स्वर्गींच्या स्वर्गांगना । देखतां भुली पडिली मना । त्यांचेनि छंदें जाणा । नाना स्थानां क्रीडतु ॥४५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा

स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किनीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः ॥२५॥

त्या स्त्रियांसमवेत आपण । विमानीं करोनि आरोहण । स्वेच्छागामी गमन । शोभे विमान तें कैसें ॥४६॥ घंटाघंटिका-जाळमाळा । क्षुद्रघंटिका रत्न४मेखळा । किंकिणी लाविलिया सकळा । विमानलीळा विचित्र ॥४७॥ इच्छिल्या ठाया ने विमाना । चैत्रवना कां नंदनवना । भोगावया स्वर्गांगना । आसक्त जाणा झालासे ॥४८॥ वनीं सुमनांचे संभार । पराग उधळत सुंदर । कोकिळांचे मधुर स्वर । झणत्कार भ्रमरांचे ॥४९॥ मंद सुगंध सुशीतळ । झळकतसे मलयानिळ । स्वर्गांगनांसी गदारोळ । कामसुकाळ सकामां ॥५५०॥ आगी कापुरा होतां भेटी । एकवेळे भडका उठी । तैसें पुण्य वेंचलें उठाउठी । भोगासाठीं सकामां ॥५१॥ मज पतन होईल येथ । भोग जातील समस्त । हेंही नाठवी त्याचें चित्त । कामासक्त झालासे ॥५२॥ दीपासी देतां आलिंगन । पतंगा नाठवे निजमरण । तैसें नाठवे आत्मपतन । भोगी मन विगुंतलें ॥५३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा

तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्यः पतत्यर्वाग् अनिच्छन् कालचालितः ॥२६॥

जंव असे पुण्यसंपत्ती । तंव स्वर्गभोग भोगिती । क्षीण झाल्या पुण्यशक्ती । पतन पावती तत्काळ ॥५४॥ जंववरी गांठीं असे धन । तंववरी वेश्येचें सौजन्य । निःशेष वेंचल्या धन । मुख परतोन पाहेना ॥५५॥ तैशीच स्वर्गीची वस्ती । निजपुण्यें भोग भोगिती । पुण्यक्षयें क्षया जाती । पतन पावती अनिच्छा ॥५६॥ कष्ट करूनियां याज्ञिकीं । स्वर्गु साधिला होआवया सुखी । ते झालेचि परम दुःखी । पतन अधोमुखीं पावले ॥५७॥ उडालें स्वर्गभोगांचे सुख । आलें गर्भवासाचें दुःख । जळो सकामाचें सुख । ठकले याज्ञिक सुखलोभें ॥५८॥ उद्धवा जे म्हणती स्वर्गसुख । ते या रीतीं पावले दुःख । स्वर्गसुख मानिती मूर्ख । नव्हे निर्दोख तो मार्गु ॥५९॥ विधियुक्त आचरतां याज्ञिक । पुढती पावले थोर दुःख । तरी अविधीनें होईल सुख । झणीं देख म्हणशील ॥५६०॥ येथ कर्ममार्गींची प्रवृत्ती । दों प्रकारें असे वर्तती । एकी विधिरूपें आचरती । दुजी स्थिती अविधीनें ॥६१॥ आतां सांगितली तुजप्रती । ते वेदोक्त विधानस्थिती । जे विधीनें स्वर्गप्राप्ती । हे प्रवृत्ती उत्कट ॥६२॥ पुण्यक्षयें स्वर्गपतन । तेंही सांगीतलें कथन । आतां अविधीं जें आचरण । तेंही लक्षण परियेसीं ॥६३॥ वेदउयल्लंघनें कुमती । कुश्चित जनांचे संगती । अप्रवृत्तीची प्रवृत्ती । अधर्मस्थिती अवधारीं ॥६४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा

यद् यद् धर्मरतः सङ्गाद् असतां वाजितेन्द्रियः । कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः ॥२७॥

सहज प्राणी कामासक्त । प्राप्तकामें अतिलुब्ध होत । काम न पवतां दीनचित्त । स्वभावो नित्य जीवांचा ॥६५॥ ऐशिया स्वभावनिष्ठासी । जरी संग होय असंत पुरुषेंसीं । तरी रति वाढे अधर्मासी । अकर्मासी प्रवर्ते ॥६६॥ चंचलत्वें मर्कट मन । त्यासी असत्संग-मदिरापान । कामवृश्चिकें दंशिलें जाण । तेव्हां वर्तन यद्वातद्वा ॥६७॥ पिशाहातें धेंडेवाळी । दीधल्या तो सर्वत्र जाळी । तेवीं असत्संगें करी होळी । स्वधर्म समूळीं जाळिती ॥६८॥ बाळकाहातीं दीधलें शस्त्र । खोंचितां न म्हणे आप पर । छेदी आपुलेंचि शरीर । हितविचार तें नेणे ॥६९॥ जेवीं जानी अवतरे देव्हारा । तिच्या तोंडा नाहीं वाढावारा । कां बहुरूप्याच्या दिगंबरा । नाहीं थारा वैराग्या ॥५७०॥ तैसा असत्संगें खरा । घाली दंभाचा पसारा । नाहीं विवेकाचा थारा । कामशास्त्रा प्रवर्ते ॥७१॥ कामशास्त्रें अतिकाम । कामास्तव योजी अधर्म । अधर्मास्तव अकर्म । निंद्य धर्म आचरे ॥७२॥ निंद्य धर्माचा संयोग । यासी मुद्दल लुब्धभोग । लुब्धभोगामाजीं चांग । अधर्म साङ्ग सविस्तर ॥७३॥ अधर्म वाढतां उभारा । परद्रव्य आणि परदारा । याचिलागीं शरीरा । उपायद्वारा कष्टवी ॥७४॥ अंगनेलागीं अति दीन । स्त्रीध्यानें होय स्त्रैण । स्त्री साधावया जाण । भूतहनन आरंभी ॥७५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा

पशूनविधिनाऽऽलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः ॥२८॥

विधि म्हणे तें न करावें । वेदु बोले तें नाइकावें । स्मृतिशास्त्र नावडे जीवें । कर्म करावें स्वेच्छा ॥७६॥ जारण मारण उच्चाटन । स्तंभन मोहन वशीकरण । असाध्य साधूनि अंजन । करी लागवण स्त्रियांसी ॥७७॥ लोण राई आणि बिबवे । मधुरसीं कालवी आघवे । शाबरी मंत्राचेनि वैभवें । होम करूं धांवे तामस ॥७८॥ कर्म करावया अभिचार । मेष जंबूक वानर । सरड बेडूक मत्स्य मगर । गीध घार होमिती ॥७९॥ नग्न भैरव वेताळ । झोटिंग पिशाच कंकाळ । मारको मेसको मैराळ । भूतें प्रबळ उपासी ॥५८०॥ काळी चिडी टोंकण घारी । काग बक उलूक मारी । आवंतूनि काळी मांजरी । शाबरमंत्री होमिती ॥८१॥ वाहत्या घाण्याचें तेल चोरी । प्रदोषसंधीं न्हाये शनिवारीं । शाकिनी डाकिनी मध्यरात्रीं । होमामाझारीं चेतवी ॥८२॥ मद्याचे घट पूर्ण भरी । मातंगीची पूजा करी । रुधिर घाली प्रेतयात्रीं । मोहनीमंत्रीं मंत्रूनी ॥८३॥ घेती हळदीची उटी । सेंदूर लाविती ललाटीं । काम साधावया हटीं । अंजन कष्टी साधिती ॥८४॥ होमपात्रें करावया तांतडी । समूळ अश्वत्थातें तोडी । फळित पुष्पित ओषधी उपडी । आसनाबुडीं घालावया ॥८५॥ बीज जपावया मंत्राचें । वोलें कातडें प्रेताचें । आणवी मृगअास्वलांचें । भय पापाचें मानीना ॥८६॥ खेचर भूचर जळचर । जीव पीडिती अपार । घेऊनि ब्राह्मणाचें रुधिर । अभिचार आचरती ॥८७॥ गायीब्राह्मणांसी जाण । पीडा करिती दारुण । क्षेत्रवित्तदाराहरण । स्वार्थें प्राण घेताति ॥८८॥ देवालयींचें देवलेश । कां शिवालयींचे शिवशेष । घेतां न करिती आळस । वासना असोस अधर्मीं ॥८९॥ एवं कर्म करितां ऐसें । तेणें अकर्म कर्मवशें । अंधतमीं तो प्रवेशे । जेवीं कां अवसे चंद्रमा ॥५९०॥ अकर्म जाण अतुर्बळी । जीवाचें निजज्ञान छळी । अतिमूढ करूनि ते काळीं । निरयकल्लोळीं घालित ॥९१॥ ते नरकींची नवल कथा । कोटि वर्षें तळीं जातां । ठाव न लगे गा सर्वथा । केवीं वरुता येईल ॥९२॥ त्यातें 'अंधतम' म्हणती । जें देखतां अंध होय वृत्ती । निघतां निर्गमु विसरती । नरकीं वसती मूढत्वें ॥९३॥ जंव होय कर्मभोगान्त । तंव नरक भोगी आकल्पान्त । मग स्थावरत्व पावत । वृक्ष होत कां पाषाण ॥९४॥ ऐशी अवस्था गाढमूढ । केवळ जाड्य झालें जड । स्वप्नीं सुख नेणती गोड । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥९५॥ एवं अधर्मवृत्तीं वर्ततां । सुखलेश न लभे सर्वथा । दुःख अनिवार भोगितां । निर्गमता त्यां नाहीं ॥९६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा

कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः ॥२९॥

ऐकें बापा उद्धवा । मरणधर्मात्मका जीवा । सुख न भेटे त्याच्या भावा । दुःखप्रभवामाजीं वासु ॥९७॥ नरदेहा येवोनि केवळ । क्रूर कर्में करिती प्रबळ । ज्यांसी उत्तरोत्तर दुःखफळ । यातना सबळ भोगवी ॥९८॥ मरमरों दुःख भोगी दारुण । उपजोनि कर्में करी हीन । दुःखावर्तीं पडे जाण । आपणिया आपण घातक ॥९९॥ जे संतचरणीं विमुख । त्यांसी स्वप्नींहि नाहीं सुख । क्रूर कर्में करी कामुक । चढतें दुःख सकामा ॥६००॥ एवं प्रवृत्तीमाजीं असतां । सकाम कर्में आचरतां । सविधि कर्में करितां । दुःख सर्वथा अनिवार ॥१॥ सविधि काम्यें स्वर्गपतन । अविधि काम्यें नरक दारुण । एवं प्रवृतीमाजीं जाण । सुख कोण सकामा ॥२॥ म्हणशी लोकपाळांच्या ठायीं । नित्य सुख असेल पाहीं । त्यांसी जन्ममरण नाहीं । अमरत्व आम्हींही साधावें ॥३॥ लोकपाळांचे नित्य लोक । लोकपाळही नित्य देख । तेथें असेल नित्य सुख । ऐसें मूर्ख कल्पिती ॥४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा

लोकानां लोकपालानां मद् भयं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः ॥३०॥

लोकपाळामाजीं अमरेंद्र । मरुद्ग्णांचा राजा इंद्र । ज्यासी मानिती सूर्यचंद्र । वरुण कुबेर यमादि ॥५॥ ज्या अमरावती सिंहासन । ऐरावताचें आरोहण । उच्चैःश्रवा अश्व जाण । पुढें आपण खोलणिये ॥६॥ ज्यासी उर्वशी भोगपत्नी । रंभामुख्य विलासिनी । जेथ तिलोत्तमा नाचणी । चिंतामणी लोळती ॥७॥ अष्टमासिद्धींचीं भांडारें । रत्नोजडित धवळारें । मर्गजाचे डोल्हारे । सुवर्णसूत्रें लाविले ॥८॥ वैदूर्याचे शाहाडे । कामधेनूंचे वाडे । कल्पद्रुमांचे मांदोडे । चहूंकडे शोभती ॥९॥ लोकपाळ आज्ञेचे । सुरसेना सैन्य ज्याचें । एवढें ऐश्वर्य जयाचें । राज्य स्वर्गीचें भोगित ॥६१०॥ त्यासी माझी काळशक्ती । ब्रह्मयाचे दिनांतीं । चौदा इंद्र क्षया जाती । येरांची गति कायशी ॥१॥ ब्रह्मायु म्हणती समता । जो द्विपरार्ध आयुष्यवंता । जंव न पवे माझी काळसत्ता । तंव श्लाघ्यता आयुष्याची ॥१२॥ ज्यासी अग्रपूजेची मान्यता । जो लोकलोकपाळांचा कर्ता । त्या ब्रह्मयासी माझी काळसत्ता । ग्रासी सर्वथा सलोकें ॥१३॥ मी काळात्मा दंडधरु । शास्ता नियंता ईश्वरु । अंतर्यामी सर्वेश्वरु । अतिदुर्धरु व्यापकु ॥१४॥ माझा काळक्षोभ दारुण । त्यातें आवरूं शके कोण । धर्मअयर्थकामें जाण । निवारण त्या नव्हे ॥१५॥ प्रळयकर्त्या महाकाळासी । माझी काळसत्ता ग्रासी । माझें महाभय सर्वांसी । लोकपाळांसी सुख कैंचें ॥१६॥ लवनिमेष-पळपळें । माझेनि भयें सूर्य चळे । माझेनि भयें प्राण खेळे । वायु चळे माझेनि भेणें ॥१७॥ माझे आज्ञेवरी अग्नि जाण । वसवीतसे जठरस्थान । मद्भ यें नव्हे अधिक न्यून । पचवी अन्न चतुर्विधि ॥१८॥ यथाकाळीं पर्जन्यधारीं । इंद्र वर्षे मद्भ येंकरीं । मृत्यु स्वकाळें प्रळय करी । भय भारी त्या माझें ॥१९॥ माझेनि भयेंकरीं देखा । समुद्र नोलांडी निजरेखा । माझिया भयाची थोर शंका । तिंही लोकां कांपवी ॥६२०॥ तिंही लोकांचा शास्ता । ईश्वर तो मी नियंता । येणें कर्मजडाची वार्ता । अनीश्वरता छेदिली ॥२१॥ प्रवृत्तीसी अनर्थता । मागां दाविली तत्त्वतां । वैराग्य स्थापिलें सदृढता । निवृत्ति सर्वथा अतिश्रेष्ठ ॥२२॥ आपुल्या ऐश्वर्याच्या आविष्कारें । साधूनि ईश्वरत्व केलें खरें । मीमांसकमत-निराकारें । निरूपण पुढारें चालवी ॥२३॥ मीमांसकमतवार्ता । बोलिले जीवासी अनेकता । तोचि कर्ता आणि भोक्ता । हेचि सर्वथा निराकारी ॥२४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा

गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥३१॥

कृष्ण म्हणे उद्धवातें । एकादश इंद्रियें समस्तें । करिती नानाविध कर्मांतें । आत्मा तो येथें सर्वसाक्षी ॥२५॥ दीपु उजळलिया घरीं । लोक वर्तती व्यापारीं । तो नेमी ना निवारी । तैशापरी जीवु येथें ॥२६॥ जीवु प्रेरोनि इंद्रियांतें । म्हणाल करवितसे कर्मांतें । जेवीं कुर्हािडी घेऊनि हातें । छेदी वृक्षातें कृषीवळु ॥२७॥ ऐशी इंद्रियांची प्रेरकता । जीवासी न घडे सर्वथा । ते न घडायाची ऐक कथा । तुज तत्त्वतं सांगेन ॥२८॥ इंद्रियां कर्मीं प्रेरण । करिते सत्त्वादिक गुण । जीवु उभयसाक्षी जाण । कर्मकारण त्या नाहीं ॥२९॥ अंगें नातळतां आपण । चुंबक संनिधिमात्रें कारण । अचेतन लोहा करी चळण । तैसा जाण जीव येथें ॥६३०॥ कां उगवल्या दिवाकर । सुष्टदुष्ट लोकव्यापार । तो सूर्यासी नातळे कर्मभार । साक्षी साचार कर्मांचा ॥३१॥ तैसी जीवासी कर्तव्यता । सत्य नाहीं गा सर्वथा । दिसे जें कांहीं आपाततां । ते आध्यासिकता मिथ्यात्वें ॥३२॥ कवळें अध्यासिला डोळा । तो चंद्रमा देखे पिंवळा । तेवीं आत्मा कर्ता भासे स्थूळा । केवळ निश्चळा नेणती ॥३३॥ सवेग चालतां आभाळें । बाळें म्हणती चंद्रमा पळे । तेवीं आत्मा कर्ता मानिती स्थूळें । उपाधिमेळें अध्यासु ॥३४॥ देह मी कर्म माझें । हें आत्मेनि स्वप्नीं नेणिजे । मृगजळीं बुडाले राजे । सत्य मानिजे तैसें हें ॥३५॥ एवं आत्म्यासी कर्तव्यता । सत्य नाहीं गा सर्वथा । त्यासी म्हणताती फळभोक्ता । तेही वार्ता मिथ्यात्वें ॥३६॥ स्वप्नीं जोडिल्या सहस्त्र गायी । जागृतीं त्यांचें दुभतें नाहीं । आत्मा भोक्ता तैसा पाहीं । उपाधीच्या ठायीं मिथ्यारूपें ॥३७॥ डबकीं प्रतिबिंबला रवी । तो जै तेथील कर्दम सेवी । तैं भोक्ता आत्मा देहगांवी । सत्य मानवीं मानावा ॥३८॥ मृगजळामाजिलेनि मत्स्यें । बिंबला चंद्र गिळिजे आवेशें । तैसा आत्मा देहाभिनिवेशें । भोगविशेषें भोगिता ॥३९॥ एवं आत्मा जो भोक्ता । ते सोपाधिक वार्ता । उपाधि मिथ्या गा तत्त्वतां । आत्मा भोक्ता कैसेनि ॥६४०॥ आत्मा अकर्ता अभोक्ता । सदृढ साधिलें तत्त्वतां । जीवासी बोलिली अनेकता । ते मिथ्या आतां साधितु ॥४१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा

यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः । नानात्वमात्मनो यावत् पारतंत्र्यं तदैव हि ॥३२॥

सत्व-रज-तमांचा । अंतरीं धुमाडू गुणकर्मांचा । तंव जीवासी अनेकत्वाचा । आभासु साचा मानला ॥४२॥ अहंकारादि देहपर्यंत । जंव जीवासी मीपण भासत । तंव नानात्व मानी सत्य । तें मिथ्या निश्चित उद्धवा ॥४३॥ जैसें आपुलेंचि मुख । आरिसा करी आपणासन्मुख । तैसें अविद्यायोगें मायिक । द्वैत देख दाखवी ॥४४॥ आरिशामाजीं आपुला । जो द्वैतप्रभावो स्वयें देखिला । तेणें आपण नाहीं द्विधा झाला । मिथ्या भासला आभासु ॥४५॥ तो आभास झालिया समोर । त्रिगुण गुणांचे विकार । एकचि दावी नानाकार । दिसे साचार गुणक्षोभें ॥४६॥ जैसें आपुलेंचि मुख केवळ । शस्त्र आदर्श आणि जळ । लांब निश्चळ चंचळ । करी प्रबळ विकारी ॥४७॥ एवं त्रिप्रकार कार्यविशेखें । मुखचि देखिजे निजमुखें । तैसें तें नानात्व लटिकें । गुणक्षोभकें भासतु ॥४८॥ सूत्रचि विणिलें पटाकारीं । पटावरी तंतूंच्या हारी । दिसती तेवीं चराचरीं । नानाकारीं एकुचि ॥४९॥ साकरेचा केला ऊंसु । परी कठिण आंत बाकसु । मधील पिळून घ्यावा रसु । हा त्रिगुण दोषु त्या नाहीं ॥६५०॥ तैसा परमात्मा श्रीहरी । अद्वितीय एकु चराचरीं । त्यासी अनेकत्वाची परी । सत्त्वादि करी गुणक्षोभु ॥५१॥ जैसा बहुरूपी आपुल्या ठायीं । नाना सोंगें धरी देहीं । तितुकीं रूपें त्यासी नाहीं । एकला पाही अद्वैत ॥५२॥ तैसा सच्चिदानंद श्रीहरी । आत्मा एक चराचरीं । नांदताहे नानाकारीं । द्वैतामाझारीं अद्वैत ॥५३॥ 'अद्वैत' साधिलें जीवासी । सत्य मानिलें आम्हांसी । परी एक आशंका ऐसी । निजमानसीं वर्तत ॥५४॥ तूंचि म्हणसी 'जीव परतंत्र' । आतां अद्वैतपणें 'स्वतंत्र' । बोलसी बोलणें विचित्र । केवीं साचार मानावें ॥५५॥ अद्वैतपण संपादिसी । माझें भय लोकपाळां म्हणसी । हें न मने गा आम्हांसी । अद्वैतासी भय कैंचें' ॥५६॥ ऐशिया रीतीं उद्धवा । झाल्या संदेहासी रिघावा । तो तूं आतळों नेदीं जीवा । ऐक बरवा निर्धारु ॥५७॥ जीवासी उपाधीसी तादात्म्यता । तंव तंव आभासे नानात्मता । नानात्वीं परतंत्रता । ईश्वरसत्ता नियामक ॥५८॥ अमित मीनलिया दळ । सेनापतीवीण विकळ । आंबा पिकलिया रसाळ । राखण सबळ त्यापासीं ॥५९॥ तैसी जीवासी जंव अनेकता । तंव सृष्टीसी कर्ता हर्ता नियंता । जाण ईश्वरचि सर्वथा । परतंत्रता ते जीवासी ॥६६०॥ अनेकत्वें परतंत्रता । यालागीं ईश्वर नियंता । ऐसी देखोनि ईश्वरसत्ता । भय समस्तां जीवांसी ॥६१॥ माझे ईश्वरी सत्तेचे भयें । देखोनि अंतकुही भीताहे । इंद्रादिकांचा पाडु काये । भय वाहे विधाता ॥६२॥ माझी अत्यंत प्रळयींची सत्ता । वाजे हरिहरांचे माथां । अनेकत्वाचा संहर्ता । मीचि सर्वथा निजकाळु ॥६३॥ यालागीं अनेकत्व जंव आहे । तंववरी दुस्तर काळभये । जेव्हां अनेकत्व नाहीं होये । तेव्हां काळू काये नाशील ॥६४॥ एवं अनेकत्वाचे माथां । ईश्वरभयाची काळसत्ता । अनेकत्वें परतंत्रता । जाण सर्वथा उद्धवा ॥६५॥ तें अनेकत्व जैं जाये । तैं काळ नाहीं मा कैंचें भये । पर नसतां परंतत्र न होये । एकत्वीं आहे स्वानंद ॥६६॥ जेथ द्वैताचा मळु नुठी । ऐक्य देखे सकळ सृष्टीं । तेव्हां स्वानंदाचिया कोटी । भोगी उठाउठी निजबोधें ॥६७॥ ज्या सुखाची मर्यादा । देशें काळें न करवे कदा । त्या सुखाची सुखसंपदा । भोगिती सदा अद्वैतें ॥६८॥ निजात्मेज्ञानें अलोलिक । दुजेनवीण अद्वैतसुख । तें सांडूनि कर्मवादी परम मूर्ख । नाना लोक वांछिती ॥६९॥ मागां कर्मवादी कर्मठ । बोलिले प्रवृत्ति अतिश्रेष्ठ । कर्में करूनियां उद्भ ट । भोग वरिष्ठ भोगावे ॥६७०॥ तेंचि निरसोनि आतां । पुढारीं चालविली कथा । उद्धवासी अद्वैतता । दृढ सर्वथा सांगत ॥७१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा

यावदस्यास्वतंत्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ॥३३॥

गुणवैषम्य ज्याचे ठायीं । ते नर भोगासक्त पाहीं । यागादि कर्में करूनि देहीं । भोगस्थान तिहीं ठाकिलें ॥७२॥ जे जे ठाकूनि गेले लोक । तेथून याज्ञिकां पतनधाक । तंव दुःखी देखे लोकनायक । अनित्य लोक देखोनि ॥७३॥ पदच्युती लोकच्युती । भोगकर्मे भोगच्युती । केले कष्ट वृथा जाती । दुःखी होती निजपतनें ॥७४॥ घायाळा कीजे तरटमार । तैसें ओतप्रोत दुःख फार । भंवे जन्ममरणव्यवहार । भोगी अघोर गर्भवास ॥७५॥ राहाटमाळेचे करे । पुढती रिता पुढतीं भरे । तैसा अविश्रम फिरे । गर्भद्वारें मरणांतीं ॥७६॥ विंचें खादिल्या दुःखितासी । दाढीसी आग लागे त्यासी । तेवीं भोगक्षयें पतितासीं । गर्भवासीं पीडा होय ॥७७॥ लोकांची अनित्यता नेणती । यालागीं परमदुःखी होती । कष्टांचें फळ दुखःप्राप्ती । संसारावर्ती अडकले ॥७८॥ केवळ लोक भोग अनित्य । हेंही न घडे गा येथ । भोगलोक होत सत्य । तरी अनित्य म्हणावे ॥७९॥ जेवीं दोरीं सर्पाभास । तेवीं लोक चतुर्दश । केवळ मायामय विलास । सुखलेश तेथ कैंचा ॥६८०॥ केवळ जें कां मायिक । सत्यामाजीं कैंचें भोगसुख । कर्मठ ते केवळ मूर्ख । विषय मायिक वांछिती ॥८१॥ भरलें मृगजळाचें तळें । तेणें जैं पिकती साळीकेळें । तैं विषयभोगींं सुख फळें । हें न कळे भ्रांतासी ॥८२॥ जग दुमदुमित भरलें दिसे । तें तूं मायिक म्हणसी कैसें । हेंचि कळे अनायासें । तुज मी तैसें सांगेन ॥८३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ वा

काल आत्माऽऽगमो लोकः स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥३४॥

केवळ मायामय कल्पित । संसार तो अज्ञानजनित । एकातें अनेक म्हणत । चित्तें दुश्चित्त हो‍उनी ॥८४॥ कनकबीजसेवनें जैसें । शहाणें माणूस होय पिसें । मग त्यासी नसतेंचि आभासे । ससे मासे गो सर्प ॥८५॥ तैसें मायावशें अतिभ्रांता । नसतें अनेकत्व भासे चित्ता । नभीं गंधर्वनगर पाहतां । दिसे शोभिता पुरदुर्गु ॥८६॥ कां अंधारीं दोरु दिसे डोळां । म्हणे सर्प दंड कीं सुमनमाळा । नाना एकावळी मुक्ताफळां । कोणी अबळा विसरली ॥८७॥ तेवीं निजात्मा मी पुरुषोत्तम । त्या मज नानारूपें नानाकर्म । काळु आत्मा आगम । स्वभावधर्म मज म्हणती ॥८८॥ 'काळु' म्हणती प्रकृतिक्षोभकु । 'आत्मा' म्हणती प्रकृतिनियामकु । 'वेद' म्हणती कर्मबोधकु । अदृष्टद्योतकु 'धर्म' म्हणती ॥८९॥ अदृष्ट दृष्ट करूनि भोगविजे । यालागीं 'धर्म तो म्हणिजे । आतां 'स्वभावो' जेणें बोलिजे । तेंही सहजें परियेसीं ॥६९०॥ आत्मा भोक्ता हा 'स्वभावो' । जेणें परिणामें देवाधिदेवो । इत्यादिका हेतु पहा हो । मजचि 'स्वभावो' म्हणताति ॥९१॥ अदृष्टाचें फळ नाना लोक । 'लोक' म्हणावया हेतु हे देख । एवं मज एकांतें अनेक । मिथ्या मूर्ख मानिती ॥९२॥ नानारंगांचिया वृत्ती । चित्र लिहलें यथानिगुती । तेंही नानाकारें दिसे भिंतीं । सर्वव्यक्तिद्योतक ॥९३॥ तैसे नानाकार नाना धर्म । नाना नामें नाना कर्म । तें अवघा आत्माराम । सर्वोत्तम सर्वथा ॥९४॥ मजवेगळा रिता कांहीं । अणुभरी ठाव उरला नाहीं । मी सर्वात्मा सर्व देहीं । सर्वगत पाहीं सर्वदा ॥९५॥ जैसे सागरामाजीं तरंग । तैसें मजमाजीं दिसे जग । जग नव्हे तें मीचि चांग । सुख अव्यंग मजमाजीं ॥९६॥ मी शुद्ध-बुद्ध-मुक्तस्वभाव । त्या मज नानात्वें ठेविती नांव । उद्धवा ज्यासी जैसा भाव । तैसा मी देव तयासी ॥९७॥ नास्तिक्य वसे ज्याचे ठायीं । त्यासी मी सर्वथा कोठें नाहीं । आस्तिक्यवंतालागीं पाहीं । मी सर्वांठायीं तिष्ठतु ॥९८॥ भावार्थे जो मज जेथें पाहे । त्यासी मी तेव्हांचि तेथें आहें । मज पावावया उपाये । बहुत पाहें न लगती ॥९९॥ मी सर्वात्मा सर्वमत एकु । ऐसा जयाचा भाव निष्टंकु । तोचि पढियंता मज एकु । ज्ञानतिलकु तो माझा ॥७००॥ तो आत्मा मी त्याचें देह । मी ध्याता तो माझें ध्येय । मी ज्ञाता तो शुद्ध ज्ञेय । ऐसा पढिये तो आम्हां ॥१॥ उद्धवा हे एकात्मताभक्ती । सज्ञान ज्ञातें येणें भजती । तयां मज अभेदप्रीती । तुवांही या रीती भजावें ॥२॥ परमात्मा एक नित्य शुद्ध । त्यासी मायामय संसारबंध । मिथ्या जाण देहसंबंध । हा 'निजात्मबोध' पैं माझा ॥३॥ हा मिथ्यासंबंध पडे जीवासी । आत्मज्ञानें मुक्ति त्यासी । हें मागें बोलिलों तुजपाशीं । तेंचि मतनिरासीं दृढ केलें ॥४॥ धरोनि श्लोक चौदावा । अंतीं श्लोक चौतिसावा । मीमांसकमताचा आघवा । निरासु बरवा येणें केला ॥५॥ एवं निरसोनि मतांतर । अद्वैत स्थापिलें दृढतर । हेंचि निजज्ञान साचार । चराचरवरिष्ठ ॥६॥ अद्वैतज्ञान शुद्ध चोख । ऐकोनि उद्धवा जाहलें सुख । हृदयीं दाटला जी हरिख । पाहे श्रीमुख कृष्णाचें ॥७॥ चालिलें सात्त्विकाचें भरितें । चित्त विसरलें चिंतनातें । लोटले जी तेथें । आपआंपणियातें विसरला ॥८॥ उद्धवासी नावेक । पडोनि ठेलें जी टक । सावध होऊनियां देख । कृष्णसंमुख तो झाला ॥९॥ अद्वैतभजनें जे भजते । ते भक्त कृष्णासी आवडते । तें केवीं प्राप्त होय मातें । यालागीं हरितें पुसतु ॥७१०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३५ वा

श्रीउद्धव उवाच । गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥३५॥

उद्धव म्हणे कृष्णनाथा । आत्मा देहामाजीं असतां । बंधन पावे जी तत्त्वतां । कीं सर्वथा पावेना ॥११॥ गुण असतां मुक्ति घडे । कीं गुण गेलिया मुक्ति जोडे । हेंचि सांगावें मज पुढें । अतिनिवाडें निश्चित ॥१२॥ गुण असतां मुक्ति घडे । हें सर्वथा बोलणें कुडें । ज्वर असतां आरोग्य न घडे । वृक्ष न वाढे भिरुंडेंसीं ॥१३॥ बाहीं बांधोनि पाषाण । समुद्रामाजीं तरे कोण । तैसें देहीं असतां त्रिगुण । मुक्तपण कैसेनि ॥१४॥ गुण जे रजतमादिक । त्यांचें कार्य देह देख । गुणासारिखीं आवश्यक । कर्मे अनेक आचरे ॥१५॥ कर्माचें फळ सुखदुःख । भोगणें पडे गा अचुक । गुणांसी मुक्ति न घडे देख । हें ज्ञाते लोक म्हणताति ॥१६॥ गुण गेलिया मुक्ती । हेंही न घडे गा श्रीपती । येहीविषयीं विनंती । कृपामूर्ती अवधारीं ॥१७॥ गुणांचें कार्य देहेंद्रियें । ते गुण जाऊनि देह राहे । भूमीविण वृक्ष होये । हें अबद्ध पाहें बोलणें ॥१८॥ कारण जाऊनि कार्य राहे । हें बोलणें घडे काये । गुण जातां देहोचि जाये । मुक्त वर्तताहे कैसेनि ॥१९॥ एवं गुण असतां नसतां । मुक्ति न घडे गा सर्वथा । येचिविषयीं कृष्णनाथा । तुज मी तत्त्वतां पुसतु ॥७२०॥ आणिक एक जगन्नाथा । तुज मी विनंती करीन आतां । गुण आत्म्यासी एकत्रता । न घडे सर्वथा निश्चित ॥२१॥ भरलें मृगजळाचें तळें । चंद्रमा बिंबेना तेणें जळें । तेवीं आत्मा गुणांसी नाकळे । स्वभावें नातळे गुणांतें ॥२२॥ गुण ते अज्ञानाची राती । आत्मा स्वप्रकाश गभस्ती । त्यासमोर ते कैंचे येती । मग बाधिती आत्म्यातें ॥२३॥ अंधार सूर्यातें गिळी । काउळा कैलास आतळी । बागुल हनुमंतातें सळी । मशक गिळी गजातें ॥२४॥ माशी-पांखें गगन उडे । सगळा मेरु थिल्लरीं बुडे । मृगजळीं जैं तारूं पडे । तैं आत्मा सांपडे गुणांत ॥२५॥ जेवीं आकाश नातुडे जाळीं । तेवीं आत्मा नाकळे गुणमेळीं । मा सुखदुःखांची नवाळी । गुणकल्लोळीं कां भोगी ॥२६॥ यापरी न घडे गा बद्धता । मा मुक्ताची कायसी कथा । कैसेनि बद्धमुक्तव्यवस्था । घडे कृष्णनाथा तें सांग ॥२७॥ येथ बद्धासी काय कारण । आणि मुक्ताची कोण खूण । एवं बद्धमुक्तलक्षण । मज संपूर्ण सांगावें ॥२८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३६ वा

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणैः । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥३६॥

आतां बद्धमुक्तांची स्थिती । मज सांगावी श्रीपती । कोणें लक्षणें जाणिजेती । दोघे कळती कैसेनि ॥२९॥ पावोनियां विदेहावस्था । देहीं कैसेनि वर्तता । वश करूनि गुणातीतता । गुणीं क्रीडता कैसेनि ॥७३०॥ पावोनियां मुक्तदशा । देहीं भोग भोगी कैसा । त्यासी त्यागाचा कोण ठसा । हृषीकेशा सांगिजे ॥३१॥ त्याचे निद्रेचें कोण लक्षण । कोण बैसका कोण आसन । वस्तु जाणोनि संपूर्ण । गमनागमन त्या कैसें ॥३२॥ ऐशीं मुक्तांची लक्षणें । त्याहोनि बद्धांची विलक्षणें । कृपा करोनि नारायणें । मजकारणें सांगिजे ॥३३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३७ वा

एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रमः ॥३७॥

इति श्रीमद्भातगवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे भगवद्-उद्धवसंवादे दशमोऽध्यायः ॥१०॥

या प्रश्नोत्तरांची उत्कंठा । थोर वर्ततसे वैकुंठा । प्रश्नवेत्त्यांमाजीं श्रेष्ठा । अतिवरिष्ठा गोविंदा ॥३४॥ अनादि असे गुणसंबंधु । तेणें आत्मा झाला नित्यबद्धु । नित्यमुक्त हा शब्दु । असंबद्धु सर्वथा ॥३५॥ जरी आत्म्यासी नित्यमुक्तता । तरी बोलोंचि नये बद्धता । एकुचि बद्धमुक्त म्हणतां । भ्रम अच्युता वाटत ॥३६॥ आत्मा एकचि तत्त्वतां । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता । एकासीच दोनी अवस्था । कृष्णनाथा कैसेनि ॥३७॥ तो धाला तोचि भुकेला । जागता तोचि निजेला । जो जिता तोचि मेला । सत्यत्व या बोला कैसेनि ॥३८॥ काळें तेंचि धवळें । देखणें तेंचि आंधळें । अर्धें तेंचि सगळें । कुहिर्यां केळें केवीं होती ॥३९॥ लोण तेंचि अलवणी । कोरडें तें पाणी । अतिशीतळ तो दारुण अग्नि । मुकें पुराणीं बोलिगडें ॥७४०॥ लुगडें नागीवपणें लाजाळु । अन्न भुकेलेपणें भुकाळू । मुक्तीसी मुक्तीचा दुकाळू । कापूरा परिमळू मिळेना ॥४१॥ तैसे संत तेचि असंत । अद्वैत तेंचि होय द्वैत । तेव्हां हित तेंचि अनाहित । दिसे प्रस्तुत आम्हांसी ॥४२॥ आत्मा नित्यमुक्त-शुद्ध-बुद्ध । ऐसा तुवांचि मज केला बोध । तो गुणसंगें म्हणसी बद्ध । भ्रमु अगाध येणें मज ॥४३॥ एकासचि बद्धमुक्तता । कैसेनि घडे कृष्णनाथा । कृपाळुवा जी अनंता । हें मज तत्त्वतां सांगावें ॥४४॥ म्हणीसी मुक्तीसी आगंतुकता । तेणें मोक्षासि आली अनित्यता । बद्ध आगंतुक म्हणतां । त्यासी सादिता येऊं पाहे ॥४५॥ पूर्वी बद्धचि नव्हता । येथूनि उपजला आतां । ऐशी सादिता बोलतां । होइल शास्त्रार्था विरुद्ध ॥४६॥ श्रुतिस्मृतिशास्त्रसिद्ध । अनादि मुक्ती अनादि बद्ध । आत्मा एक अवस्था द्विविध । त्याही विरुद्ध परस्परें ॥४७॥ उठिली बद्धता मुक्तीतें छळी । खवळली मुक्ती बद्धता गिळी । ऐशी विरुद्धता आत्म्याजवळीं । केवीं वनमाळी राहताति ॥४८॥ जैं सांजवेळे भेटे पाहांट । तै विद्या अविद्या होय एकवट । सूर्य अंधाराची बांधे मोट । तैं आत्म्यानिकट अवस्था ॥४९॥ हिंगासी कापुराचा वासु जोडे । तैं अविद्या विद्येमाजीं पडे । ससा सिंहावरी जैं चढे । तैं आत्म्यापुढें अवस्था ॥७५०॥ उद्धवा म्हणे कृष्णनाथा । या जैं कळल्या दोनी अवस्था । तैंचि मुक्ति आली हाता । मज सर्वथा मानलें ॥५१॥ मग म्हणे श्रीअनंता । विशद सांगाव्या अवस्था । म्हणोनि चरणीं ठेविल्या माथा । मोक्षदाता तूं मज ॥५२॥ सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनि सुखावला नारायण । माझा उद्धवु जाहला सज्ञान । हरिखें जगज्जीवन डोलतु ॥५३॥ परमार्थी अवस्था गाढी । देखोनि प्रश्नाची अतिगोडी । उद्धवासी ओंवाळावया आवडीं । जीव कुरवंडी करूं पाहे ॥५४॥ नुल्लंघी भक्ताचें उत्तर । फोडिलें गुह्य ज्ञानभांडार । भक्तकृपा जी अपार । हरि साचार तुष्टला ॥५५॥ उद्धवाचा प्रश्न गहन । कृपा द्रवला जगज्जीवन । एका विनवी जनार्दन । आनंदघन वोळला ॥५६॥ त्या आनंदाचा महापूरु । शिष्यसरितेसी येईल थोरु । तेणें चिद्गं गासागरु । शिष्य सत्वरु ठाकील ॥५७॥ टाकोनियां संसारआस्था । जो लागला भक्तिपंथा । तोचि अधिकारी भागवता । परमार्था ग्राहकु ॥५८॥ ज्याचे पोटीं संसारचिंता । तो कथा ऐकतांचि दुश्चिता । चित्त चिती ज्या ज्या अर्था । तो सर्वथा तेथें असे ॥५९॥ चित्त जंव नाहीं सुचित । तंव न कळे श्रीभागवत । गुरुवांचूनि श्रीभागवतार्थ । नव्हे प्राप्त प्राण्यासी ॥७६०॥ जो संसारापासोनि विरक्त । गुरुचरणीं अतिअनुरक्त । त्यासी फावला एक परमार्थ । फळे भागवत तयासी ॥६१॥ देखतां कृष्णाचें श्रीमुख । उद्धवा नीच नवें समाधिसुख । तरी श्रवणाची श्रद्धा अधिक । आवडी देख अनिवार ॥६२॥ जो श्रुतिप्रतिपाद्य चिद्धन । त्या श्रीकृष्णाचें गुह्य ज्ञान । पुढतपुढतीं होआवया श्रवण । करी प्रश्न अतियोग्य ॥६३॥ विद्याअविद्येचा निरासु । श्रीकृष्ण सांगेल परेशु । पुढील अध्याय अतिसुरसु । श्रोतां अवकाशु मज द्यावा ॥६४॥ तो कृष्णउयद्धवसंवादु । पुढिले कथेचा अतिविनोदु । एका जनार्दनीं महाबोधु । परमानंदु प्रकटेल ॥७६५॥ इति श्रीमद्भा गवते महापुराणे एकादशस्कन्धे श्रीकृष्णोद्धसंवादे परमहंससंहितायां एकाकारटीकायां दशमोऽध्यायः ॥१०॥

श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥३७॥ ओव्या ॥७६५॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg