एकनाथी भागवत/अध्याय अकरावा

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्गुनरु सच्चिद्घनन । वर्षताहे स्वानंदजीवन । मुमुक्षु मयूर आनंदले जाण । हरिखें उड्डाण करिताती ॥१॥ तो सजल देखोनि मेहो । सोहंभावें फोडिती टाहो । रोमांचपिसीं पसरूनि पहा हो । सत्त्वें लवलाहो नृत्याचा ॥२॥ नाचती स्वानंदाचेनि मेळें । तेणें सर्वांगीं निघाले डोळे । पिसें देखणीं जाहलीं सकळें । तें शिरीं गोपाळें वाहलीं ॥३॥ तो मेघ देखोनि संमुख । आर्त चातक पसरिती मुख । बिंदुमात्रें पावले सुख । नित्य निर्दोख ते जाहले ॥४॥ आर्ततृषा तत्काळ वोळे । निवाले तेणें स्वानंदजळें । मग हरिखाचेनि कल्लोळें । सुखसोहळे भोगिती ॥५॥ सुभूमि देखोनि निर्मळ । जाणोनि वर्षती काळवेळ । वर्षों लागले जी प्रबळ । जळकल्लोळ अनिवार ॥६॥ तेणें वोळलेनि कृपाभरें । शिष्यसरितेसी पुरु भरे । विकल्पवोसणें एकसुरें । महापुरें वाहाविलीं ॥७॥ तेणें प्रवाहनिर्मळजळें । चिदैक्यसागरीं सरिता मिळे । मग समरसोनि तेणें जळें । राहे निश्चळें निजरूपें ॥८॥ वैराग्यरावें शुद्ध केली । पृथ्वी निजवोला वोलली । कठिणत्वेंवीण मार्दवा आली । नाही अंकुरली बहुबीजें ॥९॥ अखंड वर्षतां जळमेळीं । वासनेचीं ढेपें विरालीं । सद्भाववाची वोल जाली । वाफ लागली बोधाची ॥१०॥ तेथें न पेरतांचि जाण । सहज निजबीजें परिपूर्ण । अंकुरली आपणिया आपण । सिद्ध संपूर्ण स्वभावें ॥११॥ ते परम कृपेचिये पुष्टीं । स्वानंदें पिकली समदृष्टी । परमानंदें कोंदली सृष्टी । ऐक्यें संवसाटी जीवशिवां ॥१२॥ फिटला दुःखाचा दुष्काळू । पाहला सुखाचा सुकाळू । वोळळा सद्गुचरु कृपाळू । आनंदकल्लोळू सच्छिष्यां ॥१३॥ वरूषतां निजपर्जन्यधारा । वर्षला नाना अवतारगारा । कार्यानुरूपें तदाकारा । विरोनि निराकारा त्या होती ॥१४॥ त्या पर्जन्याचा वोसडा । दैवें लागला जडामूढां । तो सरता होय संतांपुढां । अवचटेंसी तोंडा जैं लागे ॥१५॥ तो महामेघ श्रीहरी । सद्गुअरुकृपा वोळे जयावरी । तोचि धन्य चराचरीं । पूज्य सुरनरीं तो कीजे ॥१६॥ गुरुनामें अति घनवटु । शिष्य तारूनि अतिहळुवटु । ज्याचा आदि मध्य शेवटु । न कळे स्पष्टु वेदांसी ॥१७॥ तो सद्गुदरु श्रीजनार्दनु । वोळलासे आनंदघनु । तेणें एका एकु केला पावनु । सांडवोनु एकपण ॥१८॥ एक तेंचि अनेक । अनेक तेंचि एक । हेंही केलें निष्टंक । स्वबोधें देख बोधोनी ॥१९॥ बोधोनियां निजऐषक्यता । ऐक्यें लाविलें भक्तिपंथा । मज प्रवर्तविलें श्रीभागवता । निजकथा गावया ॥२०॥ तेचि श्रीभागवतींची कथा । दशमाध्यावो संपतां । ते बद्धमुक्तांची व्यवस्था । उद्धवें कृष्णनाथा पूसिली ॥२१॥ सखोल उद्धवाचा प्रश्न । ऐकोनियां श्रीकृष्ण । निजहृदयींचें गुह्यज्ञान । उद्धवासी जाण सांगेल ॥२२॥ येणें प्रश्नोत्तरश्रवणें । उठे जन्ममरणांचे धरणें । संसाराचें खत फाडणें । फिंटलें लाहणें विषयांचें ॥२३॥ मोक्षमार्गींचे कापडी । साधनीं शिणती बापुडीं । तिहीं शीघ्र यावें तांतडी । जिणावया वोढी बंधमोक्षांच्या ॥२४॥ जे कष्टती जपतपसाधनें । शिणती ध्येयध्यानअनुष्ठानें । ते ते शीघ्र या विंदानें । ज्ञानाज्ञानें जिणावया ॥२५॥ ऐशी कथा आहे गहन । श्रोतीं व्हावें सावधान । एका विनवी जनार्दन । स्वानंदघन तुष्टला ॥२६॥ अकरावे अध्यायीं जाण । इतुकें सांगेल श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें वैलक्षण्य । आणिक लक्षण साधूचें ॥२७॥ तेणेंच प्रसंगें जाण । सांगेल भक्तीचें लक्षण । अकराही पूजेसी अधिष्ठान । इतुकें निरूपण हरि बोले ॥२८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला

श्रीभगवानुवाच । बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वात् न मे मोक्षो न बन्धनम् ॥१॥

उद्धवा बद्ध मुक्त अवस्था । जरी सत्य म्हणसी वस्तुतां । तरी न घडे गा सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥ बद्ध मुक्त अवस्था । माझे स्वरूपीं नाहीं तत्त्वतां । हे गुणकार्याची वार्ता । संबंधु तत्त्वतां मज नाहीं ॥३०॥ माझ्या निजस्वरूपाच्या ठायीं । बद्धमुक्तता दोनी नाहीं । बद्धता मुक्तता गुणांच्या ठायीं । आभासे पाहीं गुणकार्यें ॥३१॥ गुण ते समूळ मायिक । मी गुणातीत अमायिक । सत्यासी जैं बाधे लटिक । तैं मृगजळीं लोक बुडाले ॥३२॥ चित्रींचेनि हुताशनें । जैं जाळिजती पुरें पट्टणें । कां स्वप्नींचेनि महाधनें । वेव्हारा होणें जागृतीं ॥३३॥ सूर्यासी प्रतिबिंब गिळी । छाया पुरुषातें आकळी । समुद्र बुडे मृगजळीं । तैं मज गुणमेळीं बद्धता ॥३४॥ जैं जिभेसी केंसु निघे । जैं तळहातीं वृक्षु लागे । डोळ्यांमाजीं पर्वत रिगे । तैं मी गुणसंगें अतिबद्धु ॥३५॥ आकाश खोंचे साबळीं । काजळ लागे वारया निडळीं । कां विजूचे कपाळीं । बासिंग सकळी बांधावें ॥३६॥ गगन तुटोनि समुद्रीं बुडे । सपर्वत धरा वारेनि उडे । सूर्य अडखळोनि अंधारीं पडे । तरी मी सांपडे गुणांत ॥३७॥ अंतरिक्षगगनीं सरोवर । त्यामाजीं कमळें मनोहर । तो आमोद सेविती भ्रमर । ऐसें साचार जैं घडे ॥३८॥ तैं मी आत्मा गुणसंगे । नाना विषयभोग संभोगें । मग त्या विषयांचेनि पांगे । होईन अंगें गुणबद्धु ॥३९॥ त्रिगुण-अंगीकारें वर्ततां । गुणकार्य-तदात्मता । तेणें बद्ध मुक्त अवस्था । भासे वृथा भ्रांतासी ॥४०॥ गुणा आत्म्यासी भिन्नता । म्हणसी मानली तत्त्वतां । परी गुणसंगें आत्मा असतां । अवश्य विकारिता येईल ॥४१॥ अग्निसंगें पात्र तप्त । पात्रसंगे जळ संतप्त । जळतापें धान्यपाकु होत । तेवीं विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४२॥ अग्नितापाआंत । आकाश नव्हे संतप्त । तेवीं गुणसंगा आंत । विकारवंत नव्हे आत्मा ॥४३॥ नट अंधत्वें अवगला । परी तो आंधळा नाहीं जाला । तैसा आत्मा गुणसंगें क्रीडला । तरी असे संचला निर्गुणत्वें ॥४४॥ नटु अंधत्वें नव्हे अंधु । आत्मा गुणसंगें नव्हे बद्धु । गुण मायिक आत्मा शुद्धु । या त्या संबंधु असेना ॥४५॥ आत्मा व्यापक गुण परिच्छिन्न । याही हेतु न घडे बंधन । सकळ समुद्राचे प्राशन । केवीं रांजण करूं शके ॥४६॥ मोहरीमाजीं मेरु राहे । पशामाजीं पृथ्वी समाये । मुंगी गज गिळोनि जाये । खद्योत खाये सूर्यातें ॥४७॥ मशकु ब्रह्मांडातें आकळी । पतंगु प्रळयानळ गिळी । तरी आत्मा गुणाचे मेळीं । गुणकल्लोळीं बांधवे ॥४८॥ यापरी न संभवे बद्धता । बद्धतेसवें गेली मुक्तता । बद्धमुक्तअभवस्थांपरता । जाण तत्त्वतां आत्मा मी ॥४९॥ स्वप्नींचा अत्यंत सुकृती । अथवा महापापी दुष्कृती । दोन्ही मिथ्या जेवीं जागृतीं । तेवीं बद्धमुक्ती आत्मत्वीं ॥५०॥ हो कां जीवात्म्यासीची बद्धता । सत्य नाहीं गा तत्त्वतां । मा मज परमात्म्यासी अवस्था । बद्धमुक्तता ते कैंची ॥५१॥ बिंबीं प्रतिबिंबी नाहीं । मध्येंचि आरिशाचे ठायीं । मळ बैसले ते पाहीं । प्रतिबिंबाचे देहीं लागले दिसती ॥५२॥ तो मळू जैं पडे फेडावा । तैं आरिसाची साहणें तोडावा । परी प्रतिबिंब त्या साहणे धरावा । हें सद्भा वा मिळेना ॥५३॥ जेवीं जीवशिवीं भेद नाहीं । दोष अंतःकरणाच्या ठायीं । तें चित्त शुद्ध केल्या पाहीं । बंधमोक्षा दोंही बोळवण ॥५४॥ तैसें आविद्यक हें सकळ । गुणकार्य नाना मळ । जीवा अंगीं प्रबळ । मूढमती स्थूळ स्थापिती ॥५५॥ जैं सत्त्वें गुण निरसी सबळ । तैं आविद्यक फिटती मळ । तेचि सद्विद्या होय निर्मळ । जीवचि केवळ शिव होये ॥५६॥ तेव्हां जीवशिव नामें दोनी । जातीं मजमाजीं समरसोनी । तैं मीच एकवांचूनी । आन जनीं वनीं असेना ॥५७॥ जीवभावनें मीचि जीवू । शिवभावनें मीचि शिवू । मी एकू ना नव्हे बहू । माझा अनुभवू मीचि जाणें ॥५८॥ झणीं आशंका धरिशी येथ । जरी जीव शिव तूंचि समस्त । तरी ते शुकवामदेवचि कां मुक्त । येरां म्हणत जड जीव ॥५९॥ तूचिं जीवरूपें तत्त्वतां । तरी हे ऐसी कां विषमता । शुकवामदेवांची अवस्था । वेदशास्त्रार्था संमत ॥६०॥ तींही लोकांमाजीं जाण । वेदवचन तंव प्रमाण । हें बोलणें विलक्षण । अप्रमाण जैं मानिसी ॥६१॥ हो कां वेद म्हणे जें निश्चित । तें बोलणें माझें निःश्वसित । तो मी स्वमुखीं जे बोलत । तें तूं अयुक्त म्हणतोसी ॥६२॥ जो मी वेदांचा वेदवक्ता । सकळ शास्त्रांचा मूळकर्ता । त्या माझें वचन म्हणसी वृथा । अतियोग्यता तुज आली ॥६३॥ वेदांचें जाण त्रिविध बंड । त्रिकांडीं केला तो त्रिखंड । वेदबळें बा पाखंड । वाजवी तोंड अव्हासव्हा ॥६४॥ भासले बहुसाल मज । वेदबळें नाना वाद । तो वेद माझा परोक्षवाद । तेणें तत्त्वावबोध केवीं होय ॥६५॥ शब्दज्ञान ब्रह्मज्ञान । बाह्यदृष्टीं समसमान । जेवीं वाल आणि वालभर सुवर्ण । तुकितां पूर्ण समता आली ॥६६॥ परी वाला सुवर्णा समता । मोलें कदा नव्हे तत्त्वतां । तेवीं वेदवादयोग्यता । ब्रह्मानुभविता सम नव्हे ॥६७॥ जो मी हरिहरां प्रमाण । त्या माझें वचन अप्रमाण । तूं म्हणसी हा ज्ञानाभिमान । हेंही जाणपण सांडावें ॥६८॥ माझें वचन सत्याचें सत्य । सत्य मानूनि निश्चित । येणें भावें साधे परमार्थ । हें ब्रह्मलिखित मद्वाक्य ॥६९॥ उद्धवा मज पाहतां । वसिष्ठवामदेवादि समस्तां । नेदखे बद्ध आणि मुक्तता । हा माझा तत्त्वतां निजबोधु ॥७०॥ मुक्तांचिये दृष्टीं । मुक्तच दिसे सकल सृष्टी । तेथें शुकवामदेवांची गोष्टी । वेगळी पाठीं केवीं राहे ॥७१॥ बद्धमुक्तांहूनि भिन्न । परमात्मा मी चिद्घकन । जरी म्हणसी जीवासी बंधन । तेहीं सत्यत्वें जाण घडेना ॥७२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया । स्वप्ने यथाऽऽत्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी ॥२॥

दोन मुहूर्त स्वप्नवृत्ती । त्यामाजीं देखे जन्मपंक्ती । तेथें पावला नाना याती । तेवीं मिथ्या प्रतीती भवभावा ॥७३॥ नसता आभासु मावळे ठायीं । त्यालागीं हाहाकारु उठे देहीं । गेले मेले नाहीं नाहीं । शोक पाहीं त्या नांव ॥७४॥ भग्नपात्रीं भरिलें जळ । तेथें बिंबलें चंद्रमंडळ । तें पात्र पोटेंशीं धरी बाळ । रत्नब प्रबळ हें माझें ॥७५॥ जळ गळोनि जाय सकळ । चंद्रमा हरपे तत्काळ । त्यालागी तळमळी तें बाळ । शोकु केवळ या नांव ॥७६॥ अथवा घटचंद्र धरूं जातां । तो न ये बालकाचे हाता । यालागीं करी जे जे व्यथा । शोक सर्वथा या नांव ॥७७॥ काढावया आरशांतील धन । करी दर्पणामाजीं खनन । फुटल्या नागवलों म्हणे जाण । शोक दारुण या नांव ॥७८॥ नसते वस्तूच्या ठायीं जाण । मी माझें हा अभिमान । तेंचि मोहाचें लक्षण । ममता दारुण ते संधी ॥७९॥ देखोनि मृगजळाचें तळें । येणें पिकती रायकेळें । यालागीं मृगतृष्णेचीं जळें । औट काळें राखतू ॥८०॥ मृगजळाकडे कोणी भंवे । त्यासी सक्रोधें भांडू धांवे । अतिमोहित मोहस्वभावें । विवेकू न करवे सत्याचा ॥८१॥ तेवीं पुत्रापासोन सुखप्राप्ती । माता पिता होईल म्हणती । शेखीं पुत्र अंगोठा दाविती । केवळ भ्रांतिमोहो ॥८२॥ गंधर्वनगरींची रचना । देखोनि अभिलाष होय मना । ते घ्यावया मेळवी सेना । नानासूचनाउपायें ॥८३॥ तैसा मिथ्या देहीं अभिमान । देहसंबंधाची ममता गहन । हेंचि मोहाचें मूळ लक्षण । मताभिमान प्राणियां ॥८४॥ एवं अहं आणि ममता । हेचि मोहाची मातापिता । त्याचेनि उत्तरोत्तर वाढतां । जनमोहिता व्यामोहो ॥८५॥ प्रियाविषयीं आसक्ति देख । त्याची नित्यप्राप्ती अनेक । त्याचि नांव म्हणती सुख । जेवीं चाखितां विख अति मधुर ॥८६॥ विषयप्राप्तीं जो हरिख । तया नांव म्हणती सुख । विषयविनाश तेंचि दुःख । परम असुख त्या नांव ॥८७॥ शोक मोह सुख दुःख । येणेंचि देहाची प्राप्ती देख । देहाभिमानें देह अनेक । दुःखदायक भोगवी ॥८८॥ जो जाणें तीव्रध्यानें मरे । तो तेंचि होऊनि अवतरे । कां जो निमे अतिद्वेषकारें । तो द्वेषानुसारें जन्मतू ॥८९॥ सर्प मुंगुस पूर्ववृत्ती । वैराकारें जन्म पावती । जे जे वासना उरे अंतीं । ते ते गती प्राण्यासी ॥९०॥ यालागीं हृदयामाजीं निश्चितीं । जे सबळ वासना उठे अंतीं । तो तो प्राणी पावे तिये गती । श्रुति बोलतीं पुराणें ॥९१॥ पुरुषासवें वृथा छाया । तैशी ब्रह्मीं मिथ्या माया । ते उपजवी गुणकार्या । देह भासावया मूळ ते ॥९२॥ जेवीं का स्वप्नीं एकलें मन । नानाकार होय आपण । तेवीं चैतन्याचें अन्यथा भान । तें हें जाण चराचर ॥९३॥ एवं वस्तुतां संसार नाहीं । तेथें सुखदुःख कैंचें कायी । देहेंवीण छाया पाहीं । कोणें ठायीं उपजेल ॥९४॥ जें उपजलेंच नाहीं । तें काळें गोरें सांगों कायी । अवघें स्वप्नप्राय पाहीं । वस्तुतां नाहीं संसारु ॥९५॥ इहीं दोहीं श्लोकीं अगाधू । परिहरिला वस्तुविरोधु । आतां प्रतीतीनें जो अनुरोधू । तो सत्या बाधू करूं न शके ॥९६॥ डोळां अंगुळी लाविती । तेणें दोन चंद्र आभासती । गगनीं दों चंद्रा नाहीं वस्ती । मिथ्या प्रतीती निराकारीं ॥९७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा

विद्याऽविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । मोक्षबंधकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥३॥

निजबोधें येत बोधा । ब्रह्माहमस्मि स्फुरे सदा । ते जाण शुद्ध विद्या । जें अविद्याछेदक ॥९८॥ मी पापी मी सदा निर्दैवो । ऐसा नित्य स्फुरे भावो । तेचि सबळ अविद्या पहा हो । जे नाना संदेहो उपजवी ॥९९॥ एकी जीवातें घाली बंदी । एकी जीवाचें बंधन छेदी । या दोनी माझ्या अवस्थाशक्ति अनादी । जाण त्रिशुद्धी उद्धवा ॥१००॥ तूं चिन्मात्र चैतन्यघन । चित्स्व रूपें वृत्तिशून्य । तुज शक्ती कैंच्या जाण । निर्धर्मकपणे सर्वदा ॥१॥ उद्धवा हे आशंका वाया । कारण नाहीं करावया । या शक्ती जन्मवी माझी माया । जे न ये आया सुरनरां ॥२॥ सत् म्हणों तरी तत्काळ नासे । असत् म्हणों तरी आभासे । जिने नामरूपांचें पिसें । लाविलें असे जगासी ॥३॥ नातुडे संतासंतबोली । माया अनिर्वचनीय जाली । तिणें विद्या-अविद्या इये पिलीं । वाढविलीं निजपक्षीं ॥४॥ आजिकाळीं केल्या नव्हती । विद्या अविद्या अनादिशक्ती । बंधमोक्षातें भासविती । या दोनी शक्ती मायेच्या ॥५॥ ते माया तूं म्हणसी कोण । तुझी कल्पना ते माया पूर्ण । बद्धमुक्तता स्फुरण । तीमाजीं जाण स्फुरताति ॥६॥ बंधमोक्षांची राहती स्थिती । ते मी सांगेन तुजप्रती । ऐक उद्धवा निश्चितीं । यथानिगुतीं निवाडें ॥७॥ स्वप्नीं न देखे आराधन । ज्यासी नाहीं माझें भजन । अविद्या त्यामाजीं संपूर्ण । प्रबळ जाण वाढत ॥८॥ तो माझ्या ठायीं अतिसादर । भजनशीळ आठौ प्रहर । तेंचि ब्रह्मविद्येचे घर । तेथें निरंतर ते वाढे ॥९॥ जेथ माझ्या भजनाचा उल्हासू । तेथ अविद्येचा निरासू । तोचि ब्रह्मविद्येचा प्रवेशू । हा अतिविश्वासू भक्तांचा ॥११०॥ येथ बद्धाचें कारण । आणि मोक्षाचें साधन । भक्तीचें दृढ स्थापन-। अर्थास्तव जाण बोलिलों ॥११॥ ज्या बंधमोक्षा दोनी वृत्ती । त्या तूं मायेच्या म्हणसी शक्ती । तेव्हां माया जाली मोक्षदाती । हें केवीं श्रीपति घडेल ॥१२॥ जरी माया जाली मोक्षदाती । तरी कां करावी तुझी भक्ती । हेंचि सत्य गा श्रीपती । सांग निश्चितीं निवाडू ॥१३॥ कृष्ण म्हणे उद्धवासी । स्वयें चलन नाहीं छायेसी । तेवीं सामर्थ्य नाहीं मायेसी । केवीं मोक्षासी ते देईल ॥१४॥ जो मायेचा नियंता । तो विष्णु मोक्षाचा दाता । तोडूनि जीवाची बद्धता । सायुज्यता देतसे ॥१५॥ म्हणसी अविद्या-कामकर्मादृष्टें । जीवासी बंधन लागे मोटे । तें ब्रह्मविद्या-निष्कर्में तुटे । हा बोध करी नेटें गुरु श्रुतिद्वारा ॥१६॥ येथ विष्णु काय जाला कर्ता । मा तो होईल मोक्षदाता । हे विकल्पाची वार्ता । न घडे सर्वथा उद्धवा ॥१७॥ गुरुरूपें विष्णु जाण । श्रुत्यर्थ विष्णूचि आपण । शमदमादि साधन । तेंही जाण विष्णूचि ॥१८॥ शिष्यबुद्धीसी बोधकता । विष्णूचि जाण तत्त्वतां । यापरी गा निजभक्तां । मोक्षदाता श्रीकृष्ण ॥१९॥ त्या मोक्षाचा जो परिपाक । ते समाधि श्रीविष्णूचि देख । समाधीचें समाधिसुख । आवश्यक श्रीविष्णू ॥१२०॥ परमात्मा परिपूर्ण । तो मी विष्णु ब्रह्मा सनातन । भक्तभवपाशमोचन । कृपाळू जाण करीतसें ॥२१॥ गतश्लोकींचेनि अनुवादें । शरीरिणाम् येणें पदें । जीवासी बद्धपण उद्बोदधे । तेंही विनोदें निवारितो ॥२२॥ एकाशीच बद्धमुक्तता । घडे न घडे तत्त्वतां । या उद्धवाच्या प्रश्नार्था । विशद आतां करीतसे ॥२३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते । बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः ॥४॥

रितीवाढी असे अग्नीसी । तेथ फुणगे उसळले आकाशीं । रितीवाढी नाहीं स्वरूपासी । असंभाव्यासी ठावो कैंचा ॥२४॥ जेणें पाविजे निजबोधातें । ते बुद्धी उद्धवापाशीं वर्ते । यालागीं कृष्ण म्हणे महामते । उद्धवातें अतिप्रीतीं ॥२५॥ अतिप्रीतीं पुरस्करून । उद्धवासी म्हणे सावधान । ये श्लोकींचा अर्थ गहन । ते धारणा जाण धरावी ॥२६॥ यालागीं कृष्णजगजेठी । उद्धवाची पाठी थापटी । अतिगुह्याची गुह्य गोष्टी । तुझे कृपेसाठीं मी बोलतों ॥२७॥ पाठी थापटावयामिसें जाण । करीत स्वशक्तिसंचरण । तेणें अद्वयबोधलक्षण । उद्धवासी जाण प्रकाशी ॥२८॥ जीव एकचि त्रिजगतीं । हें जाण उद्धवा निश्चितीं । जेवीं नाना दीपांचिया दीप्ती । तेजाची ज्योति अभिन्न ॥२९॥ दोनी दीप एक होती । तैशी टिवळीं ऐक्या न येती । जडत्वापाशीं भेदप्राप्ती । ऐक्यवृत्ती अजडत्वीं ॥१३०॥ चंदनकुटके बहुवस । परी सर्वीं एकुचि सुवास । तेवीं जीवरूपें मी अविनाश । परमपरेश आभासे ॥३१॥ जीवरूपें तूं श्रीकृष्ण । हें सत्य मानावें वचन । तैं भवपाशादि बंधन । तुजचि जाण आदळलें ॥३२॥ ऐशी कल्पिसी जरी वार्ता । ते मज न घडे गा सर्वथा । जेवीं शरीरासी प्राण चाळिता । शरीरअडवस्था त्या नाहीं ॥३३॥ लिंगशरीरीं स्वयंभ । जीव तो मदंशें प्रतिबिंब । त्यासी देहादि बंधनभाव । मिथ्या विडंब आभासे ॥३४॥ घटें आवरिला अवकाश । त्या नांव म्हणती घटाकाश । घटभंगें त्या नव्हे नाश । तेवीं मी अविनाश जीवत्वीं ॥३५॥ थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । तो गगन सांडोनि थिल्लराआंतौता । नाहीं रिघाला तत्त्वतां । तेंवी मी जीवत्वा अलिप्त ॥३६॥ रवि छिल्लरीं बिंबला दिसे । तेवीं मी लिंगदेहीं आभासें । मिथ्या तेथींचें भोगपिसें । तें बंधन कैसें मज लागे ॥३७॥ येथें बोलणें न लगे बहु । प्रतिबिंबा नांव जीवू । मुख्य बिंब तो मी शिवु । विशद उगवू हा जाण ॥३८॥ तलाव विहिरीं नाना थिल्लरीं । सूर्यु प्रतिबिंबे त्यांमाझारीं । तितुकीं रूपें दिवाकरीं । पाहतां अंबरी तंव नाहीं ॥३९॥ तैसें एकाही जें अनेकत्व । तें मिथ्या जाण जीवत्व । हें भागवताचें निजतत्त्व । शुद्ध सत्त्व ज्ञानाचें ॥१४०॥ थिल्लरीं प्रतिबिंबला सविता । चंचल निश्चल मळिणता । हे थिल्लराचे गुण तत्त्वतां । प्रतिबिंबमाथां मानिती ॥४१॥ तेवीं शिवासी बाधकता । पाहतां नाहीं गा सर्वथा । हें अविद्याकार्य तत्त्वतां । जीवाचे माथां मानिती ॥४२॥ एवं मिथ्या जीवभेद सर्वथा । त्यासी बद्धता आणि मुक्तता । विद्या अविद्या निजपक्षपाता । दावी तत्त्वतां निजकर्में ॥४३॥ त्या जीवाभासासी प्रस्तुत । नित्यबद्ध नित्यमुक्त । एकासी दोनी अवस्था येथ । असे दावित विद्या अविद्या ॥४४॥ जेवीं जळीं बिंबला सविता । त्या जळाची चंचळनिश्चळता । या प्रतिबिंबासीच अवस्था । मुख्य सविता ते नेणें ॥४५॥ तेवीं जीवांची बद्धमुक्तता । परमात्म्यासी न लगे सर्वथा । जेवीं का अंधारींच्या खद्योता । न देखे सविता कल्पांती ॥४६॥ जळीं आकाश दिसे बुडालें । परी तें कांही झालें नाही वोलें । तेवीं अविद्येसी अलिप्त ठेलें । असें संचलें निजरूप ॥४७॥ एक बद्ध एक मुक्त । हें जीवाचिमाजीं भासत । तेंही मी सांगेन निश्चित । सावचित्त परियेसीं ॥४८॥ सहस्त्रघटीं जळ भरितां । एकचि सहस्त्रधा दिसे सविता । तेथ येचि घटींची जी अवस्था । त्या घटस्था लागेना ॥४९॥ तेथ जो घट होय चंचळू । त्यांतील प्रतिबिंब लागे आंदोळूं । परी दुजे घटीं जें निश्चळू । तें नव्हें चंचळू याचेनि ॥१५०॥ तेथ एकें दैवबळें । सूक्ष्म छिद्रें घटे जळ गळे । तें प्रतिबिंब निजबिंबीं मिळे । येर सकळें तैसींचि ॥५१॥ तेवीं गुरुकृपाउजियेडें । ज्याचें लिंगदेह विघडे । त्यासी परमात्म्यासी ऐक्य घडे । येर ते बापुडे देहबंदीं ॥५२॥ हेंचि निरूपण पुढें । श्लोकसंगती सुरवाडें । तें मी सांगेन वाडेंकोडें । अतिनिवाडें निश्चित ॥५३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते । विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥५॥

येणेंचि प्रसंगें जाण । मागील तुझे जे प्रश्न । बद्धमुक्तांचे लक्षण । तेहीं निरूपण सांगेन ॥५४॥ दोघांही देहीं असतां । दिसे विरुद्ध धर्म स्वभावतां । एक तो सदा सुखी सर्वथा । एक दुःखभोक्ता अहर्निशीं ॥५५॥ येथ विलक्षणता दों प्रकारीं । एक ते जीव ईश्वरामाझारीं । एक ते जीवांसी परस्परी । बद्ध मुक्त निर्धारीं निर्धास्त ॥५६॥ पहिली जीवेश्वरांची कथा । तुज मी सांगेन विलक्षणता । मग जीवाची बद्धमुक्तता । विशद व्यवस्था सांगेन ॥५७॥ जीवेश्वरांचें वैलक्षण्य । अडीच श्लोकीं निरूपण । स्वयें सांगताहे नारायण । भाग्य पूर्ण उद्धवाचें ॥५८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा

सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥६॥

सुपर्ण म्हणता पक्षी । ये वृक्षींचा जाय ते वृक्षीं । तैसा देही देहांतरातें लक्षी । यालागीं पक्षी म्हणिजेत ॥५९॥ पक्ष्यांच्या ऐसियाच गती । हा देह सांडूनि त्या देहा जाती । पक्षी म्हणावया हे उपपत्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१६०॥ एवं आत्मा देहाहूनि भिन्न । तें सांगितलें उपलक्षण । देहात्मवादाचें खंडन । प्रसंगी जाण दाखविलें ॥६१॥ आत्मा देह सर्वथा न घडे । देहबुद्धी धरणें तें तंव कुडें । हें उद्धवासी फाडोवाडें । निजनिवाडें दावित ॥६२॥ देहबुद्धीचिया पोटी । जन्ममरणांचिया कोटी । स्वर्गनरकांची आटाटी । देहबुद्धि गांठी जीवशिवपणें ॥६३॥ दोघेही चिद्रूपें सारिखे । कधी नोहे अनासारिखे । अनादि हे दोघे सखे । अतिनेटके जिवलग ॥६४॥ काळें अकाळें सकाळें । नव्हती येरयेरांवेगळे । एकत्र वर्तती खेळेमेळें । निजप्रांजळें सख्यत्वें ॥६५॥ प्रभा दीपु दवडीना वेगळा । दीपु प्रभेसी नव्हे निराळा । तेवीं जीवशिवांचा मेळा । एकत्र स्वलीळा नांदती स्वयें ॥६६॥ जीवु इच्छी जें जें कांहीं । तें तें वासनेसरिसें पाहीं । ईश्वर पुरवी सर्वही । विमुख कांही हों नेणें ॥६७॥ अंतकाळीं जें जीव मागे । तें अलोट ईश्वर देवों लागे । आणि ईश्वरआेज्ञेचेनि योगें । जीवु सर्वांगें वर्तत ॥६८॥ ईश्वरआज्ञा त्रिशुद्धी । जीवें जीव सर्वस्वें वंदी । होय नव्हे न म्हणे कधीं । अभिनव सिद्धी सखेपणाची ॥६९॥ नवल सख्यत्वाची परी । ईश्वर जैसें जैसें प्रेरी । जीवु तैसें तैसें करी । निमेषभरी ढळेना ॥१७०॥ निमेष आंरभोनि जन्मवरी । जीवु ईश्वराची आज्ञा करी । ईश्वरु जीवाचा साहाकारी । परस्परीं निजसख्ये ॥७१॥ अत्यंत अडलेपणें । ईश्वरासी धांव धांव म्हणे । तो तत्काळ पावे धांवणें । करी सोडवणें जीवाचें ॥७२॥ एवं शिवाचे आज्ञे जीवु राहे । जीवपण गेलिया शिवीं समाये । जीवालागीं हा शिवपणा वाहे । येरवीं राहे सांडूनि ॥७३॥ ऐसें सखेपण यांचें । केवीं अनुवादवे वाचें । उद्धवा हें मीचि जाणें साचें । या सखेपणाचें सौजन्य ॥७४॥ जीव ईश्वराआधीन । हें दृढ केलें संस्थापन । अनीश्वरवादाचें खंडण । प्रसंगें जाण दाविलें ॥७५॥ अनीश्वरवादु खंडितां । खंडिली कर्मपाखंडवार्ता । कर्मपाखंडाच्या मता । ईश्वरता न मानिती ॥७६॥ म्हणती चित्तधर्म ईश्वरासी । तंव चिद्‌रूपता स्थापूनि त्यासी । निराकारिलें चित्तधर्मासी । अनायासीं चिद्रूपें ॥७७॥ नानापरीचें अतिचिंतन । त्याचि नांव चित्त जाण । चित्तेंवीण निश्चळपण । तेंचि चैतन्य उद्धवा ॥७८॥ धर्माधर्म न विचारितां । म्हणती ईश्वरु मोक्षदाता । हे भक्तपाखंडी कथा । स्थापूनि चिद्रूपता निवारी ॥७९॥ टिळे माळा मुद्राधारणें । लावूनि संतांसीं निंदिलें जेणें । पाप राहटे भक्तपणें । त्यासी नारायणें नुद्धरिजे ॥१८०॥ अंतरींचें सर्व जाणता मी । यालागीं नांवें अंतर्यामी । तो शाब्दिकवचनधर्मी । चाळविला अधर्मी केवीं जाये ॥८१॥ मी ज्ञानस्वरूप तत्त्वतां । सर्वद्रष्टा सर्वज्ञाता । तो मी धर्माधर्म न विचारतां । मोक्षदाता हें न घडे ॥८२॥ धरोनियां भक्तभावो । पाप राहाटे जो स्वयमेवो । याचि नामीं दांभिक पहा हो । त्यातें देवो नुद्धरी ॥८३॥ सदृशौ आणि सखायौ । धरोनि या पदांचा अन्वयो । पाखंडमात्रातें पहा हो । स्वयें देवो उच्छेदी ॥८४॥ निरसोनि नाना मतांतरें । स्वमत करावया खरें । श्लोकींचीं पदें अतिगंभीरें । शारङ्गधरें वर्णिलीं ॥८५॥ ते दोनी मिळोनियां पक्षी । नीड केलें देहवृक्षीं । वृक्ष म्हणिजे कोणे पक्षीं । तीहीं लक्षीं लक्षणें ॥८६॥ जननीउदर तेंचि आळ । पित्याचें रेत बीज सकळ । गर्भाधान पेरणी केवळ । संकल्पजळ वृद्धीसी ॥८७॥ सोहंभावाचा गुरू अंकुरु । त्रिगुणभूमीं तिवना डीरु । कोहंभावें वाढला थोरू । वृक्ष साकारू तेणें जाला ॥८८॥ करचरणादि नाना शाखा । प्रबळबळें वाढल्या देखा । अधऊर्ध्व नखशिखा । वृक्षाचा निका विस्तारू ॥८९॥ तया देहबुद्धीचीं दृढ मूळें । विकल्प-पारंब्या तेणें मेळें । भूमी रुतल्या प्रबळबळें । कामाचे कोंवळे फुटती कोंब ॥१९०॥ तेथ कर्मांचीं पानें । निबिड दाटलीं अतिगहनें । मोहममतेचे घोंस तेणें । सलोभपणें दाटले ॥९१॥ ज्या उंचावल्या थोर शाखा । त्या फळीं फळोनि सुखदुःखां । उतरल्या जी अधोमुखा । अधःपतनें देखा लोळती ॥९२॥ ऐशिया वृक्षामाजीं जाण । अतिगूढ गुप्त गहन । नीड केलें हृदयस्थान । जीवशिव आपण बैसावया ॥९३॥ जेथ जीवपरमात्मा वसती । तरी देहाची जाली सत्य प्राप्ती । ऐसें कोणी कोणी म्हणती । तें मत श्रीपति निराकारी ॥९४॥ पुरुषासवें लटकी छाया । तोडितां मोडितां नाडळे घाया । तैसी अनिर्वचनीय माझी माया । तेणें यदृच्छाया नीड केलें ॥९५॥ जेवीं स्वप्नगृहाचारु निद्रिता । तेवीं जीवात्मा नीडीं वसता । हें मायामय सर्वथा । नव्हे वस्तुतां साचार ॥९६॥ येणें निरूपणें गोविंदू । नैयायिक मताचा कंदू । समूळ केला त्याचा उच्छेदु । देहसंबंधू मिथ्यात्वें ॥९७॥ ऐसियाही या वृक्षासी । जन्मादि निमेषोन्मेषीं । काळु छेदीतसे अहर्निशीं । बाळादि वयसांसी छेदकू ॥९८॥ तया वृक्षाचीं फळें । तुरटें तिखटें तोंडाळें । पक्के अपक्के सकळें । ज्यांसी पिप्पलें म्हणताति ॥९९॥ त्या दों पक्ष्यांमाजीं तत्त्वतां । जो जीवपणें बोलिजेता । तो या कर्मफळांचा भोक्ता । जीं नाना व्यथादायकें ॥२००॥ जीं फळें खातां पोट न भरे । खादल्या दारुण दुर्जरें । जेणें भवचक्रीं पडोनि फिरे । तरी अत्यादरें सेवितू ॥१॥ दुजा फळें खातां खुणा वारी । जीवासी त्या फळाची गोडी भारी । अखंड जाहला फळाहारी । वारिलें न करी शिवाचें ॥२॥ फळें सेविता अहर्निशीं । तिळभरी शक्ति नाहीं जीवासी । अशक्त देखोनियां त्यासी । काळ पाशीं बांधितु ॥३॥ जो इयें सेवी कर्मफळें । तो तत्काळ बांधिजे काळें । दुजा कर्मफळा नातळे । त्यातें देखोनि पळे कळिकाळू ॥४॥ जो कर्मफळातें न सेवितू । तो ज्ञानशक्तीनें अधिक अनंतू । सदा परमानंदें तृप्तू । असे डुल्लतु स्वानंदें ॥५॥ उद्धवासी होय निजबोधू । यालागीं जीवशिवांचा भेदू । अत्यादरें सांगें गोविंदू । निजात्मबोधु प्रांजळु ॥६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वानपिप्पलादो न तु पिप्पलादः । योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥७॥

जो कर्मफळातें न सेविता । जो स्वरूपाचा जाणता । द्रष्टा हे प्रपंचांचा तत्त्वतां । अलिप्तता निजज्ञानें ॥७॥ जीवु प्रपंचाचा ज्ञाता । परी परमात्मा नेणे तत्त्वतां । यालागीं भोगी भवव्यथा । कर्मफळें खातां अतिबद्धु ॥८॥ जो कर्मफळें सेवी बापुडा । तो अंधपंगु जाहला वेडा । मी कोण हें नेणे फुडा । पडिला खोडां देहाचे ॥९॥ देहसंबंधाआंतु । प्रतिपदीं होय आत्मघातू । नाहीं जन्ममरणांसी अंतू । दुःखी होतु अतिदुःखें ॥२१०॥ नश्वर विषयांचा छंदू । तेणें जीवु जाहला अतिबद्धू । हा अविद्येचा संबंधू । लागला सुबद्धु देहवंतां ॥११॥ जितुकी विषयाची अवस्था । तितुकी जीवासी नित्यबद्धता । जो विषयातीत सर्वथा । नित्यमुक्तता ते ठायीं ॥१२॥ जो विद्याप्राधान्यें नित्यमुक्तु । जो ज्ञानशक्तीनें शक्तिमंतु । सर्वव्यापकू सर्वीं अलिप्तु । तो नित्यमुक्तु बोलिजे ॥१३॥ सांगितली जीवाची नित्यबद्धता । प्रगट केली शिवाची मुक्तता । जीवाची जे बद्धमुक्तता । तेही आतां सांगतू ॥१४॥ उद्धवाप्रती श्रीकृष्ण । बद्धमुक्तांचें लक्षण । दोघांचीही ऊणखूण । विचित्र जाण सांगेल ॥१५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद्यथोत्थितः । अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्यथा ॥८॥

बद्धमुक्तांचें मिश्र लक्षण । तीं श्लोकीं सांगेल जाण । केवळ मुक्ताचें सुलक्षण । गोड निरूपण सात श्लोकीं ॥१६॥ देहीं असोनि देहबुद्धि नाहीं । हें मुक्ताचें मुक्तलक्षण पाहीं । यालागीं देंही असोनि विदेही । म्हणिये पाहीं या हेतू ॥१७॥ स्वप्नींचे राज्य आणि भीक । जागृतीं मिथ्या दोन्ही देख । तैसें देहादि जें सुखदुःख । तें मिथ्या देख मुक्तासी ॥१८॥ जो स्वप्नी मरोनि जाळिला । तो जागृतीं नाहीं राख जाहला । तैसा प्रपंच मिथ्या जाणितला । मुक्त बोलिला त्या नांव ॥१९॥ स्वप्नींचें साधकबाधक । जागृतीं आठवे सकळिक । त्याचें बाधीना सुखदुःख । तैसें संसारिक मुक्तासी ॥२२०॥ आतां ऐक बद्धाची हे स्थिती । तो वस्तुतां असे देहातीतीं । परी मी देह हें मानी कुमती । दुःखप्राप्ती तेणें त्यासी ॥२१॥ जळीं देखे प्रतिबिंबातें । मी बुडालों म्हणोनि कुंथे । कोणी काढा काढा मातें । पुण्य तुमतें लागेल ॥२२॥ स्वप्नीं घाय लागले खड्गाचे । तेणें जागृतीं म्हणे मी न वांचें । ऐसें निबिड भरितें भ्रमाचें । तें बद्धतेचें लक्षण ॥२३॥ स्वप्नींचें सुखदुःख नसतें । तें स्वप्नभ्रमें भोगितां कुंथे । तेवीं देह मी म्हणोनि येथें । नाना दुःखांते भोगितू ॥२४॥ स्वस्वरूपाचें विस्मरण । तेणें विषयासक्ति दृढ जाण । संकल्प विकल्प अतिगहन । तेंचि लक्षण बद्धाचें ॥२५॥ आणिकें लक्षणें त्याचीं आतां । सांगतु असें तत्त्वतां । भोग भोगोनि अभोक्ता । ते मुक्तावस्था परियेसीं ॥२६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च । गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान् न विद्वान् यस्त्वविक्रियः ॥९॥

अवशेष प्रारब्धगती । मुक्तांची देहीं दिसे वस्ती । परी जागृती स्वप्न-सुषुप्तीं । देहस्थिती नातळे ॥२७॥ छाया पुरुषाचेनि चळे । ते छायेसी पुरुष नातळे । तेवीं मिथ्या देह मुक्ताजवळें । कल्पांतकाळें येवों न शके ॥२८॥ आपुले छायेसी जाण । जेवीं बैसों न शके आपण । तेवीं मायादि तिन्ही गुण । जवळी असोन स्पर्शेना ॥२९॥ इंद्रियद्वारा यथानिगुतीं । प्राप्त विषयांतें सेविती । परी सेविलें ऐसेंही नेणती । विषयस्फूर्ती स्फुरेना ॥२३०॥ गुण पोखिती गुणावस्था । इंद्रियें घेतीं इंद्रियार्था । मी उभयसाक्षी अकर्ता । चिन्मात्रतां अलिप्त ॥३१॥ तो इंद्रियाचेनि खेळेमेळें । सुखें विषयामाजीं जरी लोळे । तरी विकाराचेनि विटाळें । कदाकाळें मैळेना ॥३२॥ जेथ कामाची अतिप्रीती । तेथ लोभाची दृढ वस्ती । अथवा कामाची जेथ अप्राप्ती । तेथ महाख्याती क्रोधाची ॥३३॥ मुक्त जाहला नित्य निष्काम । क्रोधलोभेंसी निमाला काम । तो स्वयें जाहला आत्माराम । विश्रामधाम जगाचें ॥३४॥ एवं मुक्ताच्या ठायीं जाण । उपजों न शके पापपुण्य । कामक्रोधादिवृत्तिशून्य । जाहला परिपूर्ण चिद्ब्र ह्म ॥३५॥ मुक्ताची विषयस्थिती । विषयीं स्फुरे ब्रह्मस्फूर्ती । यालागीं पापपुण्यें नुपजती । नित्यमुक्ति तेणें त्यासी ॥३६॥ ऐशी मुक्तांची हे कथा । ऐक बद्धाची हे वार्ता । अकर्ताचि म्हणे मी कर्ता । येणेंचि सर्वथा गुंतला ॥३७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा । वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते ॥१०॥

अदृष्टाअधीन जें शरीर । तेथ आलियाहि हरिहर । अन्यथा न करवे अणुमात्र । हें वेद शास्त्रसंमत ॥३८॥ देहीं ज्या गुणाचें प्राधान्य । तैसेंचि कर्म निपजे जाण । इंद्रियें गुणाधीन । तदनुसारें जाण वर्ततीं ॥३९॥ एवं दैवगुणें देहवर्तन । तेथ मी कर्ता म्हणवी आपण । तेंचि त्यासी दृढ बंधन । आपण्या आपण घातक ॥२४०॥ नळीमाजिल्या चण्यांच्या आशां । वानरें मुठीं धरणें तोचि फांसा । तेवीं देहींच्या विषयविलासा । अभिमानें तैसा गुंतला ॥४१॥ जी देहातीत वस्तुतां । जो गुणकर्माचा अकर्ता । तो म्हणे मी देह मी कर्मकर्ता । अहंममता भूलला ॥४२॥ जो न करितांचि चोरी । मी चोर म्हणे राजद्वारीं । तो मारिजे लहानथोरीं । तैसी परी जडजीवां ॥४३॥ प्रकृतीचें कर्म आपुले माथां । घेऊनि नाचे अहंममता । तेणें अभिमानें दृढ बद्धता । आकल्पांता अनिवार ॥४४॥ तळीं मांडूनि काजळा । वरी ठेविला स्फटिकु सोज्ज्वळा । श्वेतता लोपूनि दिसे काळा । तेवीं आंधळा जीवू झाला ॥४५॥ कां आंधळें मातलें हातिरूं । नेणे निजपतन निर्धारु । तैसा जीव लागे कर्म करूं । पतनविचारू तो न देख ॥४६॥ मी देह मी कर्म कर्ता । मी ज्ञाता मी विषयभोक्ता । ऐसी जे कां देहात्मता । दृढबद्धता तिये नांव ॥४७॥ एवं बद्धमुक्तवर्तन । विशद केलें निरूपण । आतां केवळ मुक्ताचें लक्षण । आवडीं श्रीकृष्ण सांगतु ॥४८॥ ज्ञानिया तो तंव आत्मा माझा । हे अतिप्रीती गरुडध्वजा । हें गुह्य सांगितलें कपिध्वजा । रणसमाजा रणरंगीं ॥४९॥ तेंचि आतां उद्धवाप्रती । अत्यादरें सांगे श्रीपती । ज्ञानियांची मुक्तस्थिती । यथानिगुतीं निजगुह्य ॥२५०॥ ज्ञानलक्षणें सांगतां । धणी नपुरे श्रीकृष्णनाथा । निरूपणमिसें ज्ञानकथा । मागुतमागुतां सांगतु ॥५१॥ यालागीं ज्ञानभक्तांची गोडी । श्रीकृष्णाचि जाणे फुडी । कृष्णभजनाची आवडी । भक्त ते गोडी जाणती ॥५२॥ आधींच तंव हे मुक्तांची कथा । वरी श्रीकृष्णासारिखा वक्ता । उद्धवाचें भाग्य वर्णितां । न वर्णवे सर्वथा शेषादिकां ॥५३॥ उद्धव अर्जुनासमान । त्याहूनि हा दिसे गहन । ते परस्परें नरनारायण । गुह्य ज्ञान बोलिले ॥५४॥ तेचि उलथूनि ज्ञानकथा । उद्धवासी होय सांगता । उद्धवा ऐसें भाग्य तत्त्वतां । न दिसे सर्वथा आनासी ॥५५॥ जाणें सांडूनि निजधामा । मागें ठेऊनि आपुल्या कामा । उद्धव आवडला पुरुषोत्तमा । त्याचिया प्रेमा विगुंतला ॥५६॥ यालागीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवुचि धन्य धन्य । जयालागीं स्वयें नारायण । स्वानंदघन वोळला ॥५७॥ जो नातुडे योगयागसंकटीं । तो उद्धवाच्या बोलासाठीं । जेवीं व्याली धेनु वत्सा चाटी । तेवीं गुह्य गोठी सांगतु ॥५८॥ जो निजकुळासी काळु । तो उद्धवासी अतिस्नेहाळु । बापु भक्तकाजकृपाळू । ज्ञानकल्लोळू तुष्टला ॥५९॥ यालागीं उद्धवाचें नांव घेतां । श्रीकृष्ण निवारी भवव्यथा । ऐसी भक्तप्रीती भगवंता । भक्तातें स्मरतां हरि तारी ॥२६०॥ मुक्ताचीं लक्षणें निर्धारितां । लाभे आपुली निजमुक्तता । एकाजनार्दनु विनवी संतां । मुक्तकथा हरि बोले ॥६१॥ कृष्णु उद्धवासी म्हणे मी तुज । सांगेन आपुलें निजगुज । मुक्तलक्षणाचें भोज । नवल चोज परियेसीं ॥६२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा

एवं विरक्तः शयने आसनाटनमज्जने । दर्शनस्पर्शनघ्राण भोजनश्रवणादिषु ॥११॥

ऐकें मुक्तांचें लक्षण । आसन भोजन शयन । दर्शन स्पर्शन घ्राण । अटन मज्जन करी कैसें ॥६३॥ मागील श्लोकार्थु संपतां । प्रकृतिकर्मअभिमानता । तेणें लागली दृढबद्धता । तो अहंकारु ज्ञाता नातळे ॥६४॥ सर्वकर्मीं स्वभावतां । ज्ञात्याची निरभिमानता । ते मी समूळ सांगेन कथा । सावधानता अवधारीं ॥६५॥ जेवीं छायेचा मानापमान । पुरुषा न बाधी अणुप्रमाण । तेवीं देहाचें कर्माचरण । निरभिमान मुक्तासी ॥६६॥ स्वाधिष्ठान तेंचि आसन । अखंड त्यावरी आरोहण । तेथें येवोंचि नेणे अभिमान । बैसलें मन उठीना ॥६७॥ नवल आसनाचें महिमान । हारपोनि गेलें विस्मरण । कदा एकांतु नोसंडे जाण । हें सहजासन मुक्ताचें ॥६८॥ जें आसनीं समाधान । समाधि आणि व्युत्थान । करी दोंहीची बोळवण । हें चालतें आसन मुक्ताचें ॥६९॥ जें बैसल्या आसनीं समाधान । त्याचि स्थिति गमनागमन । उठिलों बैसलों नाठवे जाण । चालतेंपण स्फुरेना ॥७०॥ चालतांही चपळ पदीं । मी चालतो हे नाठवे बुद्धी । चालतां न मोडे समाधी । हे लक्षणसिद्धी मुक्ताची ॥७१॥ जरी त्रैलोक्य हिंडला । तरी ठायींहूनि नाहीं हालला । ऐसा न चलोनि मुक्त चालला । जेवीं अभ्रें धांवला दिसे चंद्र ॥७२॥ कुलालचक्रीं बैसली माशी । ते न हालतां भंवे चक्रासरसीं । मुक्ताची गमनसिद्धी तैशी । देहगमनेंसीं आभासे ॥७३॥ देहो प्रारब्धास्तव हिंडे । बैसका स्वस्वरूपींची न संडे । जेवीं रथीं धांवतां सवेग घोडे । निद्रा न मोडे रथस्थाची ॥७४॥ ऐसें न चळतां जें चळण । तें जाण मुक्ताचें गमन । आतां ऐक त्याचें स्नान । निमज्जन निजरूपीं ॥७५॥ स्नान करी गंगाजळें । परी गंगादकातें नातळे । मन चित्स्वरूपीं केलें सोवळें । तें वोवळें हों नेणे ॥७६॥ त्यासी निजस्वरूपीं नाहतां । जाली परम पवित्रता । तीर्थे मागती चरणतीर्था । ऐसी सुस्नातता मुक्ताची ॥७७॥ तो चिन्मात्रचि देखे जीवन । अखंड चिद्रूपीं अवगाहन । इतर म्हणती केलें स्नान । त्यासी निमज्जन निजरूपीं ॥७८॥ त्याचे चरणींचे रजःकण । लाहोनि धरा परम पावन । त्याचेनि प्राणसंगें जाण । पवित्रपण वायूसी ॥७९॥ त्याचेनि चरणस्पर्शे तत्त्वतां । पवित्र जाल्या गंगादि सरिता । त्याचेनि जठरसंगे सर्वथा । अतिपवित्रता अग्नीसी ॥२८०॥ त्याच्या हृदयावकाशीं आकाश । सगळें राहिलें सावकाश । तेणें पवित्र जाहलें आकाश । अलिप्त उदास सर्वत्र ॥८१॥ जे चढोनि बैसले वैकुंठीं । ते सदा वांछिती तयाची भेटी । वेदू ऐकों धांवें गोठी । तो पहावया दिठीं देव येती ॥८२॥ एवं चित्स्वरूपीं करूनि स्नान । जाला सर्ववंद्यू अतिपावन । हें मुक्ताचें स्नानलक्षण । आतां निरीक्षण तें ऐक ॥८३॥ अवघें चराचर देखतां । तो देखोनीचि न देखता । दृष्टीसी दृश्यासी अलिप्तता । दृश्य देखतां हरि दिसे ॥८४॥ दृश्यें दुमदुमित दिसे सृष्टी । परी दृश्य न पडे त्याचे दृष्टीं । होतांही दृश्येंसीं भेटी । पडे मिठी अदृश्यीं ॥८५॥ दृष्टि प्रकाशे देखणेपणीं । तें देखणें देखे दृश्यस्थानीं । जेवीं डोळया डोळा दर्पणीं । निजदर्शनीं देखतू ॥८६॥ डोळेनि दर्पणु प्रकाशे । त्यामाजीं डोळेनि डोळा दिसे । मुक्ताचें देखणें तैसें । आपणयाऐसें जग देखे ॥८७॥ दृश्य द्रष्टा दर्शनीं । त्रिपुटी गेली हारपोनी । देखणें देखे देखणेनी । देखणा हो‍उनी सर्वांगें ॥८८॥ होतां नाना पदार्थेंसी भेटी । तें देखणेपणा दृश्य लोटी । दृश्यातीत निजदृष्टीं । सुखें सृष्टी देखतू ॥८९॥ मुक्ताची हे देखती स्थिती । देखणेपणें यथानिगुतीं । उद्धवा ये दृष्टीची ज्यासी प्राप्ती । तोचि त्रिजगतीं पावन ॥२९०॥ या दृष्टीं जे नित्य वर्तत । ते जाण पां परम मुक्त । या दृष्टीं जे मज पाहत । परम भागवत प्रिय माझे ॥९१॥ परादि वाचांमाजीं वचन । उपजे तेथ त्याचें श्रवण । श्रोता वक्ता कथाकथन । अवघें आपण होऊनि ऐके ॥९२॥ शब्दजातेंसी कान । अखंड जडले सावधान । श्रवणामाजीं हारपे गगन । परम समाधान श्रवणाचें ॥९३॥ ऐकतां लौकिक शब्द । कां नारायण उपनिषद । परिसतां नाम हरिगोविंद । अर्थावबोध समत्वें ॥९४॥ बोलातें जो बोलविता । तोचि श्रवणामाजीं श्रोता । येणें अन्वयें श्रवण करितां । शब्दीं निःशब्दता अतिगोड ॥९५॥ जो जो श्रवणीं पडे शब्दू । तो तो होत जाय निःशब्दू । यापरी श्रवणीं परमानंदू । स्वानंदबोधू मुक्ताचा ॥९६॥ अकारादि वर्णत्रिपुटी । प्रणवू मूळशब्दसृष्टीं । तो ओंकार ब्रह्मरूपें उठी । हे श्रवणसंतुष्टी मुक्ताची ॥९७॥ श्रवणीं पडतां शब्दज्ञान । सहजें शाब्दिक जाय उडोन । श्रवणीं ठसावे ब्रह्म पूर्ण । स्वानंदश्रवण मुक्ताचें ॥९८॥ परिसतां उपनिषद । कां लौकिकादि नाना शब्द । मुक्ताचा पालटेना बोध । श्रवणीं स्वानंद कोंदला ॥९९॥ एक अद्वितीय ब्रह्म । हें वेदशास्त्रांचें गुह्य वर्म । तें मुक्तांसी जाहलें सुगम । शब्दी परब्रह्म कोंदलें ॥३००॥ लौकिक वैदिक शब्द जाण । शब्दमात्रीं ब्रह्म पूर्ण । ऐसें मुक्ताचें हें श्रवण । घ्राण लक्षण परियेसीं ॥१॥ घ्राणासी येतां सुगंधू । मुक्तासी नोहे विषयबोधू । गंधमिसें स्वानंदकंदू । परमानंदू उल्लासे ॥२॥ घ्राण सुमन चंदन । अवघें तो होय आपण । यापरी गंध भोगी जाण । भोक्तेंपण सांडोनी ॥३॥ घ्राणा येतांचि सुवासु । सुवासीं प्रकटे परेशु । तेव्हां सुवासु आणि दुर्वासु । हा विषयविलासु स्फुरेना ॥४॥ मलयानिलसंगें जाण । जेथ जेथ गंधाचें गमन । तेथ तेथ मुक्ताचें घ्राण । अगम्यपण या भोगा ॥५॥ जितुका चळता वायु जाण । तितुकें मुक्ताचें घ्राण । यापरी गंधग्रहण । स्वभावें जाण होतसे ॥६॥ यापरी जाण तत्त्वतां । होय तो गंधाचा भोक्ता । हे घ्राणक्रिया जाण मुक्ता । रसभोग्यता अवधारीं ॥७॥ रस रसना भोजन । तो स्वयेंचि आहे आपण । हातु न माखितां सर्वापोशन । रसनेविण सेवितु ॥८॥ षड्रसांचा स्वादु जाणे । परी एकी चवीं अवघें खाणें । भोक्तपणा आतळों नेणे । ऐसेनि भोजनें नित्यतृप्तु ॥९॥ भूक उपजोंचि नेणे । जेवूं बैसल्या पुरे न म्हणे । सर्व भक्षी नखातेपणें । उच्छिष्ट होणें त्या नाहीं ॥३१०॥ ताट अन्न आणि आपण । तो न देखे भिन्नपण । रसमिसें स्वानंदपूर्ण । सर्वांगें जाण सेवित ॥११॥ जंव रसना घेवों जाय रसस्वादू । तंव तेथें प्रकटे परमानंदू । करूनि रसरसने उच्छेदू। निजानंदु सेवितू ॥१२॥ सकळ गोडियांची मूळ गोडी । तेथ बैसली निजआवडी । सेवितां नाना परवडी । तेचि गोडी गोडपणें ॥१३॥ सकळ गोडियां जें गोड आहे । ते गोडीच तो जाला स्वयें । आतां जो जो रसविषयो खाये । तेथ तेथ आहे ते गोडी ॥१४॥ कैसा मुक्ताचा निजबोधू । घेवों जातां रसस्वादू । रसत्व लोपूनि स्वानंदकंदू । परमानंदू वोसंडे ॥१५॥ यालागीं जो जो रस सेवूं जाये । तो तो ब्रह्मरसूच होये । मुक्ताची रसना यापरी पाहें । घेत आहे रसातें ॥१६॥ एवं मुक्ताचें जें भोजन । ते करिती क्रिया ऐसी जाण । आतां तयाचें जें स्पर्शन । तेंही लक्षण परियेसीं ॥१७॥ मुक्तासी लागतांचि जाणा । शीत सांडी शीतळपण । स्पर्शे उष्ण मुकलें उष्णा । स्पर्शनलक्षणा हें त्याची ॥१८॥ जेवीं कां टेंकितां अग्नीसी । धुरें आणी चंदनासी । जाळूनि त्यांच्या विकारासी । आपणाऐसी करी वन्ही ॥१९॥ तेवीं मुक्तासी द्वंद्वें आदळतां । द्वंद्वांची बुडाली द्वंद्वता । तो सर्वी सर्वपणें असतां । सहजे द्वंद्वता निमाली ॥३२०॥ तेथ कैंचे मृदु कैंचें कठिण । कैंचें शीत कैंचें उष्ण । सर्वीं सर्वात्मा तो जाण । द्वंद्वाचें भान स्पर्शेना ॥२१॥ आगीसी पोळीना उन्हाळा । हींव पीडीना हिमाचळा । तैसी द्वंद्वांची हे माळा । मुक्ताचे गळां पडेना ॥२२॥ सुवर्णाचे अलंकार भले । सुवर्णपेटीमाजी झांकिले । झांकिले म्हणतां उघडे ठेले । तेवीं द्वंद्वें सकळ परब्रह्म ॥२३॥ त्यासी अंगीं जें जें आदळें । तें अंगचि होय तत्काळें । कांहीं नुरे त्यावेगळें । द्वंद्वे सकळें निमालीं ॥२४॥ हातीं लीलाकमळ सांपडे । तंव कमळीं कमळत्वचि उडे । कमळजन्मा तोही बुडे । करी रोकडे निजरूप ॥२५॥ स्पर्श स्पर्शतें स्पर्शावें । हेही त्रिपुटी न संभवे । किंबहुना आपणचि आघवें । निजस्वभावें होऊनि ठेला ॥२६॥ तो देवपूजा हातीं धरी । तरी मीचि ते देवपूजेभीतरीं । अथवा खेळों रिघाल्या पाथरीं । त्याहीमाझारीं मी त्यासी ॥२७॥ भिंती नानावर्ण चित्राकृती । तेथें जें जें स्पर्शे तें तें भिंती । तेवीं मुक्ताची स्पर्शनस्थिती । पूर्ण अद्वैतीं निजबोधू ॥२८॥ यापरीं गा तत्त्वतां । स्पर्शलक्षण वर्ते मुक्ता । त्याचें बोलणें जें सर्वथा । ऐक आतां सांगेन ॥२९॥ सुरस कथा सांगे वाडेंकोडें । अथवा लौकिक बोलणें घडे । परी त्याची समाधिमुद्रा न खंडे । मौन न मोडे बोलतां ॥३३०॥ बोलतांही नोमडे मौन । हेचि अनुभवाची आंतुल खूण । शब्दामाजीं निःशब्दगुण । सज्ञान जाण जाणती ॥३१॥ स्त्रीपुरुषें अबोला चालती । तो अबोला कीं अतिप्रीती । तेवीं मुक्ताची बोलती स्थिती । शब्द शब्दार्थी निःशब्द ॥३२॥ जयाचीं बोलतीं अक्षरें । अक्षररूपेंचि साचारें । त्याचीं ऐकतां उत्तरें । चमत्कारें मन निवे ॥३३॥ मी एकु चतुर बोलका । हाही नाहीं आवांका । अथवा रंजवावें लोका । हेंही देखा स्मरेना ॥३४॥ निःशब्दीं उठती शब्द । शब्दामाजीं ते निःशब्द । यापरी करितांही अनुवाद । बोलोनि शुद्ध अबोलणा ॥३५॥ जळामाजीं उपजे तरंग । जळ तंरगीचें निजांग । तेवीं निःशब्दीं शब्द सांग । शब्दाचें सर्वांग निःशब्द ॥३६॥ वाच्यवाचकता त्रिपुटी । लोपूनि सांगे गोड गोठी । करितां सैराट चावटी । न सुटे मिठी मौनाची ॥३७॥ म्यां सत्यचि बोलावें । हेंही त्यासी जीवें नाठवे । मिथ्या बोलों लोभस्वभावें । हेंही न संभवे मुक्तासी ॥३८॥ सत्य मिथ्या जीं बोलणीं । निःशेष प्राशूनि नेलीं दोनी । मुळींच्या मौनें जाला मौनी । नाना वचनीं बोलतां ॥३९॥ तेथ सैराट हाक देतां । कां सिंहनादें गर्जतां । शब्दीं ठसावली निःशब्दता । मौन सर्वथा मोडेना ॥३४०॥ जरी तो माझें स्तवन करी । तरी मी त्याच्या स्तवनामाझारीं । तो जरी सैरा बडबड करी । त्याही माझारीं मी त्यासी ॥४१॥ जरी त्यासी येऊनि भांडण पडे । तरी भांडणही करणें घडे । त्या कलहामाजीं मागेंपुढें । चहूंकडे मज देखे ॥४२॥ त्याचे वांकडेतिकडे व्यंग बोल । ते जाण ब्रह्मचि केवळ । तया आम्हां अभिन्न मेळ । निजात्मसाक्ष वस्तीसी ॥४३॥ अवचटें त्याच्या मुखाबाहेरीं । ज्यासी म्हणे तुज देवो तारी । त्यासी मी वाउनियां शिरीं । ब्रह्मसाक्षात्कारीं पाववीं ॥४४॥ यालागीं त्याच्या वचनाआधीन । मी सर्वथा असें जाण । त्याचें वचन तें प्रमाण । सर्वस्वें जाण मी मानीं ॥४५॥ आतां तो मी हे ऐसी बोली । बाहेर सवडी वाढिन्नली । मी तोचि तो हे किली । मागीं चोजवली मद्भक्तां ॥४६॥ यालागीं तो माझा जीवप्राण । मी त्याचें निजजीवन । तयासीं मज भिन्नपण । कल्पांतीं जाण असेना ॥४७॥ एवं तो सगळा मजभीतरीं । मी तया आंतुबाहेरीं । ऐसेनि अभिन्नपणेंकरीं । सुखें संसारीं नांदतू ॥४८॥ त्याचे मुखींचे जे जे बोल । ते मीचि बोलता सकळ । मुक्ताचें बोलणें केवळ । तुजप्रती विवळ म्यां केलें ॥४९॥ हातीं कांही घेवों जाये । तंव ते घेणें देवो होये । देतां कांहीं देवो पाहे । तेंही होये तद्रूप ॥३५०॥ तेव्हां दान आणि देते घेते । भिन्नपणें न देखे तेथें । यालागीं करोनियां अकर्ते । यापरी करांतें वर्तवी ॥५१॥ निजस्वभावें ते कर । जो कांहीं करिती व्यापार । तेथ नकेलेपणाचें सूत्र । सहजीं साचार ठसावे ॥५२॥ करीं पडलिया शस्त्र । करूं जाणे तो व्यापार । परी मी कर्ता हा अहंकार । अणुमात्र असेना ॥५३॥ पुढें वोढवलें अवचितें । तरी खेळों जाणे द्यूतकर्मातें । हारी जैत नाठवे चित्तें । निजस्वभावें तें खेळतु ॥५४॥ वोडवल्या ब्राह्मणपूजा । करूं जाणे अतिवोजा । पूज्यपूजकत्वें भावो दुजा । न मनूनि द्विजां पूजितु ॥५५॥ धनुषीं काढूं जाणे वोढी । अनुसंधानें बाण सोडी । अलक्ष्य लक्षूनि भेदी निरवडी । परी न धरी गोडी श्लाघेची ॥५६॥ कैसें कर्म निपजे करीं । जैशा समुद्रामाजीं लहरी । तैसा निजस्वरूपामाझारीं । नाना व्यापारीं निश्चळु ॥५७॥ सूर्य मृगजळातें भरी । तैसा व्यापारू निजनिर्विकारीं । परी केलेंपण शरीरीं । तिळुभरी असेना ॥५८॥ सूर्यकांतीं अग्नि खवळे । तें कर्म म्हणती सूर्यें केलें । तैसें हस्तव्यापारें जें जें जालें । नाहीं केलें तें त्याने ॥५९॥ सूर्यकांतीं पाडावा अग्नी । हें नाहीं सूर्याचे मनीं । तेवीं मुक्त निरभिमानी । क्रियाकरणीं विचरतु ॥३६०॥ त्यासी चालवूं जातां पायें । तळीं पृथ्वी नाहीं होये । आपण आपणियावरी पाहे । चालतु जाये स्वानंदें ॥६१॥ जळींचा जळावरी तरंग । अभिन्नपणें चाले चांग । तैसा तो निजरूपीं सांग । चालवी अंग चिद्रूपें ॥६२॥ तयासी असतांही चरण । आवडीं चाले चरणेंविण । करी सर्वांगें गमन । सर्वत्र जाण जालासे ॥६३॥ जेवीं अखंड दंडायमान । पायेंवीण चाले जीवन । तेवीं चरणेंविण गमन । नित्य सावधान मुक्ताचें ॥६४॥ सर्वथा पायेंविण । वायूचें सर्वत्र गमन । तैसेंच मुक्ताचें लक्षण । स्वरूपीं जाण सर्वत्र ॥६५॥ यापरी न हालतां जाण । त्याचें सर्वत्र गमन । नाठवे चालतेंपण । ऐसेंच लक्षण मुक्ताचें ॥६६॥ मूळीं आत्मा आत्मी नाहीं जाणा । यालागीं स्त्रीपुरुषभावना । त्यासी सर्वथा आठवेना । दैवें अंगना तो भोगी ॥६७॥ नटू नाटकु अवगला । पुरुष स्त्रीवेषें दिसों आला । स्त्रीपुरुषभावो संपादिला । तेवीं हा जाहला गृहस्थु ॥६८॥ कां अर्धनारीनटेश्वरीं । जो पुरुष तोचि नारी । मुक्तासी जाण तैशापरी । स्त्रीपुरुषाकारीं निजबोधू ॥६९॥ जेवीं कां आपुली साउली । आवडीं आपण आलिंगिली । तेवीं मुक्तें स्त्री भोगिली । द्वैताची भुली सांडोनी ॥३७०॥ छाया कोठें असे कोठें वसे । सरशी असतां ज्याची तो न पुसे । मुक्तासी जाण तैसें । लोलुप्य नसे स्त्रियेचें ॥७१॥ एवं स्त्रीपुरुषविकारप्राप्ती । त्याची न मोडे आत्मस्थिती । दैवें जाहलिया संतती । आत्मप्रतीती तेथेंही ॥७२॥ ’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । सत्यत्व आलें ये श्रुतीसी । पुत्रत्वें देखे आपणासी । निजरूपेंसीं सर्वदा ॥७३॥ स्वयें जनकू स्वये जननी । स्वयें क्रिडे पुत्रपणीं । आपणावांचूनि जनींवनीं । आणिक कोणी देखेना ॥७४॥ एवं स्त्रीपुत्रसंतती । जेवीं आकाशी मेघपंक्ती । काळें येती काळें जाती । तैशी स्थिती मुक्ताची ॥७५॥ स्त्रीसंभोगीं जें होय सुख । तें सुख मुक्तासी सदा देख । यालागी स्त्रीकामअ भिलाख । नाही विशेख मुक्तासी ॥७६॥ जैसे राजहंसापाशीं शेण । तैसें मुक्तापाशीं जाण धन । त्यावरी त्याचें नाहीं मन । उदासीन सर्वदा ॥७७॥ व्याघ्रासी वाढिलें मिष्टान्न । तें त्यासी जैसें नावडे जाण । तैसें मुक्तासी नावडे धन । धनलोभीपण त्या नाहीं ॥७८॥ पोतास कापुराचा डळा । जेवीं नातळे काउळा । तेवीं अनर्घ्यरत्नामाळा । मुक्तें सांडिल्या थुंकोनि ॥७९॥ ज्यासी धनलोभाची आस्था । त्यासी कल्पांतीं न घडे मुक्तता । तैसें स्त्रीकामिया सर्वथा । नव्हे परमार्थता निजबोधू ॥३८०॥ मुक्ताचिये निद्रेपाशीं । समाधि ये विश्रांतीसी । शिणली धांवे माहेरा जैसी । तैसी विसाव्यासी येतसे ॥८१॥ जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसी । नातळोनि तींही अवस्थांसी । निजीं निजे निजत्वेंसीं । अहर्निशीं निजरूपें ॥८२॥ निजीं निजों जातां निर्धारा । तळीं हरपली धरा । वरी ठावो नाहीं अंबरा । ऐसिया सेजारामाजीं निजे ॥८३॥ नवल निजत्याची वोज । चालतां बोलतां न मोडे नीज । खातां जेवितां अखंड नीज । सहजीं सहज निजरूप ॥८४॥ निजवितें कां उठवितें । दोनी तोचि आहे तेथें । कोण कोणा जागवितें । निजेरूपचि तें निजरूपें ॥८५॥ जागतां निजेशीं वागे । वागतांही नीज लागे । एवं नीजरूप जाहला अंगें । निद्रेचेनि पागें पांगेना ॥८६॥ शय्या शयन सेजार । अवघे तोचि असे साचार । आपुल्या निजाचें आपण घर । नित्य निरंतर निजीं निजे ॥८७॥ ऐसें जें जें करूं जाय कर्म । तेथ तेथ प्रकटे परब्रह्म । मुक्तासी एकुही नाहीं नेम । हें मुख्य वर्म मुक्ताचें ॥८८॥ मुक्तासी नेमबंधन । तैं अंगीं लागलें साधन । साधन असतां मुक्तपण । न घडे जाण सर्वथा ॥८९॥ मुक्तासी तंव आसक्ती । सर्वदा नाहीं सर्वार्थी । शेष प्रारब्धाचे स्थितीं । कर्में निपजतीं निरपेक्षे ॥३९०॥ ज्याचा निमाला अहंकारू । तो माझें स्वरूप साचारू । ये अर्थी न लगे विचारू । वेदशास्त्र-संमत ॥९१॥ जो नित्यमुक्त निर्विकारी । तो वर्ततां वर्ते मजमाझारीं । मी तया आंतुबाहेरीं । जेवीं सागरीं कल्लोळ ॥९२॥ यापरी जाला जो परब्रह्म । त्यासी स्वप्नप्राय धर्माधर्म । बांधूं न शके इंद्रियकर्म । हें त्याचें वर्म तो जाणे ॥९३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा

न तथा बध्यते विदद्वांस्तत्र तत्रादयन् गुणान् । प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः ॥१२॥

जिंहीं इंद्रियीं कर्म करितां । मूर्खासी जाली दृढ बद्धता । तिंहीं इंद्रियीं वर्ततां ज्ञाता । नित्यमुक्तता अनिवार ॥९४॥ मूर्खासी कर्मीं अभिमान । ज्ञाता सर्व कर्मीं निरभिमान । बंधमोक्षाचें कारण । अहंकारू जाण जीवांसी ॥९५॥ अहं कर्ता अहं भोक्ता । हेचि मूर्खाची दृढ बद्धता । तें प्रकृतिकर्म आपुले माथां । नेघे ज्ञाता अभिमानें ॥९६॥ तेचि ज्ञात्याची निरभिमानता । तुज म्यां सांगितली आतां । इंद्रियां विषयो भोगवितां । आपुली अभोक्तृता तो जाणे ॥९७॥ आपुली छाया विष्ठेवरी पडे । अथवा पालखीमाजीं चढे । तो भोगु आपणियां न घडे । तैसेंचि देह कोरडे मुक्तासी ॥९८॥ मज होआवी विषयप्राप्ती । हेंही ज्ञाते न वांछिती । विषय मिथ्यात्वें देखती । जेवीं कां संपत्ती चित्रींची ॥९९॥ यालागीं असोनियां देहीं । तो नित्यमुक्त विदेही । ज्यासी प्रकृतिगुणांच्या ठायीं । अभिमानु नाहीं सर्वथा ॥४००॥ म्हणसी असोनियां देहीं । कोण्या हेतु तो विदेही । उद्धवा ऐसें कल्पिसी कांहीं । तो दृष्टांतु पाहीं सांगेन ॥१॥ आकाश सर्वांमाजीं असे । सर्व पदार्थीं लागलें दिसे । परी एकेंही पदार्थदोषें । मलिन कैसें हों नेणे ॥२॥ त्या गगनाचेपरी पाहीं । ज्ञाता असोनियां देहीं । देहकर्माच्या ठायीं । अलिप्त पाहीं सर्वदा ॥३॥ प्रचंड आणोनि पाषाणीं । आकाश न चेंपे चेंपणीं । तेवीं क्षोभलियाही प्रकृतिगुणीं । ज्ञाता जडपणीं न बंधवे ॥४॥ आकाश असोनियां जनीं । कदा रुळेना जनघसणीं । तैसा प्रकृतिकर्मी वर्तोनी । प्रकृतिगुणीं अलिप्त ॥५॥ गगन जळीं बुडालें दिसे । परी तें जळामाजीं कोरडें असे । तेवीं पुत्रकलत्रीं ज्ञाता वसे । तेणें दोषें अलिप्त ॥६॥ आकाशा मसी लावूं जातां । मसीं माखे तो लाविता । तेवीं मुक्तासी दोषी म्हणतां । दोष सर्वथा म्हणत्यासी ॥७॥ शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लागती अंबरा । तेवीं नाना द्वंद्वसंभारा । मुक्ताचा उभारा निर्द्वंद्व ॥८॥ येऊनि नाना मेघपटळें । विगडगर्जनें गगन झांकोळे । त्यामाजीं असोनिया वेगळें । गगन नातळे मेघातें ॥९॥ तेवीं मोहममतेच्या कडाडी । मुक्तासी करिती ताडातोडी । ते तंव त्यास न लगे वोढी । परापरथडी अलिप्तु ॥४१०॥ गगनासी आगी लावूं जातां । अग्नि विझोनि जाय सर्वथा । तेवीं त्रिगुणीं मुक्तासी बांधतां । गुणीं सगुणता निमाली ॥११॥ प्रळयवायूचेनि झडाडें । आकाश निजस्वभावें नुडे । सगळा वायू गगनीं बुडे । पाहतां नातुडे गगनींही ॥१२॥ तेवीं अविद्या निजस्वभावतां । मुक्तासी न करवेचि बद्धता । अविद्या नांवें मिथ्या वार्ता । मुक्त तत्त्वतां देखेना ॥१३॥ गगनाच्या ऐसी अलिप्तता । सर्व कर्मीं वर्ते तो ज्ञाता । जनीं अलिप्त वर्ते सविता । तेवीं मुक्तता अवधारीं ॥१४॥ घृतमद्यजळांआंतौता । बिंबोनि अलिप्त सविता । तेवीं बाल्य तारुण्य वृद्धता । वयसा चाळितां अलिप्त ॥१५॥ नातरी सूर्याचेनि प्रकाशें । शुभाशुभ कर्म वाढलें असे । सविता अलिप्त तेणें दोषें । निजप्रकाशें प्रकाशकू ॥१६॥ तेवीं आश्रमधर्मीं असतां । नित्यादि कर्में आचरितां । मुक्तासी नाहीं कर्मबद्धता । अकर्तात्मता निजबोधें ॥१७॥ सूर्यकांतीं सविता । अग्नि उपजवूनि अकर्ता । तैसा निजतत्त्वाचा ज्ञाता । करोनि अकर्ता कर्मांचा ॥१८॥ जळीं सविता प्रतिबिंबला । परी तो नाहीं वोला झाला । तैसा स्त्रीसंगें प्रजा व्याला । नाही मुकला ब्रह्मचर्या ॥१९॥ सवित्याचें अलिप्तपण । तें निरूपिलें निरूपण । आतां देहीं असोनि अलिप्तपण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥४२०॥ जेवीं देहामाजीं असे प्राण । प्राणास्तव देहचलन । देहदोषा नातळे प्राण । अलिप्त जाण सुखदुःखां ॥२१॥ तैसा मुक्त असोनि संसारी । संसारव्यवहार सर्व करी । परी संसारदोषु अंगावरी । तिळुहीभरी लागेना ॥२२॥ वायु सर्वांतें स्पर्शतु । परी स्पर्शदोषांसी अलिप्तु । तेवीं अहंममता नातळतु । मुक्त वर्ततु देहगेहीं ॥२३॥ वायूसी जेवीं सर्वत्र गमन । परी कोठेंही आसक्त नव्हे जाण । तेवीं विषयी नहोनि आपण । विषयसेवन मुक्ताचें ॥२४॥ वायूसी एके ठायीं नाहीं वस्ती । मुक्तासी देहगेहीं नाहीं आसक्ती । वायूसी नभामाजीं विश्रांती । मुक्तासी गुणातीतीं विश्राम ॥२५॥ एवढें जें अगाधपण । तें मुक्ताचें मुक्तिकारण । उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्ण । प्रथम जाण विवेकु ॥२६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १३ वा

वैशारद्येक्षयासङ्ग शितया छिन्नसंशयः । प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते ॥१३॥

विवेंकें बुद्धि अतिसंपन्न । त्यासी उपजे नित्यानित्यज्ञान । परी तें खिरंगटलें असे जाण । वैराग्येंवीण वाढेना ॥२७॥ विवेकेंवीण वैराग्य गहन । तें केवळ आंधळें जाण । तेणें आपुलें निजात्मपतन । अंधकूपीं जाण तें पडे ॥२८॥ मातलें हातिरूं अंध । सैरा धांवे सुबद्ध । नेणें निजात्मपतनबाध । तेवीं वैराग्य मंद विवेकेंवीण ॥२९॥ जेथ विवेकवैराग्यसंयोग । तेथ नित्यसंग्रहो अनित्यत्याग । तेंचि सद्विद्यालक्षण खड्ग । झळकत चांग नैराश्यें ॥४३०॥ तेंचि गुरुवचनसाहाणेसी । लावूनि अतितीक्ष्ण केलें त्यासी । घायें छेदिलें संशयासी । संकल्पविकल्पेंसीं समूळ ॥३१॥ असंभावना विपरीतभावना । निःशेष तुटलिया वासना । निजस्वरूपीं तेव्हां जाणा । जागेपणा तो आला ॥३२॥ जो अविद्यालक्षण दीर्घ स्वप्न । नानात्वें भोगिता आपण । तो अद्वैतीं जागा जाला जाण । कृपा थापटन गुरुवचनें ॥३३॥ तेव्हां नानात्वासीं नाहीं ठावो । मी माझें हें झालें वावो । फिटला अविद्याभेद संदेहो । आत्मानुभवो तो भोगी ॥३४॥ जागा झाल्या स्वप्न भासे । परी तें मिथ्या झालें अनायासें । मुक्तासी जग तैसें दिसे । यालागीं तेणें दोषें अलिप्त ॥३५॥ एवं मुक्ताचें जें जें वर्तन । तें अलिप्तपणें ऐसें जाण । कथं वर्तते हा प्रश्न । प्रसंगें लक्षण सांगितलें ॥३६॥ कथं विहरेत् या प्रश्नाचें । उत्तर ऐकावया साचें । उदित मन उद्धवाचें । जाणोनि जीवींचें हरि बोले ॥३७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा

यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियर्ननोधियाम् । वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुधणैः ॥१४॥

विद्यमान देहीं असतां । देहस्थ गुण नातळती मुक्ता । पापपुण्यादि हे कथा । सुखदुःखवार्ता तो नेणे ॥३८॥ सांडिल्या संकल्पविकल्पांसीं । कल्पांतींही नातळे त्यासीं । जेवीं कां ओकिल्या ओकासी । परतोनि कोणासी न घेववे ॥३९॥ यालागीं मन बुद्धि इंद्रिय प्राण । मुक्ताचीं जालीं संकल्पशून्य । याचिलागीं पाप पुण्य । न लगे जाण मुक्तासी ॥४४०॥ इंद्रियीं विषयक्रीडन । करितां संकल्पशून्य । मुक्तासी मनपणें नाहीं मन । वृत्तिशून्य यालागीं ॥४१॥ बाळक लेणया प्रमाण नेणे । तरी अंगीं शोभे लेइलेपणें । तेवीं कर्में विगुंतलीं करणें । मुक्त अकर्तेपणें अलिप्त ॥४२॥ संकल्पविरहित विहार । तोचि मुक्त जाण पां साचार । कथं विहरति हें उत्तर । थोडेनि फार सांगितलें ॥४३॥ म्यां सांगितलीं जीं जीं लक्षणें । तीं तीं मुक्ताचि मुक्तुच जाणे । आणिकासी व्युत्पत्तिपणें । मुक्त जाणणें हें न घडे ॥४४॥ सकळ वेदशास्त्रसंपन्न । त्यासीही मुक्त न कळे जाण । देहीं असे ज्यासी देहाभिमान । त्यासी मुक्तलक्षण कळेना ॥४५॥ म्यां बोलिले लक्षणांची पोथी । साक्षेपें घेऊनि हातीं । जर्ही हिंडिन्नला त्रिजगतीं । तर्ही मुक्ताची स्थिति कळेना ॥४६॥ जेणें साचार मुक्त जाणितला । तोही सत्य जाण मुक्त झाला । अनुमानयोग्यतेच्या बोला । मुक्तु जाणवला हें मिथ्या ॥४७॥ जेणें सूर्य देखिला यथार्थता । तो जग देखे तत्प्रकाशता । जेणें मुक्त जाणितला तत्त्वतां । तो नित्यमुक्तता जग देखे ॥४८॥ तेथ हा मुक्त हा बद्ध । देखणें हें अतिअबद्ध । ऐसें देखती ते महामंद । अज्ञानांध अज्ञानी ॥४९॥ मुक्तु न कळे सर्वथा । ऐसें बोलणें ऐकतां । उद्धवासी हो लागली चिंता । तें कृष्णनाथा कळों सरलें ॥४५०॥ मागां सांगितलीं मुक्तलक्षणें । तीं मुक्ताचीं मुक्तचि जाणे । लौकिकीं मुक्त कळे जेणें । तींही लक्षणें परियेसीं ॥५१॥ आश्वासावया उद्धवाचें मन । मुक्ताचें जाण तें लक्षण । सांगेन म्हणे श्रीकृष्ण । येरू सावधान सर्वस्वें ॥५२॥ कळतीं मुक्ताचीं लक्षणें । उद्धवु ऐकावया उदित मनें । तें जाणोनियां श्रीकृष्णें । विचित्र निरूपणें निरूपी ॥५३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा

यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैः येन किञ्चिद् यदृच्छया । अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः ॥१५॥

ज्याचिया देहासी जाण । हिंसा करिती हिंसक जन । छेद भेद दंड मुंडण । गर्जन तर्जन जर्हीस केलें ॥५४॥ तर्हीे ते देहाची व्यथा । मुक्तासी नाहीं सर्वथा । नाना उपचारीं पूजितां । नेघे श्लाघ्यता सन्मानें ॥५५॥ देहीं वर्तमान असतां । देहबुद्धी नाहीं सर्वथा । त्यासीच बोलिजे जीवन्मुक्तता । यालागीं देहव्यथा त्या नाहीं ॥५६॥ जैसी पुरुषांसवें छाया असे । पुरुषयोगें चळती दिसे । ते छायेची अहंममता नसे । निजमानसें पुरुषासी ॥५७॥ तैसाचि मुक्ताचा देहो । मुक्तासवें वर्ते पहा हो । परी त्यासी नाहीं अहंभावो । हा नित्यस्वभावो मुक्ताचा ॥५८॥ त्यासी चोरु हेरु कातरु । म्हणोनि दंडू केला थोरु । कां पूजिला ईश्वरु । पुरुष श्रेष्ठतरु म्हणोनि ॥५९॥ परी पूजितां कां गांजितां । त्याची डंडळीना समता । जेवीं छायेची मानापमानता । न करी व्यथा पुरुषासी ॥४६०॥ देहो व्याघ्रामुखीं सांपडला । दैवें पालखीमाजीं चढला । तो हरुषविषादा नाहीं आला । समत्वें झाला निर्द्वंद्व ॥६१॥ देहो द्यावया नेतां सुळीं । मी मरतों ऐसें न कळवळी । कां गजस्कंदी पूजिला सकळीं । तेणें सुखावली वृत्ति नव्हे ॥६२॥ सुखदुःखादि नाना व्यथा । आगमापायी आविद्यकता । देहाचें मिथ्यात्व जाणता । यालागीं व्यथा पावेना ॥६३॥ अतिसन्मानु जेथ देखे । तेथ न राहे तेणें सुखें । अपमानचिये आडके । देखोनि न फडके भयभीतू ॥६४॥ देहासी नाना विपत्ति होये । तोही त्या देहाचें कौतुक पाहे । देह मी मज व्यथा आहे । हें ठावें नोहे मुक्तासी ॥६५॥ येथवर देहातीतता । दृढ बाणली जीवन्मुक्ता । यालागीं देहदुःखाची व्यथा । त्यासी सर्वथा बाधीना ॥६६॥ नाना जनपदवार्ता । अतिस्तवनें स्तुति करितां । कां परुषवचनी निंदितां । मुक्तासी व्यथा उपजेना ॥६७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा । वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ् मुनिः ॥१६॥

निंदेच्या तिखट बाणीं । दृढ विंधिल्या दुर्जनीं । हे असाधू हें नुपजे मनीं । नो बले वचनीं ते दोष ॥६८॥ भाविक सात्त्विक साधू । मिळोनि करिती स्तुतिवादू । तूं ईश्वरी पुरुष शुद्धु । हा गुणानुवादू ऐकोनि ॥६९॥ मी उत्तम हें नुपजे मनीं । उंच नीच नेदखे जनीं । हे साधु लोक भले गुणी । हे मुक्ताची वाणी वदेना ॥४७०॥ साधु असाधु पाहतां जनीं । तो ब्रह्मरूप देखे दोनी । देखतें देखे तद्‌रूपपणीं । निजात्मदर्शनीं निजबोधु ॥७१॥ तेथ कोणाची करावी निंदा । कोणाच्या करावें गुणानुवादा । मीचि विश्व हें आलें बोधा । स्तुतिनिंदा निमाली ॥७२॥ त्यासी आत्मसाक्षात्कारीं विश्राम । नित्य निजात्मपदीं आराम । साधु असाधु हा फिटला भ्रम । स्वयें आत्माराम तो जाला ॥७३॥ असाधुत्वें निंदावे ज्यासी । तंव आत्मस्वरूपें देखे त्यासी । साधु म्हणौनि वर्णितां गुणासी । देखे त्यासी निजरूपें ॥७४॥ उजव्या वंद्यत्वें शुद्धभावो । डाव्या निंद्यत्वें निजनिर्वाहो । पुरुषासी दोंहीचा समभावो । वंद्य निंद्य पाहा हो समत्वें तैसे ॥७५॥ तेथ साधु असाधु अनुवादा । वर्जिली स्तुति आणि निंदा । समत्वें पावला समपदा । सुखस्वानंदाचेनि बोधें ॥७६॥ मुक्ताची हे वोळखण । यापरी उद्धवा तूं जाण । आतां आणिकही लक्षण । तुज मी खूण सांगेन ॥७७॥ प्रकट मुक्ताचें लक्षण । म्यां तुज सांगितलें जाण । तें लौकिकीं मानी कोण । विकल्प गहन जनाचे ॥७८॥ प्रारब्धवशास्तव जाण । एकादें अवचटे दिसे चिह्न । इतुक्यासाठीं मुक्तपण । मानी कोण जगामाजीं ॥७९॥ मुक्त मुक्तपणाची पदवी । सर्वथा जगामाजीं लपवी । जो आपुली मुक्तता मिरवी । तो लोभस्वभावी दांभिकु ॥४८०॥ शुक वामदेव मुक्त म्हणतां । सर्वांसी न म्हणवे सर्वथा । मा इतरांची काय कथा । माझीही मुक्तता न मानिती ॥८१॥ म्यां गोवर्धनु उचलिला । दावाग्नि प्राशिला । अघ बक विदारिला । प्रत्यक्ष नाशिला काळिया ॥८२॥ जों जों हा देहाडा । तों तों नीच नवा पवाडा । निजसुखाचा उघडा । केला रोकडा सुकाळु ॥८३॥ त्या माझें मुक्तपण । न मानिती याज्ञिक ब्राह्मण । इतरांची कथा कोण । विकल्प दारुण लौकिकीं ॥८४॥ यालागीं मुक्ताचें मुक्तपण । मुक्तचि जाणे आपण । इतरांसी न कळे तें लक्षण । अतिविचक्षण जर्हीप जाला ॥८५॥ मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूढ-पिशाचवत । तींही चिन्हें समस्त । ऐक निश्चित सांगेन ॥८६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा

न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन् न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥१७॥

कायिक वाचिक मानसिक । उद्देशें कर्म न करी एक । जें निपजे तें स्वाभाविक । अहेतुक त्या नांव ॥८७॥ हेतु ठेवूनि गुणागुणीं । स्तुतिनिंदेचीं बोलणीं । सांडोनिया जाला मौनी । परी मौनाभिमानीं हेतु नाहीं ॥८८॥ जरी तो जाला मौनाभिमानी । तरी मुक्त पडला बंधनीं । यालागीं बोलणें न बोलणें दोन्ही । सांडूनि मौनी तो झाला ॥८९॥ अतद्व्या वृत्तीनें जाण । करावें असंतनिरसन । मग सद्वस्तूचें ध्यान । अखंड जाण करावें ॥४९०॥ तंव पावली सद्गुधरूची खूण । उडालें ध्येय ध्याता ध्यान । बुडालें भेदाचें भेदभान । चैतन्यघन कोंदलें ॥९१॥ मेळवूनि शास्त्रसंभारा । बांधला संतासंतबंधारा । तो चैतन्याच्या महापुरा- । माजी खरा विराला ॥९२॥ तेव्हां बुडालें संतासंतभान । निबिड दाटलें चैतन्यघन । मोडलें मनाचें मनपण । वृत्तिशून्य अवस्था ॥९३॥ मनें ध्यावें चैतन्यघन । तंव चैतन्यचि जालें मन । सहजेंचि खुंटलें ध्यान । हें मुख्य लक्षण मुक्ताचें ॥९४॥ चैतन्यीं हरपलें चित्त । जड-मूक-पिशाचवत । लौकिकीं वर्ततां दिसे मुक्त । जाण निश्चित उद्धवा ॥९५॥ मुक्त लौकिकीं वर्तत । जड-मूढ-पिशाचवत । म्हणौनि कळे इत्थंभूत । तेहीं चिन्ह यदर्थ सांगेन ॥९६॥ नैष्कर्म्य ब्रह्म पावला दृढु । अंतरीं निजबोधें अतिगोडु । बाह्य लौकिकीं दिसे जडु । अचेतन दगडू होऊनि असे ॥९७॥ उठीबैसी करितें मन । तें स्वरूपीं जालें लीन । पडलें ठायींहूनि नुठी जाण । यालागीं जडपण आभासे ॥९८॥ शब्दब्रह्म गिळोनि वेगें । निःशब्द वस्तु जाला संगें । निंदास्तुतीचें नांव नेघे । मुका सर्वांगें सर्वदा ॥९९॥ ब्रह्म सर्वथा न बोलवे कोणा । जरीं सांगे तरी दावी खुणा । यालागीं मुका म्हणती जाणा । अबोलणा स्तुतिनिंदा ॥५००॥ द्रव्यलोभ नाहीं चित्तीं । कदा द्रव्ये नातळती । यालागीं लोक पिशाच म्हणती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१॥ नवल त्याचें पिसेपण । जगास न करवे जें प्राशन । ते वस्तूचें करी आपोशन । अभक्ष्य जाण भक्षितू ॥२॥ जेथ जगासी गमन नव्हे जाण । तेथ हा करी अगम्यागमन । जगाचें जेथ न रिघे मन । तेथ सर्वांगें जाण हा वेंघे ॥३॥ न धरी विधिनिषेधविभाग । न करी कर्माकर्मांचा पांग । स्वानंदें नाचवी सर्वांग । यालागीं जग पिसे म्हणे ॥४॥ एवं जड मूक पिशाच । समूळ लक्षणीं तोचि साच । मिथ्या नव्हे अहाचवहाच । वृथा कचकच तो नेणे ॥५॥ जाण पां मुक्ताच्या ठायीं । कोणे विषयीं आग्रह नाहीं । जो अतिशयेंसीं आग्रही । तो बद्ध पाहीं निश्चित ॥६॥ जीं बोलिलीं मुक्ताचीं लक्षणें । तींचि साधकाची साधनें । सिद्धासी असती सहजगुणें । साधकें करणें दृढनिष्ठा ॥७॥ बोलिलिया लक्षणां । सिद्धुचि भोक्ता जाणा । साधकूहि येथ लहाणा । जो या साधनां साधूं जाणे ॥८॥ इतर जे पंडिताभिमानी । आह्मी शास्त्रज्ञ ज्ञाते म्हणौनी । ते वाळिले येथुनि । जेवीं सज्जनीं दुर्बुद्धी ॥९॥ जो न साधी येथींच्या साधना । कोरडा शास्त्राभिमानी जाणा । सदा वांच्छिता धनमाना । तो येथींच्या ज्ञाना अलिप्त ॥५१०॥ जे मानिती आम्ही कर्मकुशळ याज्ञिक । शास्त्रसंपन्न वेदपाठक । सदा अर्थकामकामुक । त्यांसी हें सुख अप्राप्त ॥११॥ तिहीं जे कष्ट केले सर्वथा । ते समस्त जाण जाले वृथा । उद्धवा तेहीविखीं तत्त्वतां । ऐक आतां सांगेन ॥१२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि । श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥१८॥

शब्दब्रह्म वेदशास्त्रार्थ । पढोनि वाचोनि अति पंडित । चारी वेद मूर्तिमंत । सदा तिष्ठत वाचेसी ॥१३॥ संहिता पद क्रम स्वरयुक्त । अरण ब्राह्मण सूत्र निरुक्त । जटा माला ध्वज रथ । पढों जाणत वर्णक ॥१४॥ आयुर्वेद धनुर्वेद । गांधर्ववेदींचा जाणे भेद । काव्यनाटकीं अतिशुद्ध । वेद उपवेद तो जाणे ॥१५॥ व्याकरणीं अतिनेटक । सांख्य पातंजळ जाणे तर्क । शास्त्र जाणे वैशेषिक । कर्ममीमांसक यज्ञांत ॥१६॥ विवर्ण वाचस्पति वेदांत । शास्त्र जाणे वार्तिकांत । तिन्ही प्रस्थानें मूर्तिंमंत । पुढां तिष्ठत योग्यत्वें ॥१७॥ शिल्पशास्त्रीं अतिनिपुण । सुपशास्त्रामाजीं प्रवीण । रत्नपपरीक्षालक्षण । जाणे आपण वाजिवाह ॥१८॥ आगमीं नेटका मंत्रमांत्री । शैवी वैष्णवी दीक्षेची परी । सौर शाक्त अभिचारी । नाना मंत्रीं प्रवीण ॥१९॥ कोकशास्त्रींची अधिष्ठात्री । अतिप्रवीण संगीतशास्त्रीं । प्रबंध करूं जाणे कुसरी । राजमंत्रीं राजसु ॥५२०॥ निघंटु वसे प्रज्ञेपुढां । चमत्कारु जाणे गारुडा । पंचाक्षरी अतिगाढा । वैद्य धडफुडा रसज्ञ ॥२१॥ रसौषधी साधावी तेणें । भूत भविष्य ज्योतिष जाणे । अमरकोश अभिधानें । अठरा पुराणें मुखोद्गित ॥२२॥ प्रश्नावली पाहों जाणे । स्वप्नाध्यावो सांगावा तेणें । इतिहासादि प्रकरणें । जाणे लक्षणें गर्भाचीं ॥२३॥ शब्दज्ञानाची व्युत्पत्ती । जाणे साधकबाधक युक्ती । समयींची समयीं स्फुरे स्फूर्ती । अपर बृहस्पति बोलावया ॥२४॥ जेवीं तळहातींचा आंवळा । तेवीं ब्रह्मज्ञान बोले प्रांजळा । परी अपरोक्षसाक्षात्कारीं आंधळा । नेणे जिव्हाळा तेथींचा ॥२५॥ मोराअंगीं अतिडोळसें । अंगभरी भरलीं पिसें । एके दृष्टीवीण आंधळे जैसें । जाहलें तैसें विद्वांसा ॥२६॥ जेथूनि क्षीर स्त्रवती सड । तेथेंही लागोनि गोचिड । अशुद्ध सेविताती मूढ । तेवीं विद्वांस दृढ विषयांसी ॥२७॥ गोचिडाचे मुखीं क्षीर रिघे । तो अशुद्धावांचोनि तें नेघे । तेवीं ज्ञान विकूनि अंगें । विद्वांसू मागे विषयांतें ॥२८॥ सांडूनि सुगंधचंदनासी । आवडीं दुर्गंधा धांवे माशी । तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी झोंबत ॥ २९ ॥ असोनि कमळआमोदापासी । दर्दुर सेविती कर्दमासी । तेवीं सांडूनि निजात्मज्ञानासी । पंडित विषयांसी लोलुप्त ॥ ५३०॥ करूनि अद्वैतव्युत्पत्ती । तें ज्ञान विकूं देशांतरा जाती । मूर्ख ज्ञात्यातें उपहासिती । तर्हीड वांछिती सन्मानू ॥३१॥ सांगतां ब्रह्मनिरूपण । सात्त्विकाचें परमार्थीं मन । व्याख्याता तो वांछी धन । विपरीत ज्ञान विद्वांसा ॥३२॥ सांगे आन करी आन । तेथें कैंचें ब्रह्मज्ञान । जेथ वसे धनमान । तेथ आत्मज्ञान असेना ॥३३॥ दृढ धनमान करोनि पोटीं । सांगतां ब्रह्मज्ञानगोठी । त्यास आत्मसाक्षात्कारभेटी । नव्हे कल्पकोटी गेलिया ॥३४॥ नाना पदव्युत्तिविंदान । एके श्लोकीं दशधा व्याख्यान । पोटीं असतां मानाभिमान । ब्रह्मज्ञान त्या कैंचें ॥३५॥ मी पंडितू अतिज्ञाता । ऐसिया नागवले अहंता । जेवीं आंधळें नोळखे पिता । नित्य असतां एकत्र ॥३६॥ तैशी गति विद्वांसासी । नित्य असती आत्मसमरसीं । तेंचि वाखाणिती अहर्निशीं । परी त्या स्वरूपासी नेणती ॥३७॥ करावया विषयभरण । केलें शास्त्रव्युपत्तिव्याख्यान । ते वृथा कष्ट गेले जाण । जेवीं वंध्याधेनु पोशिली ॥३८॥ जे कधीं वोळे ना फळे । सुटली तरी सैरां पळे । नित्य वोढाळी राजमळे । तें दुःख आदळे स्वामीसी ॥३९॥ तैशी गति पंडितंमन्यासी । व्युत्पत्तीं पोशिलें वाचेंसी । ते वोढाळ झाली विषयांसी । ज्याची त्यासी नावरे ॥५४०॥ जेवीं का निर्दैवाहातीं । कनक पडलें तें होय माती । तेवीं पंडितंमान्याची व्युत्पत्ती । विषयासक्तीं नाशिली ॥४१॥ द्विजा दीधला भद्रजाती । त्यासी न पोसवे तो निश्चितीं । मग फुकासाठीं विकिती । तेवीं व्युपत्ती विद्वांसा ॥४२॥ अद्वैतशास्त्राची व्युत्पत्ती । हे त्यासी झाली असभ्यप्राप्ती । जे विषयालागीं विकिती । ते मूर्ख निश्चितीं विद्वांस ॥४३॥ मुखीं ऊस घालिजे घाणा । तो रस पिळूनि भरे भाणा । फिका चोपटीं करकरी घाणा । ते गति जाणा विद्वांसा ॥४४॥ विद्वांस करिता ज्ञानकथन । सारांश सात्त्विकीं नेला जाण । शब्दसोपटी करकरी वदन । गोडपण तेथें कैंचें ॥४५॥ जेवीं का नपुंसकाच्या करीं । वोपिली पद्मिणी सुंदरी । ते अखंड रडे जयापरी । तेवीं विद्वांसाघरीं व्युत्पत्ती ॥४६॥ पाहे पां ब्रह्मज्ञानेंवीण । शब्दज्ञानें संन्यासग्रहण । केलें तेंही वृथा जाण । जरी धारणा ध्यान करीना ॥४७॥ जैसी जैसी शब्दज्ञानव्युत्पत्ती । तैसी तैसी न करितां स्थिती । वर्तणें जैं विषयासक्ती । तैं निजमुखीं माती घातली ॥४८॥ वेदशास्त्रसंपन्न जाला । त्यावरी पोट भरूं लागला । तरी तो उदमी थोर जाला । परी थित्या मुकला मुदलासी ॥४९॥ रत्नत देऊनि कवडा घेतला । कां अमृत देऊनि कांजी प्याला । तैसा परिपाकु पंडितांचा जाला । थित्या नागवला निजज्ञाना ॥५५०॥ शब्दज्ञान जोडिलें कष्टे । तेणेंचि साधनें परब्रह्म भेटे । इटेसाठीं परीस पालटे । मूर्ख वोखटें मानिती ॥५१॥ पोट भरावयाची युक्ती । आपुली मिरवावया व्युत्पत्ती । पत्रावलंबनें करिती । द्वाराप्रती सधनाच्या ॥५२॥ जेवीं पोट भरावया भांड । नाना परी वाजवी तोंड । तेवीं नाना व्युत्पत्ती वादवितंड । करिती अखंड उदरार्थ ॥५३॥ करूनि व्युत्पत्ती शब्दब्रह्म । जरी न साधीचि परब्रह्म । तरी त्या श्रमाचें फळही श्रम । जेवीं रत्नेंि उत्तम घाणा गाळी ॥५४॥ तेथें तेल ना पेंडी । झाली रत्नां ची राखोंडी । तैशीं विद्वांसें झाली वेडीं । श्रमें श्रमकोडी भोगिती ॥५५॥ श्रमें श्रमूचि पावती । दुःखें दुःखचि भोगिती । हेंचि कथन बहु दृष्टांतीं । उद्धवाप्रती हरि बोले ॥५६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा

गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥१९॥

दुग्धाचिया लालुप्यता । भाकड गाय दोहूं जातां । शिंपीभरी दूध न ये हाता । हाणे लाता तत्काळ ॥५७॥ जे कुडी कुचर डेबरी । विषयमेळवणा अतिखाविरी । अधर्मशीळ लातिरी । सर्वांपरी अनाढ ॥५८॥ सुटली राजागारीं भरे । धर्मदंडें मागें न सरे । सद्बु द्धि धरितां न धरे । सैर चरे सुनाट ॥५९॥ जिचें कधीं नव्हे दुभतें । जे धरूं नेणे गर्भातें । पोषितां ऐसिये गायीतें । पावे दुःखातें पोषकु ॥५६०॥ गृहिणी लाभल्या गृहाचार । तो अनुकूळ स्त्री नसतां नर । अतिदुःखें दुखिया थोर । सदा करकर कपाळीं ॥६१॥ निंदा अवज्ञा हेळण । भ्रताराचें करी जाण । स्वयें भक्षी मिष्टान्न । हें असंतलक्षण स्त्रियांचे ॥६२॥ खातां जेवितां द्रव्य देतां । गोड गुळसी सर्वथा । धर्म देखोनि फोडी माथा । तेही सर्वथा असतीचि ॥६३॥ जे न विचारी पापपुण्य । कामाचारी धर्मशून्य । हें असतीचें लक्षण । उद्धवा जाण निश्चित ॥६४॥ असतीचिये संगतीं । कैंची होईल सुखप्राप्ती । अतिदुःखें दुःखी होती । जाण निश्चितीं ते नर ॥६५॥ ज्याचें देह पराधीन । तो जीवें जितां सदा दीन । पराधीना समाधान । नव्हे जाण कल्पांतीं ॥६६॥ सांडोनि आपली निजसत्ता । ज्यासी लागली पराधीनता । तो स्वप्नींही सुखाची वार्ता । न देखे सर्वथा निश्चित ॥६७॥ पर म्हणिजे माया जाण । जो झाला तिचे आधीन । त्यासी सुखाचें न दिसे स्वप्न । दुःख संपूर्ण सर्वदा ॥६८॥ पराधीनासी सुख । आहे म्हणे तो केवळ मूर्ख । सोलीव दुःखाचें दुःख । अवश्य देख पराधीना ॥६९॥ ऐक प्रजांचा विवेक । एक पुत्र एक लेंक । एक ते केवळ मूर्ख । दुःखदायक पितरांसी ॥५७०॥ जो नरकापासोनि तारी । जो पूर्वजांतें उद्धरी । जो मातापित्यांची भक्ति करी । अव्यभिचारी हरिरूपें ॥७१॥ जो सांडोनियां मातापिता । जाऊं नेणे अणिके तीर्था । त्याचेनि चरणतीर्थें पवित्रता । मानिती सर्वथा अनिवार ॥७२॥ जैसी रमा आणि नारायण । तैसी मातापिता मानी जाण । चढत्या आवडीं करी भजन । नुबगे मन सेवेसी ॥७३॥ जो अतिसत्त्वें सात्त्विकु । जो पितृवचनपाळकू । जाणे धर्माधर्मविवेकू । हा नैसर्गिकू स्वभावो ॥७४॥ जो मातापित्यांचे सेवेवरी । आपआपणियांते तारी । सकळ पूर्वजांतें उद्धरी । तो संसारीं सुपुत्र ॥७५॥ ऐसिया पुत्रासी प्रतिपाळितां । सुख पावे मातापिता । पूर्वजांतें उद्धरिता । स्वयें तरता पितृभक्तीं ॥७६॥ जालिया सुपुत्रसंतति । एवढी होय सुखप्राप्ती । आतां असत्प्रजांची स्थिती । ऐक तुजप्रती सांगेन ॥७७॥ मूळींचें पद ’असत्प्रज’ । त्यांचे वर्तणुकेची वोज । सांगतां अत्यंत निर्लज्ज । तेही मी तुज सांगेन ॥७८॥ पोटीं उपजले जे लेंक । त्यांची वर्तणुक ऐसी देख । आवडे कांता आणि कनक । उपेक्षिती निःशेख मातापिता ॥७९॥ जे कुडे कुचर कुलट । जे का अत्यंत शठ नष्ट । जे अनाचारी कर्मभ्रष्ट । अतिदुष्ट दुर्जन ॥५८०॥ त्यांसी भांडवल लटिक । लटकी द्यावी आणभाक । माता पिता ठकावीं देख । सात्त्विक लोक नाडावे ॥८१॥ आपण नरका जावें ते जाती । परी पूर्वज नेले अधोगती । ऐसियां प्रजांतें प्रतिपाळिती । ते दुःखी होती अतिदुःखें ॥८२॥ पोटामाजीं उठिला फोडू । त्यासी करितां न ये फाडू । तैसा असत्प्रजीं संसार कडू । दुःख दुर्वाडू भोगवी ॥८३॥ ऐसिया पुत्रांचें जितां दुःख । मेल्यापाठीं देती नरक । असत्प्रजांचें कवतिक । दुखें दुःख अनिवार ॥८४॥ गांठीं असोनियां धन । जो सत्पात्रीं न करी दान । तें सर्व दुःखाचें मूळ जाण । दुःख दारुण धनलोभ्या ॥८५॥ धन अर्जावया अनेक । उपाय अपाय करिती लोक । नाना क्लेश भोगोनि दुःख । द्रव्य देख सांचिलें ॥८६॥ प्रथम दुःख द्रव्य संचितां । दूसरें दुःख द्रव्य रक्षितां । स्त्रीपुत्र प्रवर्ते घाता । इतर कथा ते भिन्न ॥८७॥ सत्पात्रीं न करितां दान । जेणें रक्षिलें यक्षधन । तेथें दुःखबाहुल्यें उठी विघ्न । धर्मरक्षण तेथ नाहीं ॥८८॥ ऐसेंही धन गेलियापाठीं । अतिदुःखें भडका उठी । धनवंता जन्मसाटी । दुःखकोटी भोगिती ॥८९॥ येवोनियां नरदेहासी । अविकळ वाचा असे ज्यासी । जो नुच्चारी हरिनामासी । पाप त्यापाशीं खतेलें ॥५९०॥ पुरिले लोहा माती खाये । तें उपेगा न ये वायां जाये । तैसी नामेंवीण वाचा पाहें । वृथा जाये सर्वथा ॥९१॥ आसनध्यानपरिश्रम । न करूनि म्हणे जो राम राम । तेणें कोटि जन्मांचा हरे श्रम । उत्तमोत्तम ते वाणी ॥९२॥ जो नित्य जपे रामनाम । तो जाणावा मजचिसम । तेणेंचि केले सकळही नेम । पुरुषीं पुरुषोत्तम तो जाण ॥९३॥ चतुर्वर्णांमाजीं जो कोणी । अविश्रम रामू जपे वाणीं । तोचि पढियंता मजलागुनी । आन त्रिभुवनीं नावडे ॥९४॥ ऐसें रामनाम नावडे ज्यासी । तैं पापमुखरोग आला मुखासी । तो स्वयें मुकला निजसुखासी । आपआपणासी घातकु ॥९५॥ रामनामेंवीण जें तोंड । तें जाणावें चर्मकुंड । भीतरी जिव्हा तें चामखंड । असत्यकांड काटली ॥९६॥ हो कां हरिनामेंवीण जे वाणी । ते गलितकुष्ठे जाली कोढिणी । असत्यकुष्ठाचें गळे पाणी । उठी पोहणी निंदेची ॥९७॥ ऐसिये वाचेसी रोकडे । पडती अधर्माचे किडे । सुळबुळीत चहूंकडे । मागेंपुढें वळवळित ॥९८॥ ते वाचा होय ज्यासमोर । देखे तो पाठिमोरा ठाके नर । नाक झांकूनि म्हणे हरहर । लहान थोर थुंकिती ॥९९॥ ते वाचेची जे दुर्गंधी । मजही न सहावे त्रिशुद्धी । हे वाचा वाहे तो दुर्बुद्धी । अनर्थसिद्धि अतिदुःख ॥६००॥ सोलींव दुःखाचें अतिदुःख । त्या नराची वाचा देख । केवळ निरय तें त्याचें मुख । नामीं विन्मुख जे वाणी ॥१॥ हो कां वेदशास्त्रसंपन्न वाणी । करूनि निंदकू नामकीर्तनीं । तो पापी महापाप्याहूनी । त्याचेन अवनी अतिदुःखी ॥२॥ नामकीर्तनें धन्य वाणी । येचि अर्थी सारंगपाणी । प्रवर्तला निरूपणीं । विशद करूनी सांगावया ॥३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भ०वप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥२०॥

जगातें पवित्र करिती । महादोषांतें हरिती । माझीं नामकर्में गुणकीर्ती । जड उद्धरती हरिनामें ॥४॥ म्हणसी तूं बोलिलासी निजवर्म । मी विद्याविद्यातीत ब्रह्म । त्या तुज कैंचे गुण नाम कर्म । कीर्तनधर्म केवीं घडे ॥५॥ उद्धवा हें मनीं न धरीं । मी स्वलीला स्वमायें करीं । नाना अवतारांतें धरीं । न करूनि करीं स्थित्यंतू ॥६॥ त्रिगुणगुणी गुणावतार । ब्रह्मा आणि हरिहर । तिहीं रूपीं मीच साचार । चराचर करीं हरीं ॥७॥ स्त्रष्टारूपें मी स्त्रजिता । विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता । रुद्ररूपें मी संहर्ता । जाण तत्त्वतां मी एकू ॥८॥ बाल्यतारुण्यवार्धक्यांसी । एक पुरुष तिहीं अवस्थांसी । तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । गुणकर्मांसी मी कर्ता ॥९॥ मी कर्ताचि अकर्ता । अकर्तेपणे कर्ता । हें माझें मीचि जाणें तत्त्वतां । आणिकासी सर्वथा कळेना ॥६१०॥ हींचि माझीं नामकर्में गातां । माझी पदवी लाभे वक्ता । माझे लीलावतार कीर्तितां । कीर्तिमंतां निजलाभू ॥११॥ अवतारांमाजीं उत्तमोत्तम । श्रीरामकृष्णादिजन्मकर्म । नाना चरित्रें संभ्रम । अविश्रम जे गाती ॥१२॥ सेतु बांधिला अवलीळा । सागरीं तारिल्या शिळा । गोवर्धनु उचलिला हेळा । दावानळा प्राशिलें ॥१३॥ ताटिका वधिली एके बाणीं । पूतना शोखिली तानेपणीं । अहल्या तारिली चरणीं । यमलार्जुन दोन्ही उद्धरिले ॥१४॥ रावणू आदळला धनुष्य वाहतां । तें भंगोनि पर्णिली सीता । मथूनि चैद्यादि समस्तां । भीमकदुहिता आणिली ॥१५॥ मारिला सुबाहु खरदूषणू । अघ बक केशिया मारी श्रीकृष्णू । सुग्रीवू स्थापिला राज्य देऊनू । येरें उग्रसेनू स्थापिला ॥१६॥ मेळवूनि वानरांचा पाळा । वधू केला राक्षसकुळा । मेळवून बाळां गोपाळां । मल्लां सकळां मर्दिलें ॥१७॥ रावणकुंभकर्णां केला मारू । मारिला कंसचाणूरू । रामें ठकिला वाली वानरू । (कृष्णे) ठकिला महावीरू काळयवनू ॥१८॥ रामें बिभीषण स्थापिला । कृष्णें धर्म संस्थापिला । एक पितृवचनें वना गेला । एक घेऊनि आला गतपुत्र ॥१९॥ हीं अवतारचरित्रें वर्णितां । चोरटा वाल्मीकि झाला तत्त्वतां । व्यास जारपुत्र सर्वथा । केला सरता तिहीं लोकीं ॥६२०॥ या दोहीं अवतारांची पदवी । वर्णितां दोन्ही झाले महाकवी । व्यास वाल्मीकि वंदिजे देवीं । कीर्तिगौरवीं गौरविले ॥२१॥ त्या महाकवींची कवित्वकथा । शेष नेत्रद्वारें श्रवण करितां । दोन सहस्त्र नयनीं आइकतां । धणी सर्वथा बाणेना ॥२२॥ हेचि कथा स्वर्गाच्या ठायीं । श्रवण करावया पाहीं । इंद्र लागे बृहस्पतीचे पायीं । कीर्ति लोकत्रयीं वर्णिती ॥२३॥ असो कथेचें महिमान । माझेनि नाममात्रें जाण । तारिला अजामिळ ब्राह्मण । गजेंद्रउद्धरण हरिनामें ॥२४॥ पक्ष्याचे मिषेंकरूनी । रामु या दों अक्षरस्मरणीं । महादोषांची श्रेणी । तत्काळ कुंटिणी तारिली ॥२५॥ माझिया नामासमान । नव्हे वेदशास्त्रशब्दज्ञान । वेदशास्त्रांचा बोधु कठिण । तैसें जाण नाम नव्हे ॥२६॥ पठणमात्रें वेदशास्त्रवक्ता । नव्हे मजमाजीं येणेंचि सरता । स्वभावें माझें नाम घेतां । अतिपढियंता मज होये ॥२७॥ वेदशास्त्रांचा अधिकारी ब्राह्मण । नामासी अधिकारी चार्ही वर्ण । जग उद्धरावया कारण । नाम जाण पैं माझें ॥२८॥ जेथ नित्य नामाचा उच्चार । तेथ मी असें साचार । येथ करणें न लगे विचार । नाम सधर तारावया ॥२९॥ ते माझे जन्म नाम कीर्ति गुण । जे वाचेसी नाहीं पठण । ते वाचा पिशाचिका जाण । वृथालापन वटवटी ॥६३०॥ माझे कीर्तीवीण जें वदन । तें केवळ मद्यपानाचें भाजन । त्या उन्मादविटाळाभेण । नाम जाण तेथ न ये ॥३१॥ जेथ उच्चारू नाहीं नामाचा । ते जाणावी वांझ वाचा । गर्भ न हरिकथेचा । निष्फळ तिचा उद्योगू ॥३२॥ उद्धवासी म्हणे श्रीरंगू । आइकें बापा उपावो चांगू । माझा नाममार्ग सुगमू सांगू । न पडे पांगू आणिकांचा ॥३३॥ हरिनामेंवीण वाणी । कदा न राखावी सज्जनीं । हाचि अभिप्रावो चक्रपाणीं । प्रीतिकरोनि सांगीतला ॥३४॥ करूनियां शब्दज्ञान । अतियोग्यतां पंडितपण । तेणें माझी प्राप्ति नव्हे जाण । वैराग्येंवीण सर्वथा ॥३५॥ अथवा वैराग्यही जालें । परी तें विवेकहीन उपजलें । जैसें धृतराष्ट्रा ज्येष्ठत्व आलें । नेत्रेंवीण गेलें स्वराज्य ॥३६॥ तैसें वैराग्य विवेकेंवीण । केवळ आंधळें अनधिकारी जाण । नाहीं सन्मार्गदेखणेपण । वृथा परिभ्रमण तयाचें ॥३७॥ जो विवेकें पूर्ण भरित । त्यावरी वैराग्य वोसंडत । माझी जिज्ञासा अद्भुित । तेंचि निश्चित सांगतू ॥३८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा

एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥२१॥

नित्यमुक्त अव्ययो । स्वरूप जाणावया पहा हो । ज्याचा लागला दृढ भावो । आन आठवो नाठवे ॥३९॥ ऐसी मज जाणावयाची अवस्था । त्या नांव बोलिजे जिज्ञासता । माझे प्राप्तीलागीं सर्वथा । पांडित्यमान्यता तो नेघे ॥६४०॥ देहादि अध्यासू आपुल्या ठायीं । श्रवणें मननें मिथ्या केला पाहीं । दृढ विश्वास गुरूच्या पायीं । पूर्णब्रह्माच्या ठायीं निर्धारू ॥४१॥ तेथ पुढारीं चालावया वाट । भगवद्भ्जनीं अतिउद्भंट । कां सांडोनि कर्मकचाट । ध्याननिष्ठ तो होय ॥४२॥ तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । न दिसे त्रिपुटीचें भान । कोंदलें चैतन्यघन । वस्तु सनातन तो पावे ॥४३॥ तेथ कैंचा कर्ता क्रिया कर्म । फिटला नानात्वाचा भ्रम । सबाह्य कोंदलें परब्रह्म । जाला उपरम गुरुकृपा ॥४४॥ सर्वगत सर्वकाळ । सर्वदेशीं सर्वीं सकळ । वस्तु असे जें केवळ । तेथ निश्चळ निजबोधू ॥४५॥ ऐसिये वस्तूची धारणा । ज्याचेनि न करवे जाणा । तरी सुगम उपाया आना । एक विचक्षणा सांगेन ॥४६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भ०वप्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥२०॥

जगातें पवित्र करिती । महादोषांतें हरिती । माझीं नामकर्में गुणकीर्ती । जड उद्धरती हरिनामें ॥४॥ म्हणसी तूं बोलिलासी निजवर्म । मी विद्याविद्यातीत ब्रह्म । त्या तुज कैंचे गुण नाम कर्म । कीर्तनधर्म केवीं घडे ॥५॥ उद्धवा हें मनीं न धरीं । मी स्वलीला स्वमायें करीं । नाना अवतारांतें धरीं । न करूनि करीं स्थित्यंतू ॥६॥ त्रिगुणगुणी गुणावतार । ब्रह्मा आणि हरिहर । तिहीं रूपीं मीच साचार । चराचर करीं हरीं ॥७॥ स्त्रष्टारूपें मी स्त्रजिता । विष्णुरूपें मी प्रतिपाळिता । रुद्ररूपें मी संहर्ता । जाण तत्त्वतां मी एकू ॥८॥ बाल्यतारुण्यवार्धक्यांसी । एक पुरुष तिहीं अवस्थांसी । तेवीं उत्पत्तिस्थितिप्रळयांसी । गुणकर्मांसी मी कर्ता ॥९॥ मी कर्ताचि अकर्ता । अकर्तेपणे कर्ता । हें माझें मीचि जाणें तत्त्वतां । आणिकासी सर्वथा कळेना ॥६१०॥ हींचि माझीं नामकर्में गातां । माझी पदवी लाभे वक्ता । माझे लीलावतार कीर्तितां । कीर्तिमंतां निजलाभू ॥११॥ अवतारांमाजीं उत्तमोत्तम । श्रीरामकृष्णादिजन्मकर्म । नाना चरित्रें संभ्रम । अविश्रम जे गाती ॥१२॥ सेतु बांधिला अवलीळा । सागरीं तारिल्या शिळा । गोवर्धनु उचलिला हेळा । दावानळा प्राशिलें ॥१३॥ ताटिका वधिली एके बाणीं । पूतना शोखिली तानेपणीं । अहल्या तारिली चरणीं । यमलार्जुन दोन्ही उद्धरिले ॥१४॥ रावणू आदळला धनुष्य वाहतां । तें भंगोनि पर्णिली सीता । मथूनि चैद्यादि समस्तां । भीमकदुहिता आणिली ॥१५॥ मारिला सुबाहु खरदूषणू । अघ बक केशिया मारी श्रीकृष्णू । सुग्रीवू स्थापिला राज्य देऊनू । येरें उग्रसेनू स्थापिला ॥१६॥ मेळवूनि वानरांचा पाळा । वधू केला राक्षसकुळा । मेळवून बाळां गोपाळां । मल्लां सकळां मर्दिलें ॥१७॥ रावणकुंभकर्णां केला मारू । मारिला कंसचाणूरू । रामें ठकिला वाली वानरू । (कृष्णे) ठकिला महावीरू काळयवनू ॥१८॥ रामें बिभीषण स्थापिला । कृष्णें धर्म संस्थापिला । एक पितृवचनें वना गेला । एक घेऊनि आला गतपुत्र ॥१९॥ हीं अवतारचरित्रें वर्णितां । चोरटा वाल्मीकि झाला तत्त्वतां । व्यास जारपुत्र सर्वथा । केला सरता तिहीं लोकीं ॥६२०॥ या दोहीं अवतारांची पदवी । वर्णितां दोन्ही झाले महाकवी । व्यास वाल्मीकि वंदिजे देवीं । कीर्तिगौरवीं गौरविले ॥२१॥ त्या महाकवींची कवित्वकथा । शेष नेत्रद्वारें श्रवण करितां । दोन सहस्त्र नयनीं आइकतां । धणी सर्वथा बाणेना ॥२२॥ हेचि कथा स्वर्गाच्या ठायीं । श्रवण करावया पाहीं । इंद्र लागे बृहस्पतीचे पायीं । कीर्ति लोकत्रयीं वर्णिती ॥२३॥ असो कथेचें महिमान । माझेनि नाममात्रें जाण । तारिला अजामिळ ब्राह्मण । गजेंद्रउद्धरण हरिनामें ॥२४॥ पक्ष्याचे मिषेंकरूनी । रामु या दों अक्षरस्मरणीं । महादोषांची श्रेणी । तत्काळ कुंटिणी तारिली ॥२५॥ माझिया नामासमान । नव्हे वेदशास्त्रशब्दज्ञान । वेदशास्त्रांचा बोधु कठिण । तैसें जाण नाम नव्हे ॥२६॥ पठणमात्रें वेदशास्त्रवक्ता । नव्हे मजमाजीं येणेंचि सरता । स्वभावें माझें नाम घेतां । अतिपढियंता मज होये ॥२७॥ वेदशास्त्रांचा अधिकारी ब्राह्मण । नामासी अधिकारी चार्ही वर्ण । जग उद्धरावया कारण । नाम जाण पैं माझें ॥२८॥ जेथ नित्य नामाचा उच्चार । तेथ मी असें साचार । येथ करणें न लगे विचार । नाम सधर तारावया ॥२९॥ ते माझे जन्म नाम कीर्ति गुण । जे वाचेसी नाहीं पठण । ते वाचा पिशाचिका जाण । वृथालापन वटवटी ॥६३०॥ माझे कीर्तीवीण जें वदन । तें केवळ मद्यपानाचें भाजन । त्या उन्मादविटाळाभेण । नाम जाण तेथ न ये ॥३१॥ जेथ उच्चारू नाहीं नामाचा । ते जाणावी वांझ वाचा । गर्भ न हरिकथेचा । निष्फळ तिचा उद्योगू ॥३२॥ उद्धवासी म्हणे श्रीरंगू । आइकें बापा उपावो चांगू । माझा नाममार्ग सुगमू सांगू । न पडे पांगू आणिकांचा ॥३३॥ हरिनामेंवीण वाणी । कदा न राखावी सज्जनीं । हाचि अभिप्रावो चक्रपाणीं । प्रीतिकरोनि सांगीतला ॥३४॥ करूनियां शब्दज्ञान । अतियोग्यतां पंडितपण । तेणें माझी प्राप्ति नव्हे जाण । वैराग्येंवीण सर्वथा ॥३५॥ अथवा वैराग्यही जालें । परी तें विवेकहीन उपजलें । जैसें धृतराष्ट्रा ज्येष्ठत्व आलें । नेत्रेंवीण गेलें स्वराज्य ॥३६॥ तैसें वैराग्य विवेकेंवीण । केवळ आंधळें अनधिकारी जाण । नाहीं सन्मार्गदेखणेपण । वृथा परिभ्रमण तयाचें ॥३७॥ जो विवेकें पूर्ण भरित । त्यावरी वैराग्य वोसंडत । माझी जिज्ञासा अद्भुित । तेंचि निश्चित सांगतू ॥३८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा

एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि । उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥२१॥

नित्यमुक्त अव्ययो । स्वरूप जाणावया पहा हो । ज्याचा लागला दृढ भावो । आन आठवो नाठवे ॥३९॥ ऐसी मज जाणावयाची अवस्था । त्या नांव बोलिजे जिज्ञासता । माझे प्राप्तीलागीं सर्वथा । पांडित्यमान्यता तो नेघे ॥६४०॥ देहादि अध्यासू आपुल्या ठायीं । श्रवणें मननें मिथ्या केला पाहीं । दृढ विश्वास गुरूच्या पायीं । पूर्णब्रह्माच्या ठायीं निर्धारू ॥४१॥ तेथ पुढारीं चालावया वाट । भगवद्भ्जनीं अतिउद्भूट । कां सांडोनि कर्मकचाट । ध्याननिष्ठ तो होय ॥४२॥ तेथ ध्येय ध्याता ध्यान । न दिसे त्रिपुटीचें भान । कोंदलें चैतन्यघन । वस्तु सनातन तो पावे ॥४३॥ तेथ कैंचा कर्ता क्रिया कर्म । फिटला नानात्वाचा भ्रम । सबाह्य कोंदलें परब्रह्म । जाला उपरम गुरुकृपा ॥४४॥ सर्वगत सर्वकाळ । सर्वदेशीं सर्वीं सकळ । वस्तु असे जें केवळ । तेथ निश्चळ निजबोधू ॥४५॥ ऐसिये वस्तूची धारणा । ज्याचेनि न करवे जाणा । तरी सुगम उपाया आना । एक विचक्षणा सांगेन ॥४६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा

यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् । मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर ॥२२॥

स्वभावतां मन चचंळ । विषयवासना अतिचपळ । निर्गुण ब्रह्मीं केवळ । नाहीं बळ प्रवेशावया ॥४७॥ तरी सांख्य योग संन्यासू । हा न करावया आयासू । माझिया भक्तीचा विलासू । अतिउल्हासू करावा ॥४८॥ मागें बद्धमुक्तांचें निरूपण । सांगीतलें मुक्तांचें लक्षण । वृथा शाब्दिकांचें शब्दज्ञान । तेंही व्याख्यान दाविलें ॥४९॥ आतां आपुली निजभक्ती । सांगावया उद्धवाप्रती । अतिआदरें श्रीपती । भक्तीची स्थिति सांगतु ॥६५०॥ उद्धवा चढत्या आवडीं मत्कर्म । जे भक्तीसी विकावा मनोधर्म । माझें स्मरावें गुणकीर्तिनाम । नाना संभ्रमविनोदें ॥५१॥ माझेनि भजनें कृतकृत्यता । दृढ विश्वास धरोनि चित्ता । भजनीं प्रवर्तावें सर्वथा । अविश्रमता अहर्निशीं ॥५२॥ माझ्या भजनाच्या आवडीं । नुरेचि आराणुकेसी वाडी । वायां जावो नेदी अर्धघडी । भजनपरवडी या नांव ॥५३॥ माझ्या भजनीं प्रेम अधिक । न सांडावें नित्यनैमित्तिक । वैदिक लौकिक दैहिक । भक्तांसी बाधक नव्हे कर्म ॥५४॥ आचरतां सकळ कर्म । न कल्पावा फळसंभ्रम । हेंचि भक्तीचें गुह्य वर्म । उत्तमोत्तम अधिकारू ॥५५॥ उबगू न मनूनि अंतरीं । माझ्या प्रीतीं सर्व कर्मांतें करी । जो फळाशेतें कंहीं न धरी । भक्तीचा अधिकारी तो जाणा ॥५६॥ पिंपुरें खावयाचे चाडें । न लाविती पिंपळाचीं झाडें । तेंवीं कर्में करितां वाडेंकोडें । फळाशा पुढें उठेना ॥५७॥ माझें भजन करितां । न पडे ज्ञानाची पंगिस्तता । माझे भजनें नित्यमुक्तता । जाण मद्भपक्तां मद्भा॥वें ॥५८॥ ज्ञानेंवीण भक्ति न घडे । म्हणती तें शब्दज्ञान धडफुडें । भक्तीस्तव जाण रोकडें । ज्ञान जोडे अपरोक्ष ॥५९॥ यालागीं माझें भजन करितां । ज्ञानाचा पांग न पडे भक्तां । देहगेहांमाजीं वर्ततां । बंधन मद्भचक्तां लागेना ॥६६०॥ ज्याच्या मुखीं माझें नाम । ज्यासी माझा भजनसंभ्रम । ज्याच्या मनीं मी आत्माराम । त्याचें दासीकाम मुक्ति करी ॥६१॥ मुक्तीमाजीं विशेष कायी । वृत्ति निर्विषय असे पाहीं । भक्तांसी सर्व कर्मांच्या ठायीं । स्फुरण नाहीं विषयांचें ॥६२॥ भक्तांचे विषयीं नाहीं चित्त । त्यांचा विषय तो मी भगवंत । ते सदा मजमाजीं लोलुप्त । नित्यमुक्त यालागीं ॥६३॥ भक्त विषयो सेविती । ते ग्रासोग्रासीं मज अर्पिती । तेणेंचि त्यांसी वंदी मुक्ती । सर्व भूतीं मद्भाीवो ॥६४॥ यालागीं कर्मबंधन । मद्भकक्तांसी न लगे जाण । करितां माझें स्मरण कीर्तन । जगाचें बंधन छेदिती ॥६५॥ माझ्या भक्तांचें वसतें घर । तें जाण माझें निजमंदिर । मुक्ति तेथें आठौ प्रहर । वोळगे द्वार तयांचे ॥६६॥ माझें भजन करितां । कोण्या अर्थाची नाहीं दुर्लभता । चहूं पुरुषार्थांचे माथां । भक्ति सर्वथा मज पढियंती ॥६७॥ ज्ञान नित्यानित्यविवेक । भक्तीमाजीं माझें प्रेम अधिक । तैसें प्रेमळाचे मजलागीं सुख । चढतें देख अहर्निशीं ॥६८॥ जेवीं एकुलतें बाळक । जननीसी आवडे अधिक । तैसें प्रेमळाचें कौतुक । चढतें सुख मजलागीं ॥६९॥ यालागीं आपुलिये संवसाटीं । मी प्रेमळ घें उठाउठी । वरी निजसुख दें सदेंठीं । न घे तैं शेवटीं सेवकू होयें ॥६७०॥ प्रेमाचिया परम प्रीतीं । जेणें मज अर्पिली चित्तवृत्ती । तेव्हांचि त्याचे सेवेची सुती । जाण निश्चितीं म्यां घेतली ॥७१॥ प्रेमळाचें शेष खातां । मज लाज नाहीं घोडीं धुतां । शेखीं उच्छिष्ट काढितां । लाज सर्वथा मज नाहीं ॥७२॥ मज सप्रेमाची आस्था । त्याचे मोचे मी वाहें माथां । ऐसी प्रेमळाची सांगतां कथा । प्रेम कृष्णनाथा चालिलें ॥७३॥ कंठ जाला सद्ग दित । अंग झालें रोमांचित । धांवोनि उद्धवासी खेंव देत । प्रेम अद्भुमत हरीचें ॥७४॥ सजल जाहले लोचन । वरुषताती स्वानंदजीवन । भक्तिसाम्राज्यपट्टाभिषिंचन । उद्धवासी जाण हरि करी ॥७५॥ सहजें प्रेमळाची करितां गोठी । संमुख उद्धव देखिला दृष्टीं । धांवोनियां घातली मिठी । आवडी मोठी भक्तांची ॥७६॥ आवडीं पडिलें आलिंगन । विसरला कार्यकारण । विसरला स्वधामगमन । मीतूंपण नाठवे ॥७७॥ नाठवे देवभक्तपण । नाठवे कथानिरूपण । नाठवे उद्धवा उद्धवपण । कृष्णा कृष्णपण नाठवे ॥७८॥ प्रेमळाचे गोठीसाठीं । परात्पर परतटीं । दोघां ऐक्यें पडली मिठी । आवडी मोठी प्रेमाची ॥७९॥ आजि भक्तीचें निजसुख । उद्धवासी फावलें देख । भक्तीचें प्रेम अलोलिक । उद्धवें सम्यक विस्तारिलें ॥६८०॥ श्रीकृष्ण निजधामासी जातां । उद्धव जरी हें न पुसता । तरी ज्ञानवैराग्यभक्तिकथा । कां सांगता श्रीकृष्ण ॥८१॥ विशेष भक्तिप्रेम अचुंबित । उद्धवें काढिलें निश्चित । उद्धवप्रश्नें श्रीभागवत । झालें सनाथ तिहीं लोकीं ॥८२॥ यालागीं तनुमनप्राणें । उद्धवू जीवें ओंवाळणें । याहून अधिक वानणें । तें बोलणें न साहे ॥८३॥ जे बोला बुद्धी न ये सहज । तें भक्तिप्रेम निजगुज । उद्धवा द्यावया गरुडध्वज । केलें व्याज खेंवाचें ॥८४॥ भक्तीचें शोधित प्रेम । उद्धवासी अतिउत्तम । देता जाला पुरुषोत्तम । मेघश्याम तुष्टला ॥८५॥ प्रेमळाची गोठी सांगतां । विसरलों मी श्लोकार्था । कृष्णासी आवडली प्रेमकथा । ते आवरितां नावरे ॥८६॥ प्रेमाची तंव जाती ऐसी । आठवू येऊं नेदी आठवणेशीं । हा भावो जाणवे सज्जनांसी । ते भक्तिप्रेमासी जाणते ॥८७॥ हो कां ऐसेंही असतां । माझा अपराधू जी सर्वथा । चुकोनि फांकलों श्लोकार्था । क्षमा श्रोतां करावी ॥८८॥ तंव श्रोते म्हणती राहें । जेथें निरूपणीं सुख आहे । त्यावरी बोलणें हें न साहे । ऐसें रहस्य आहे अतिगोड ॥८९॥ आधींच भागवत उत्तम । तेथें हें वाखाणिले भक्तिप्रेम । तेणें उल्हासे परब्रह्म । आमुचे मनोधर्म निवाले ॥६९०॥ श्लोकसंगतीची भंगी । दूर ठेली कथेची मागी । हे प्रार्थना न लगे आम्हांलागीं । आम्ही हरिरंगीं रंगलों ॥९१॥ ऐकतां भक्तिप्रेमाचा जिव्हाळा । श्रवणसुखाचा पूरू आला । हे न बोलसीच उगला । निरूपण वहिला चालवीं ॥९२॥ सांगतां प्रेमळांची गोठी । कृष्णउचद्धवां एक गांठी । प्रेमें पडली होती मिठी । ते कृष्णू जगजेठी सोडवी ॥९३॥ म्हणे हें अनुचित सर्वथा । आतांचि उद्धवू ऐक्या येता । तरी कथेचा निजभोक्ता । ऐसा श्रोता कैंचा मग ॥९४॥ माझिया भक्तिज्ञानविस्तारा । उद्धवूचि निजांचा सोयरा । यालागीं ब्रह्मशापाबाहिरा । काढितू खरा निजबोधें ॥९५॥ जितुकी गुह्यज्ञानगोडी । भक्तिप्रेमाची आवडी । ते उद्धवाचिकडे रोकडी । दिसते गाढी कृष्णाची ॥९६॥ भक्तिप्रेमाचा कृष्णचि भोक्ता । कृष्णकृपा कळलीसे भक्तां । हे अनिर्वचनीय कथा । न ये बोलतां बोलासी ॥९७॥ कृष्ण उद्धवासी म्हणे आतां । सावधू होईं गा सर्वथा । पुढारीं परियेसीं कथा । जे भक्तिपथा उपयोगी ॥९८॥ सर्व कर्में मदर्पण । फळत्यागें न करवे जाण । तरी अतिसोंपें निरुपण । प्रेमलक्षण सांगेन ॥९९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा

श्रद्धालुर्मे कथाः श्रृण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः । गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः ॥२३॥

करितां माझी कथा श्रवण । काळासी रिगमू नाहीं जाण । इतरांचा पाडू कोण । कर्मबंधन तेथें कैंचें ॥७००॥ जो हरिकथेनें गेला क्षण । तो काळासी नव्हे प्राशन । काळसार्थकता त्या नांव जाण । जैं श्रद्धाश्रवण हरिकथा ॥१॥ परीस कथेचें महिमान । श्रद्धायुक्त करितां श्रवण । तिहीं लोकींचे दोषदहन । अक्षरें जाण होतसे ॥२॥ ऐक श्रद्धेचें लक्षण । करितां हरिकथाश्रवण । ज्याचें अर्थारूढ मन । श्रद्धाश्रवण त्या नांव ॥३॥ श्रवण ऐकोनि नास्तिक । देवोचि नाहीं म्हणती देख । आहे म्हणती ते पोटवाईक । आम्हांसी निःशेख ठाकेना ॥४॥ या नास्तिका देवोनि तिळोदक । ज्याचें वाढलें आस्तिक्य देख । श्रद्धा त्या नांव अलोलिक । अगाध सुख तीमाजीं ॥५॥ श्रवणीं ध्यानीं अंतराय । लय विक्षेप कषाय । कां रसस्वादुही होय । हे चारी अपाय चुकवावे ॥६॥ ऐकताहीं हरिकथा । विषयचिंतनीं गोडी चित्ता । ते श्रद्धा नव्हे गा सर्वथा । मुख्य विक्षेपता ती नांव ॥७॥ हावभावकटाक्षगुण । सुरतकामनिरूपण । तेथ ज्याचें श्रद्धाश्रवण । रसस्वादन त्या नांव ॥८॥ हरिकथेपाशीं बैसला दिसे । परी कथेपाशीं मनही नसे । चित्त भंवे पिसें जैसें । तो कर्मठवसे विक्षेपु ॥९॥ नातरी नाना उद्वेगें । ऐकतां कथा मनीं न लगे । कां कथेमाजीं झोंप लागे । तो जाणावा वेगें लयविक्षेपू ॥७१०॥ श्रवणीं ध्यानीं बैसल्यापाठीं । सगुण निर्गुण कांहीं नुठी । निळें पिंवळें पडे दिठी । गुणक्षोभ त्रिपुटीं कषाय ॥११॥ श्रवणीं ध्यानीं हे अवगुण । तैसाचि त्रिविध प्रेमा जाण । तो वोळखती विचक्षण । ऐक लक्षण सांगेन ॥१२॥ महावीरांचें शौर्यपण । ऐकोनि युद्ध दारुण । अत्यंत हरिखें उल्हासे मन । तो प्रेमा जाण राजस ॥१३॥ दुःखशोकांची अवस्था । कां गेल्यामेल्यांची वार्ता । अत्यंत विलापाची कथा । ज्यासी ऐकतां न संठे ॥१४॥ नेत्रीं अश्रूंचिया धारा । स्फुंदनें कांपे थरथरां । प्रेमविलाप अवसरां । तो जाण खरा तामसू ॥१५॥ सगुणमूर्तीची संपदा । शंख चक्र पद्म गदा । पीतांबरधारी गोविंदा । ऐकोनि आनंदा जो भरे ॥१६॥ नेत्रीं आनंदजीवन । हृदयीं न संठें स्फुंदन । कृष्णमय जालें मन । तो प्रेमा जाण सात्त्विक ॥१७॥ यावरी जो प्रेमा चौथा । अतर्क्य तर्केना सर्वथा । उद्धवा तूं मजलागीं पढियंता । तोही आतां सांगेन ॥१८॥ तुझ्या भावार्थाची अवस्था मोटी । ते बोलविते गुह्य गोठी । तुजवेगळा पाहतां दृष्टी । अधिकारी सृष्टी दिसेना ॥१९॥ श्रीकृष्ण म्हणे सावधान । ऐकोनि निर्गुणश्रवण । ज्याचें चिन्मात्रीं बुडे मन । उन्मज्जन होऊं नेणे ॥७२०॥ जेवीं कां सैंधवाचा खडा । पडला सिंधूमाजिवडा । तो झाला सिंधूचियेवढा । तेवीं तो धडफुडा ब्रह्म होय ॥२१॥ चित्तचैतन्यां पडतां मिठी । सुटतां लिंगदेहाची गांठी । नेत्रीं अश्रूंचा पूर दाटी । रोमांच उठी सर्वांगीं ॥२२॥ जीवभावाची दशा आटे । अनिवार बाष्प कंठीं दाटे । कांहीं केल्या शब्द न फुटे । पुरु लोटे स्वेदाचा ॥२३॥ नेत्र झाले उन्मीलित । पुंजाळले जेथींचे तेथ । विस्मयाचें भरतें येत । वोसंडत स्वानंदें ॥२४॥ हा जाण पां प्रेमा चौथा । उत्तम भागवत अवस्था । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां । इचा जाणता मी एकू ॥२५॥ निर्गुणीं जो प्रेमा जाण । तें शोधितसत्त्वाचें लक्षण । हे मी जाणें उणखूण । कां ब्रह्मसंपन्न जाणती ॥२६॥ उद्धवा श्रद्धायुक्त श्रवण । तेणें येवढी प्राप्ती आहे जाण । श्रद्धाश्रवणाचें महिमान । अतिगहन तिहीं लोकीं ॥२७॥ सविवेकनैराश्य वक्ता । जोडल्या श्रद्धेनें ऐकावी कथा । कां सज्ञान मीनालिया श्रोता । स्वयें कथा सांगावी ॥२८॥ जैं श्रोता वक्ता दोन्ही नाहीं । तैं रिघावें मनाच्या ठायीं । कां माझीं जन्मकर्में जें कांहीं । एकलाही विचारीं ॥२९॥ सांडूनि विषयांची आस । घांलोनि कळिकाळावरी कांस । माझ्या कीर्तनीं न होनि उदास । अतिउल्हास करावा ॥७३०॥ त्यजूनियां कामाचें बीज । सांडूनि लौकिकाची लाज । कीर्तनीं नाचवें भोज । गरुडध्वज स्मरोनि ॥३१॥ रामकृष्ण हरि गोविंद । ऐशिया नामांचे प्रबंध । गातां नाना पदें छंदबंध । करावा विनोद कीर्तनीं ॥३२॥ जेणें आत्मतत्त्व जोडे जोडी । ऐसिया पदांची घडीमोडी । कीर्तनीं गावी गा आवडी । संतपरवडी बैसवूनी ॥३३॥ श्रुति मृदंग टाळ घोळ । मेळवूनि वैष्णवांचा मेळ । कीर्तनीं करावा गदारोळ । काळवेळ न म्हणावा ॥३४॥ दशमीं दिंडी जागरणें । आळस सांडूनि गावें वाणें । हावभावो दाखवणें । कर्मस्मरणें माझेनि ॥३५॥ ओढूनि धनुष्याची वोढी । त्र्यंबक मोडिलें कडाडी । मी राम म्हणोनि हांक फोडी । जैताची गुढी कीर्तनीं ॥३६॥ गोवर्धन उचलिला । दावाग्नि प्राशियेला । तो तो विन्यासू दाविला । सेतु बांधिला अनुकारू ॥३७॥ आळस दवडूनि दूरी । अभिमान घालोनियां बाहेरी । अहर्निशीं कीर्तन करी । गर्व न धरी गाणिवेचा ॥३८॥ गाणीव जाणीव शहाणीव । वोंवाळूनि सांडावें सर्व । सप्रेम सावडी कथागौरव । सुख अभिनव तेणें मज ॥३९॥ गर्जत नामाच्या कल्लोळीं । नामासरसी वाजे टाळी । महापातकां जाली होळी । ते वैष्णवमेळीं मी उभा ॥७४०॥ जें सुख क्षीरसागरीं नसे । पाहतां वैकुंठींही न दिसे । तें सुख मज कीर्तनीं असे । कीर्तनवशें डुल्लतु ॥४१॥ मज सप्रेमाची आवडी भारी । भक्तभावाचिया कुसरी । मीही कीर्तनीं नृत्य करीं । छंदतालावरी विनोदें ॥४२॥ ऐसिया कीर्तनपरिपाटीं । बुडाल्या प्रायश्चित्तांच्या कोटी । खुंटली यमदूतराहाटी । काढिली कांटी पापाची ॥४३॥ नामस्मरणाच्या आवडीं । लाजल्या मंत्रबीजांच्या कोडी । तपादि साधनें बापुडीं । जालीं वेडीं हरिनामें ॥४४॥ ऐकोनि हरिनामाचा घोख । योगयागीं लपविलें मुख । धाकें पळालें विषयसुख । विराले देख अधर्म ॥४५॥ हरिनामाच्या कडकडाटीं । दोष रिघाले दिक्पटीं । तीर्थांची उतरली उटी । कीर्तनकसवटी हरिप्रिय ॥४६॥ माझेनि प्रेमें उन्मत्त होऊनी । आवडीं कीर्तन अनुदिनीं । मनसा वाचा कर्में करूनी । मजवांचुनी नेणती ॥४७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा

मदर्थे धर्मकामार्थान् आचरन् मदपाश्रयः । लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने ॥२४॥

माझे भक्त जे उत्तम । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि काम । मजवेगळा मनोधर्म । अन्यथा कर्म करूं नेणे ॥४८॥ माझें भजन उत्तम कर्म । मज अर्पे तो शुद्ध धर्म । मजकामने हा शुद्धकाम । ज्याचा आराम मजमाजीं ॥४९॥ वेंचूनियां नाना अर्थ । संग्रहो करिती परमार्थ । नश्वर अर्थ जें वित्त । तें माझे भक्त न संचिती ॥७५०॥ ज्यांचें धनावरी चित्त । ते केवळ जाण अभक्त । ते जें जें कांही भजन करीत । तें द्रव्यार्थ नटनाट्य ॥५१॥ भक्तीमाजीं विरुद्धपण । विरुद्ध धर्माचें लक्षण । तेंही करीन निरूपण । सावधान अवधारीं ॥५२॥ मनसा वाचा कर्में जाण । जेथ नाहीं मदर्पण । तें तें दांभिक भजन । केवळ जाण उदरार्थ ॥५३॥ माझें भजन करूनि गौण । जो करूं रिघे धनार्जन । हें भजनविरुद्ध लक्षण । मुख्य जाण भक्ताचें ॥५४॥ गांठींचें वेंचूं नेणे धन । कोरडें करी माझें भजन । मजसी जेणें केलें वंचन । विरुद्धलक्षण मुख्यत्वें ॥५५॥ या नांव अर्थविरुद्धता । आतां दुष्टकामीं जो विचरता । मी भजतसें भगवंता । दोष सर्वथा मज न लगे ॥५६॥ ऐसऐभसिया भावना । जो दृष्ट कामीं विचरे जाणा । हे भजनीं विरुद्धलक्षणा । भक्ता अभक्तपणा आणीत ॥५७॥ मज नार्पितां जें जें श्राद्ध । ते त्याची कल्पना विरुद्ध । श्राद्धसंकल्प अविरुद्ध । मदर्पणें वेद गर्जती ॥५८॥ श्राद्धीं मुख्य संकल्प जाण । पितरस्वरूपी जनार्दन । ऐसें असोनियां जाण । नैवेद्य मदर्पण न करिती ॥५९॥ अन्न ब्रह्म अहं ब्रह्म । हें श्राद्धीचें गुह्य वर्म । ऐसें नेणोनि शुद्ध कर्म । वृथा भ्रम वाढविती ॥७६०॥ मी सकळ जगाचा जनिता । मुख्य पितरांचाही मी पिता । त्या मज कर्म नार्पितां । विरुद्ध सर्वथा तें श्राद्ध ॥६१॥ मज नार्पितां जें जें करणें । तें तें उपजे अभक्तपणें । विरुद्ध धर्माचीं लक्षणें । दुःख दारुणें अनिवार ॥६२॥ उत्तम भक्तांचें लक्षण । संकल्पेंवीण जाण । अन्नपानादि मदर्पण । करिती खूण जाणती ॥६३॥ ध्रुवाच्यापरी अढळ । ते माझ्या ठायीं भजनशीळ । ते माझी भक्ति अचंचळ । अतिनिश्चळ पावती ॥६४॥ आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । या तिघांसी जी नव्हेचि प्राप्ती । ते माझी जे चौथी भक्ती । प्रेमें पावती उद्धवा ॥६५॥ आर्त आर्तिहरणकाजें । जिज्ञासु जाणपणालागीं भजे । तिजेनि वांछिजे । अतिअर्थसिद्धी ॥६६॥ यावरी चौथियाचे ठायीं । या कल्पनांचा मागमोस नाहीं । यालागीं चौथी भक्ति पाहीं । त्याच्या ठायीं घर रिघे ॥६७॥ जया भक्तीमाजीं वाडेंकोडें । मीच मी चहूंकडे । जेथींच्या तेथें सांपडें । हें भजनें जोडे तयासी ॥६८॥ संकल्प केलियावीण । सहजें होतसे मदर्पण । हें चवथे भक्तीचें लक्षण । अतर्क्यभजन पैं माझे ॥६९॥ तेथ जें करणें तेचि पूजा । जें बोलणें तो जपू माझा । जें देखणें तें अधोक्षजा । दर्शन वोजा होतसे ॥७७०॥ तेथ चालणें ते यात्रा माझी । जें भक्षी तें मजचि यजी । त्याची निद्रा ते समाधि माझी । ऐसा मजमाजीं भजतसे ॥७१॥ यापरी अनायासें जाण । सहजें होतसे मदर्पण । हे चौथी भक्ति सनातन । उद्धवा संपूर्ण तो लाभे ॥७२॥ उद्धवा ऐसें मानिसी चित्तीं । जे मुळींहूनि चारी भक्ती । पहिली दुजी तिजी चौथी । मिथ्यावदंती कल्पना ॥७३॥ सहज माझी जे प्रकाशस्थिती । ते भक्ति बोलिजे भागवती । संविती बोलिजे वेदांतीं । शैवीं शक्ती बोलिजे ॥७४॥ बौद्ध जिनेश नेमिनाथ । जोगी म्हणती आदिनाथ । भैरव खंडेराव गाणपत्य । अव्यक्त म्हणत एक पै ॥७५॥ एक म्हणती हे आदिमाता । सौर म्हणती तो हा सविता । असो नांवांची बहु कथा । उपासकता विभागें ॥७६॥ ऐशी जे कां प्रकाशस्थिती । त्या नांव बोलिजे भक्ती । जेणें प्रकाशें त्रिजगतीं । उत्पत्ति स्थिति लय भासे ॥७७॥ माझ्या नाना अवतारमाळा । येणें प्रकाशें प्रकाशती सोज्ज्वळा । देवो देवी सकळा । येणें प्रकाशमेळां भासती ॥७८॥ माझ्या अवतारांची उत्पत्ती । तेणें प्रकाशें असे होती । नाना चरित्रें अंतीं । प्रवेशती ते प्रकाशीं ॥७९॥ ऐसिया प्रकाशाची जे प्राप्ती । ते जाण सनातन माझी भक्ती । उद्धवा म्यां हे तुजप्रती । यथानिगुती सांगीतली ॥७८०॥ निश्चळभक्ती सनातन । हें मुळींचें पदव्याख्यान । यालागीं भक्ति सनातन । समूळ जाण बोलिलों ॥८१॥ सांडूनि पदपदार्था । नाहीं बोलिलों जी वृथा । सावधान व्हावें श्रोतां । पुढील कथा अनुपम ॥८२॥ उद्धवा हे ऐसी माझी भक्ती । कैसेनि म्हणसी होये प्राप्ती । भावें धरिलिया सत्संगती । माझी भक्ती उद्बोहधे ॥८३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता । स वै मे दर्शितं सद्‌भिः अञ्जसा विन्दते पदम् ॥२५॥

मुख्यत्वें संतांची सेवा । हेंचि साधन आवडे देवा । संतवचने निजभावा । देतुसे तेव्हां निजभक्ती ॥८४॥ ज्यासी आवडे संतसंगाचा मेळू । जो साधुवचनीं अतिभुकाळू । जो पडिलें वचन नेणें उगळूं । तोचि पायाळू निजभक्ती ॥८५॥ साधुवचनीं श्रद्धा भारी । देखोनियां निजनिर्धारीं । त्यावरी सद्गुदरु कृपा करी । साधु चराचरीं गुरुरावो ॥८६॥ गुरुवांचोनी तत्त्वतां । नाहीं संसारी तारिता । गुरुवचनें निजभक्तिदाता । मीचि सर्वथा भक्तांसी ॥८७॥ सद्गुचरु जो संसारी । त्याची आज्ञा मी वाहें शिरीं । तो ज्यावरी कृपा करी । तो मी उद्धरीं तात्काळ ॥८८॥ त्या सद्गु रुचें भजन । जो मद्‌रूपें करी जाण । त्याचें मज पढियंतेपण । माझेनिही जाण न बोलवे ॥८९॥ त्याचा इहलोक परलोक । दोन्ही चालविता मीचि देख । त्याचे मज अत्यंत सुख । हरिखें हरिख वोसंडे ॥७९०॥ त्यासी गुरूनें जो दाविला मार्ग । चालतां न पडे प्रयासपांग । मी सामोरा धांवें श्रीरंग । आपुलें सर्वांग मी वोडवीं ॥९१॥ तेणें जावें ज्या पदासी । तें पदचि मी आणीं त्यापासीं । संतभजनीं प्रीति ऐसी । हृषीकेशी सांगतू ॥९२॥ ऐसें ऐकोनियां वचन । उद्धवाचें कळवळलें मन । कोण कोण ते साधुजन । त्यांचें निजचिन्ह पुसों पां ॥९३॥ कोण ते भक्तींचें लक्षण । भजती खूण ते कोण कोण । तें समूळ जाणावया आपण । उद्धवें प्रश्न मांडिला ॥९४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा

श्रीउद्धव उवाच । साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो । भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्‌भिरादृता ॥२६॥

ज्ञाते वक्ते आहेत बहुत । परी ते रजतमगुणयुक्त । गुणानुसारें निरूपीत । त्यांसी पुसों चित्त मानीना ॥९५॥ अथवा सात्त्विक केवळ । तो सत्त्वगुणें विव्हळ । बोलणें बोलतां जाये बरळ । नव्हे केवळ निजबोधू ॥९६॥ तैसा तूं नव्हेसी कृष्णनाथा । तुजआधीन गुण तत्त्वतां । लीलाविग्रहें देहधरिता । निजज्ञानवक्ता तूंचि एक ॥९७॥ यालागीं जी उत्तमश्लोक । तुज म्हणती तीन्ही लोक । तुजवेगळा आणिक । आम्हांसी देख मानेना ॥९८॥ माझिया प्रश्नाचा वक्ता । तूंचि एक कृष्णनाथा । तरी साधु कोण तत्त्वतां । तुज सर्वथा मानला ॥९९॥ तुज मानले जे साधुजन । त्यांचें संपूर्ण सांग लक्षण । तुज पढियंती भक्ति कोण । तेंही लक्षण सांगावें ॥८००॥ भक्तीमाजीं भक्ति सधर । जे कां माझी प्राप्तिकर । अतिउत्तम परात्पर । संतीं निरंतर आदरिली ॥१॥ संतीं आदरिलें जे भक्तीसी । संतासी पुसो जाये म्हणसी । मज विश्वास तुझिया वचनासी । पुसों आणिकांसी मानेना ॥२॥ जे ज्या देवतांतरा भजती । ते ती उत्तम भक्ति म्हणती । तुज मानिली जे श्रीपती । ते मजप्रती सांगावी ॥३॥ समान कुळशीळसंवादु । तैसियासीच म्हणती साधु । तूं निजमुखें जो म्हणसी शुद्धु । ती मज वंद्यु सर्वथा ॥४॥ तीं संबोधनीं सारंगधरू । उद्धव प्रार्थूनि करी सादरू । तीं विशेषणीं निजविचारू । श्रवणाधिकारू सांगतु ॥५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा

एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो । प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम् ॥२७॥

पुरुषीं पुरुषोत्तम तूंचि कीं । कर्मधर्मांचा विवेकी । यालागीं बोलिजे पुरुष्याध्यक्षी । सर्वसाक्षी गोविंदा ॥६॥ जैसें कर्म तैसा फळदाता । यालागीं बोलिजे लोकाध्यक्षता । तूंचि ब्रह्मादिकांचा नियंता । प्रतिपाळिता जगाचा ॥७॥ हो कां मी जगाचा प्रतिपाळिता । त्या जगामाजीं तूंही असतां । तुजचि सांगावी ज्ञानकथा । हे अधिकता कां म्हणसी ॥८॥ जरी तूं सर्वज्ञ सर्वेश्वरू । अंतर्यामी नियंता ईश्वरू । जरी देखसी माझा अधिकारू । तरी ज्ञाननिर्धारू सांगावा ॥९॥ हो कां मज अधिकारू नाहीं । तरी शरण आलों तुज पाहीं । शरणागताची तुझ्या ठायीं । उपेक्षा नाहीं सर्वथा ॥८१०॥ विषयीं देखोनि थोर दुःख । झालों तुझिया चरणासंमुख । अतिदीन मी तुझे रंक । कृपा आवश्यक तुवां कीजे ॥११॥ माझ्या दुर्जय वासना । अनिवार मज निवारतीना । त्या तूं निवारीं श्रीकृष्णा । शरण चरणा यालागीं ॥१२॥ मी एक भक्त अनुरक्तु । ऐसें बोलतां बहु गर्व दिसतु । तूं सर्वज्ञ श्रीअनंतु । कृपावंतु दीनांचा ॥१३॥ मी एकु श्रवणाधिकारी । हेंही न म्हणवे गा मुरारी । ऐसें बोलोनियां पाय धरी । कृपा करीं कृपानिधि ॥१४॥ आम्ही स्वगोत्र सखे सहज । पाय धरणें न घडें तुज । या म्हणणियाचें निजबीज । कळलें मज गोविंदा ॥१५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः । अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥२८॥

तूं निर्गुण निर्विशेष । चिन्मात्रैक चिदाकाश । पुरुषांमाजीं उत्तम पुरुष । वंद्य सर्वांस तूं एक ॥१६॥ तूं ब्रह्म गा निर्विकार । प्रकृतिपुरुषांहोनि पर । तुझा वेदशास्त्रां न कळे पार । अगोचर इंद्रियां ॥१७॥ ऐक आमुचे भाग्याची कळा । त्या तुज प्रत्यक्ष देखतों डोळां । मुकुटकुंडलें वनमाळा । घनसांवळा शोभतु ॥१८॥ सुंदर राजीवलोचन । पीतांबर परिधान । देखोनि निवताहे तनुमन । तूं जगज्जीवन जगाचा ॥१९॥ त्या तुझें दर्शन अतिगोड । देखतां पुरे जगाचें कोड । त्याही देहाची तुज नाहीं चाड । ऐसा निचाड तूं देवा ॥८२०॥ तरी भक्तकृपेचा कळवळा । धरिसी नानावतारमाळा । भक्तइकच्छा तूं स्वलीळा । देहाचा सोहळा दाविसी ॥२१॥ भक्तकृपेनें तत्त्वतां । तूं अवतरलासी कृष्णनाथा । तरी माझिया प्रश्नाचा वक्ता । न प्रार्थितां जालासी ॥२२॥ जेवीं वत्सा हुंकारें गाये । वोरसली धांवताहे । तेवीं उद्धवप्रश्नीं देव पाहें । वोळलाहे निजबोधें ॥२३॥ धन्यासी दुभतें दोनी सांजे । तेंही वत्सयोगें पाविजे । वत्सासी वोळली सदा सहजें । तेवीं अधोक्षजें उद्धवासी ॥२४॥ उद्धव आवडला आवडीं । त्याच्या प्रश्नाची अतिगोडी । बापु भाग्याची परवडी । जोडिल्या जोडी श्रीकृष्णू ॥२५॥ जें जें कांहीं उद्धव पुसतू । त्यासी अंजुळी वोडवीं श्रीकृष्णनाथू । आवडी त्यातें चाटूं पाहतू । भावार्था अनंतू भुलला ॥२६॥ जैशी अजातपक्ष पिलीं । त्यांसी पक्षिणी मुखीं चारा घाली । तैसी निजज्ञानगुह्यबोली । कृष्ण हृदयीं घाली उद्धवाचे ॥२७॥ उद्धवप्रश्नाचें उत्तर । पांच श्लोकीं शारङ्गधर । साधुलक्षणें विचित्र । अतिपवित्र सांगेल ॥२८॥ साधुलक्षणें अपार जाण । त्यांत उत्तमोत्तम तीस गुण । निवडोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवासी आपण सांगतु ॥२९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा

श्रीभगवानुवाच । कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् । सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ॥२९॥

कृपेसी स्वतंत्र जन्म नाहीं । जेथ उपजे तो साधु पाहीं । कृपा वसे संतांच्या देही । त्यांचेनि ते पाहीं दाटुगी जगीं ॥८३०॥ कृपा त्यांचेनि महिमे आली । दया त्यांचेनि जीवें झाली । कठिणत्वाची कांटी काढिली । समूळीं उपटिली निष्ठुरता ॥३१॥ कृपा भूतमात्राच्या ठायीं । सारिखीच सर्व देहीं । येथतेथ हें त्या नाहीं । अवकृपा ठायीं निमाली ॥३२॥ नवल कृपाळुत्वाचें चित्त । जीवाची जीव जीवीं स्यूत । दुःख हरोनि सुख देत । कृपा अद्भुीत यापरी ॥३३॥ जेणें आपणासी होय दुःख । तें परासी न करी निःशेख । जेणें आपणिया होय सुख । तें करी आवश्यक प्राणिमात्रां ॥३४॥ या नांव कृपाळुता । हे पहिलें लक्षण संतां । दुसरें तें अद्रोहता । ऐक आतां सांगेन ॥३५॥ लोकीं हिंडतां अद्रोहता । ठावो न लभेचि सर्वथा । मग शरण आली साधुसंतां । सावकाशता वस्तीसी ॥३६॥ ते दयाळु शरणागता । तिंहीं प्रतिपाळिली अद्रोहता । भूतीं भगवंतू देखतां । द्रोहाची वार्ता निमाली ॥३७॥ व्याघ्रसर्पादि देहांसी । कदा द्वेष नुपजे त्यासी । जरी देऊं आलें उपद्रवासी । तरी द्वेषासी करीना ॥३८॥ देहास आलिया आपदा । तेणें झाडिकरी प्रारब्धा । द्वेष येऊं नेदी कदा । नातळे क्रोधा निजबोधें ॥३९॥ हे जाण पां अद्रोहता । दुसरें लक्षण तत्त्वतां । तितिक्षा ते ऐक आतां । सहनशीलता साधूंची ॥८४०॥ शांति परदेशी झाली होती । जेथें जाये तो दवडी परती । मग अतिदीन येतां काकुळती । निजधामा संतीं आणिली ॥४१॥ संतीं वाढविली अतिप्रीतीं । ते भगवंताची झाली पढियंती । तेणें आपुली निजसंपत्ती । शांतीच्या हातीं दिधली ॥४२॥ शांती सकळ वैभवेंसीं । अखंड असे संतांपांशीं । यालागी सहनशीलता तयांसी । अहर्निशीं अनिवार ॥४३॥ लागतां सकळ भूतांचा झटा । न म्हणे हा भला वोखटा । नाचतू निजशांतीचे चोहटा । संत गोमटा त्या नांव ॥४४॥ ऐशी जे सहनशीलता । ते तितिक्षा जाण तत्त्वतां । हे तिसरी लक्षणता । सत्याची सत्यता अवधारीं ॥४५॥ सत्य अल्पायुषी झालें येथें । मरे उपजे जेथींच्या तेथें । कोठेंही नव्हे वाढतें । तेणें संतांतें ठाकिलें ॥४६॥ सत्यासी संतांसी होतां भेटी । तंव सत्यस्वरूपीं पडली गांठी । सत्य संतत्वे उठी । झालें सृष्टीं चिरायु ॥४७॥ यापरी सत्य संतदृष्टीं । सत्य सारें आलें पुष्टी । बळें वाढलें सृष्टीं । सत्यें भेटी परब्रह्मीं ॥४८॥ संतांसी होआवा उतरायी । सत्य लागलें त्यांचे पायीं । संतचरणावेगळा पाहीं । थारा नाहीं सत्यासी ॥४९॥ ऐसे सत्यास आधारभूत । ज्यांचे पाखोवा सत्य जीत । ज्यांचेनि बळें सत्य समर्थ । ते शुद्ध संत जाणावे ॥८५०॥ ज्यांसी सबाह्य सत्यत्वें तुष्टी । जे सत्यस्वरूपें आले पुष्टी । सत्ये धाली दे ढेकर दृष्टी । ज्यांची वाचा उठी सत्यत्वें ॥५१॥ या नांव जाण सत्याचें सार । हें संतांचें वसते घर । हे मज मान्य संत साचार । मी निरंतर त्यांपाशीं ॥५२॥ जिंहीं असत्याची वाहूनि आण । ज्यांमाजी सत्य सप्रमाण । जे सदा सत्यत्वें संपन्न । हें मुख्य लक्षण साधूंचें ॥५३॥ या नांव सत्यसार । संतलक्षण साचार । हा चौथा गुण सधर । अनवद्य अपार तें ऐका ॥५४॥ निंदा असूयादि दोष समस्त । निजात्मबोधें प्रक्षाळित । अत्यंत पवित्र केलें चित्त । अनिंदित निजबोधें ॥५५॥ गुरुआज्ञातीर्थीं न्हाला । न्हावोनि सर्वांगीं निवाला । त्रिविधतापें सांडवला । पवित्र झाला मद्‌रूपें ॥५६॥ काय सांगूं त्याची पवित्रता । तीर्थें मागती चरणतीर्था । मीही पदरज वांछिता । इतरांची कथा कायसी ॥५७॥ कृष्ण म्हणे उद्धवा । हा अनवद्य गुण पांचवा । ऐक आतां सहावा । सम सर्वां समभावें ॥५८॥ निजरूपें सर्वसमता । समचि देखे सर्वां भूतां । निःशेष निमाली विषमता । जेवीं सैंधवता सागरीं ॥५९॥ नाना अलंकार पदार्था । सोनेंपणें विकत घेतां । ते ते पदार्थ न मोडितां । स्वभावतां सम सोनें ॥८६०॥ तैसे नाना आकार नाना नाम । अवघें जग दिसे विषम । साधूचि चिद्‌रूपें सर्व सम । न देखे विषम निजबोधे ॥६१॥ ऐसिया समसाम्यावस्थेसी । दैवें आलिया सुखदुःखांसी । तेहीं मुकली द्वंद्वभावासी । सहजें समरसीं निजसाम्यें ॥६२॥ सव्यें मीनल्या महानदीसी । अपसव्यें आल्या गांवरसासी । गंगा दोहींतेंही समरसी । गुणदोषांसीं उडवूनी ॥६३॥ तेथ पवित्रअपवित्रता । बोलूंचि न ये सर्वथा । गोडकडूपणांची वार्ता । निजांगें समता करी गंगा ॥६४॥ तैसें सुखदुःखांचें भान । साधूंसी समत्वें समान । सदा निजबोधें संपन्न । हे अगाध लक्षण संतांचें ॥६५॥ नटिया एकचि एकला । गायव्याघ्रांचें सोंग अवगला । भीतरील खेळ्या जैं वोळखिला । तैं फिटला भवभ्रमू ॥६६॥ तैसी भयाभयवार्ता । द्वैतभावें उठी सर्वथा । साधु उभयसाम्यें पुरता । भयनिर्भयता तो नेणे ॥६७॥ द्वंद्वसाम्यें परिपूर्ण । साधूचा हा सहावा गुण । ऐक सातवें लक्षण । परोपकारीपण तयाचें ॥६८॥ पत्र पुष्प छाया फळ । त्वचा काष्ठ समूळ । वृक्ष सर्वांगें सफळ । सर्वांसी केवळ उपकारी ॥६९॥ जो वृक्षा प्रतिपाळी । कां जो घावो घाली मूळीं । दोन्हीतें वृक्ष पुष्पीं फळीं । समानमेळीं संतुष्ट ॥८७०॥ मोडूनि फळें आलिया वृक्षें । वृक्षु एकही स्वयें न चाखे । तेवीं कर्मफळा जो न टेकें । तो यथासुखें परब्रह्म ॥७१॥ तैसा कायावाचामनें प्राणें । साधु वाढला उपकाराकारणें । आपुलें परावें म्हणों नेणे । उपकारू करणें सर्वांसी ॥७२॥ हो कां चंद्र उगवोनि अंबरीं । जेवीं जगाचें आंधारें निवारी । विश्वाचा ताप दूर करी । निववी निजकरीं सर्वांतें ॥७३॥ तेथ चंद्रामृत चकोरीं सेवावें । येरांसी चंद्र न म्हणे न द्यावें । जो जो भजे जेणें भावें । तो तो पावे तें सुख ॥७४॥ तैसेंचि जाण साधूपासी । जो जो श्रद्धा करी जैसी । त्या त्या देतसे सुखासी । होत जगासी उपकारी ॥७५॥ काउळे चंद्रासी हेळसिती । चकोर चंद्रामृत सेविती । तेवीं दुष्ट साधूतें धिक्कारिती । भावार्थी पावती निजलाभू ॥७६॥ सातव्या लक्षणाचा उभारा । सांगितलें परोपकारा । पुढील श्लोकीं लक्षणें अकरा । साधुनिर्धारा सांगत ॥७७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा

कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः । अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥३०॥

उर्वशी आलिया सेजेसी । कामक्षोभ नुपजे ज्यासी । स्वानंद भोगितां अहर्निशीं । विषयकामासी विसरला ॥७८॥ रंकू पालखिये बैसला । तो पूर्वील वाहना विसरला । तेवीं हा निजानंदें तृप्त झाला । काम विसरला तुच्छत्वें ॥७९॥ कांहीं अप्राप्त पावावया कामावें । साधूसी अप्राप्तता न संभवे । प्राप्तपदीं यथागौरवें । निजानुभवें विराजतू ॥८८०॥ खद्योता सूर्य भेटों जातां । खद्योता न देखे सविता । सूर्यासी न भेटवे खद्योता । तेवीं अप्राप्तता साधूसी ॥८१॥ एवं उभय परी पाहतां । कामू निमाला सर्वथा । हें आठवें लक्षण तत्त्वतां । अकामता साधूची ॥८२॥ सावधानें अंतर नेमितां । तेचि बाह्येंद्रियां नियामकता । जेवीं कां लेंकीसी शिकवण देतां । सून सर्वथा चळीं कांपे ॥८३॥ मुख्य धूर रणीं लागल्या हाता । येर कटक जिंतिलें न झुंझतां । कां मूळ छेदिलें असतां । शाखा समस्ता छेदिल्या ॥८४॥ एवं अंतरवृत्तीचा जो नेम । तोचि बाह्येंद्रियां उपरम । ऐसेनिही जें निपजे कर्म । तें निर्भ्रम अहेतुक ॥८५॥ अंतर जडलें आत्मस्थितीं । बाह्य रंगलें मद्भ॥क्तीं । तेथें जीं जीं कर्मे निपजती । तीं तीं होती ब्रह्मरूप ॥८६॥ बाह्येंद्रियें करितां नेम । अंतरीचें कर्मीं प्रकटे ब्रह्म । हा बाह्येंद्रियांचा नेम । आत्माराम जाणती ॥८७॥ ऐसी बाह्येंद्रियनियामकता । हे जाणावी साधूची दांतता । हा नववा गुण तत्त्वतां । ऐक आतां दशमातें ॥८८॥ आकाश सर्वांसीही लागे । परी कठिण नव्हे कोणेही भागें । तेवीं साधु जाण सर्वांगें । मृदु लागे सर्वांसी ॥८९॥ पिंजल्या कापुसाचा गोळा । फोडूं नेणे कोणाच्या कपाळा । तैसाचि साधूचा जिव्हाळा । अतिकोंवळा सर्वांसी ॥८९०॥ पाहें पां जैसें गंगाजळ । गायीव्याघ्रांसी करी शीतळ । तैसाचि साधुही केवळ । मृदु मंजुळ सर्वांसी ॥९१॥ साधूंची अतिमृदुता । या नाव जाण सर्वथा । हे दशमलक्षणयोग्यता । ऐक आता अकरावे ॥९२॥ साधूंची जे शुचिष्मंतता । ते भगवद्भ जनेंचि तत्त्वतां । व्रततपदानादितीर्था । शुचिष्मंतता त्यांचेनी ॥९३॥ परदारा आणि परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन । गंगादि तीर्थे त्यांचे जाण । चरणस्पर्शेन वांछिती ॥९४॥ स्वदारास्वधन सलोभता । अवश्य जाणें अधःपाता । द्रव्यदारानिरपेक्षता । शुचिष्मंतता साधूची ॥९५॥ ऐशी असोनि शुचिष्मंतता । तो निंदीना व्रततपादितीर्था । ते ते विधीतें आचरितां । सदाचारता अतिश्रोत्री ॥९६॥ पडलिया मगरमिठी । ते न सोडी प्राणसंकटी । सांपडे तें सगळेंचि घोटी । तैशी पडली मिठी जीवब्रह्मा ॥९७॥ हें पुढेंसूनि परब्रह्म । आश्रमधर्मादि स्वकर्म । आचरोनि दावी उत्तमोत्तम । कर्मी ब्रह्मप्रतीती ॥९८॥ कर्म करितो लोक म्हणती । तो वर्तताहे ब्रह्मस्थितीं । हें ज्याचें तो जाणे निश्चितीं । लोकां प्रतीती कळेना ॥९९॥ कुलाल भांडें करूनि उतरी । चक्र भोंवे पूर्विला भंवरी । तैसा साधू पूर्वसंस्कारी । स्वकर्मे करी वृत्तिशून्य ॥९००॥ हें साधुलक्षण अत्यंत थोर । ऐकतां सुगम करितां दुर्धर । हे अकरावें अतिपवित्र । ऐक विचित्र तें बारावें ॥१॥ साधूची अपरिग्रहता । परिग्रहो नातळे चित्ता । देहगेहें निःसंगता । अकिंचनता त्यासी नांव ॥२॥ स्फटिकु काजळीं दिसे काळा । आरक्तीं आरक्ती कीळा । नीळवणीं भासे । निळा । तरी तो वेगळा शुद्धत्वें ॥३॥ स्फटिक जपाकुसुमीं ठेविला । पाहतां दिसे तांबडा झाला । परी तो अलिप्तपणें संचला । नाहीं माखला तेणें रंगें ॥४॥ तैसा साधु परिग्रहामाजी वसे । परिग्रही झालाही दिसे । परी जागृतिस्वप्नसुषुप्तिवशे । परिग्रहो न स्पर्शे निजबोधें ॥५॥ परीस सर्व धातूंसी खेंव देतां । मिळणीं सोनें करी तत्त्वतां । तो सुवर्णावांचूनि सर्वथा । आणिका पदार्था नातळे ॥६॥ तैसा साधू म्हणे जें जें माझें । तें तें त्यासी नाठवे दुजें । ऐक्यभावाचीं नाचवी भोजें । अधोक्षजें अंकितु ॥७॥ चिन्मात्री जडलें मन । विश्व जाहलें चैतन्यघन । बुडालें परिग्रहाचें भान । अकिंचनपण या नांव ॥८॥ सकळ सांडूनि वना गेला । वनीं वनिता चिंतू लागला । तो त्यागचि बाधकत्वा आला । उलथोन पडिला परिग्रहीं ॥९॥ उंडणी भिंती चढों लाहे । चढते कष्ट व्यर्थ पाहे । ते पूर्विल्यापरीस तळीं जाये । उलंडूनि ठाये अतिदुःखी ॥९१०॥ तैशी मुंगी नव्हे पाहें । उंडणी घेऊनि वृक्षावरी जाये । सत्संगती मूर्ख उद्धरों लाहे । परी ते उपाये न करिती ॥११॥ मुंगी लहान उंडणी थोर । ते तिचा करूं शके उद्धार । तैसे अकिंचन जे नर । ते करिती उद्धार सकळांचा ॥१२॥ असो मूर्खांची जे त्यागिती गती । ते अत्यंतबाधें बाधका होती । जंव धरिली नाहीं सत्संगती । तंव त्यागस्थिती कळेना ॥१३॥ प्रपंच सांडूनी वना गेला । तो देहप्रपंचें दृढ अडकला । देही देहो जेणें मिथ्या केला । तो सत्य झाला अकिंचन ॥१४॥ मूर्खासी त्याग तो झाला बाधू । परिग्रहीं असोनि मुक्त साधू । सबाह्य त्यागें अतिशुद्धू । शुकनारदू तिहीं लोकीं ॥१५॥ ते दोघेही लागती जनकाच्या पायीं । तो राज्य करितांही विदेही । त्यासी मीही मानीतसें पाहीं । अभिनव नवाई साधूची ॥१६॥ या नांव मुख्य अकिंचनता । तुज म्यां सांगीतली तत्त्वतां । हे बारावी लक्षणता । ऐक आतां अनीहा ॥१७॥ अनीहा झाली बापुडी । जेथ जाय तो दूर दवडी । कोणी राहों नेदी अर्धघडी । अति चरफडी निराश्रयें ॥१८॥ अनीहा हिंडता लोकीं तिहीं । तिळभरी ठावो बसावया नाहीं । ईहा वैरिणी लागली पाहीं । ठायींच्या ठायीं दंडवी ॥१९॥ कोणी येवों नेदी दाराकडे । अतिदीन जाली बापुडें । धाय मोकलोनि रडे । गार्हा।णें संतांपुढें देवों आली ॥९२०॥ ते कृपाळू दयामेळें । निजकरें पुसोनि डोळे । प्रतिपाळिली स्वहितकाळें । संतबळें वाढली ॥२१॥ त्यापूर्वील वैर स्मरोनियां । ईहा वैरिणी साधावया । संतांसी पुसोनि उपाया । तिच्या अपाया प्रवर्तली ॥२२॥ ईहेसी नाना चेष्टीं चेष्टवितां । अहं आणि जाण ममता । कामें अंगीं घातली तत्त्वतां । कामकांता ते झाली ॥२३॥ ईहा कामफळें वाढली थोर । व्यापूनि राहिली घरोघर । तिसीं साधावया वैर । अनीहा सत्वर चालिली ॥२४॥ असंगशस्त्र मागोनि संतां । ईहेच्या करावया घाता । आधीं मारूं धांवे अहंममता । दोघें धाकता निमालीं ॥२५॥ अनीहा पाठीं लागल्या जाण । अंहममतेसी म्हातारपण । थरथरां कांपोनि प्राण । घायेंवीण सांडिला ॥२६॥ अनीहा देखोनि दिठीं । काम पळे बारा वाटीं । संकल्पाचे शेवटिले गोटीं । उठाउठी पाडिला ॥२७॥ कामू पडतां रणांगणीं । क्रोधादि शूर पडिले रणीं । ईहेचा कैवारी नुरेच कोणी । एकेक शोधुनी मारिले ॥२८॥ एवं अनीहेसमोर । राही ऐसा नाहीं वीर । मारूनि अवघ्यांचा केला चूर । क्रिया करणार कोणी नाहीं ॥२९॥ काम निमाल्या सर्वथा । ईहा रांडवली वस्तुतां । मुख न दावीच संतां । अधोगमनता पळाली ॥९३०॥ यालागीं ईहेसवें जो लागला । तो जाणावा अधोगती गेला । अनीहेचा जो अंकिता झाला । तो आवडला गोविंदा ॥३१॥ म्हणसी अनीहा ते कोण । काय ते ईहेचें लक्षण । ऐक सांगेन संपूर्ण । जेणें बाणे खूण जिव्हारीं ॥३२॥ काम्यकर्मादि क्रियाजाळ । तेचि ईहा जाणावी अतिचपळ । अंतरीं जे सुनिश्चळ । तेचि केवळ अनीहा ॥३३॥ अंतरीं कामाची वार्ता । नुपजे कर्माची कर्मावस्था । अणुभरी न रिघे उद्वेगता । अनीहा तत्त्वतां ते जाण ॥३४॥ ऐसी अनीहा असे ज्यासी । देवो आज्ञाधारकू त्यापाशीं । ते अनीहा संतांची दासी । अहर्निशीं जीवेंभावें ॥३५॥ हे अनीहा अतिगौरवें । साधुलक्षण तेरावें । मितभोजन तें चौदावें । लक्षण वैभवें अवधारीं ॥३६॥ न कोंडे रसनेचिया चाडा । न पडे क्षुधेच्या पांगडा । आवडीनावडीचा उपाडा । करूनि निधडा भोजनीं ॥३७॥ प्राणु आकांक्षी अन्नातें । जठराग्नि भक्षी त्यातें । उभयसाक्षी मी येथें । जाणोनि निरुते रस सेवी ॥३८॥ जें जें आलें भोजनासी । दृष्टीनें त्याचे दोष निरसी । अतिपवित्र करूनि त्यासी । निजसमरसीं सेवितू ॥३९॥ न देखे भोग्य पदार्था । नाठवे मी एक भोक्ता । ग्रासीं समरसीं अच्युता । भोगूनि अभोक्ता मितभोजी ॥९४०॥ अग्नि आधीं आपणयाऐसें करी । मग त्या आहारातें अंगीकारी । साधु आधीं द्वैतातें निवारी । मग स्वीकारी आहारातें ॥४१॥ याचि नांव मितभोजन । साधूचे आहाराचें लक्षण । युक्तीवीण अल्प भोजन । तें पथ्य जाण रोग्यांचे ॥४२॥ ग्रासोग्रासीं ब्रह्मार्पण । त्या नांव परिमित भोजन । हें चौदावें लक्षण । साधूचें जाण उद्धवा ॥४३॥ समळजळसंभारी । सरितामेळू मिळे सागरीं । तो डहुळेना तिळभरी । निर्विकारी निर्मळू ॥४४॥ तैशा आलिया नाना ऊर्मी । ज्यांसी गजबजु नाहीं मनोधर्मी । शांति संतांचि पराक्रमी । उपक्रमी निजशक्ती ॥४५॥ जेवीं कां नागवेलीची वेली । आधारावीण न वचे वेंगली । तैसी संतबळें शांती वाढली । मंडपा चढली चिन्मात्र ॥४६॥ झांकळोनि दश दिशांसी । आभाळ दाटल्या आकाशीं । गगन अविकारी त्या दोषासी । आभाळासी नातळे ॥४७॥ शीत उष्ण पर्जन्यधारा । अंगीं न लगती अंबरा । तेवीं साधूचा उभारा । द्वंद्वसंभारा निर्द्वंद्व ॥४८॥ तैशा उंच नीच नाना अवस्था । निबिड दाटल्या मोहममता । क्षोभु नुपजे ज्याच्या चित्ता । त्या नांव तत्त्वतां निजशांती ॥४९॥ संतांचेनि शांति गहन । शांतीचेनि संत पावन । हें अनन्य निजलक्षण । पंधरावा गुण संतांचा ॥९५०॥ जैं मीपणें नव्हतें जन्मनाम । तैंच पूर्वजांचें निजधाम । आपुली मिरासी जे उत्तम । तेथ मनोधर्म स्थिरू ज्याचा ॥५१॥ मज जन्मचि नाहीं झालें । मरण म्यां नाहीं देखिलें । ऐसें मन मुळीं स्थिरावलें । स्थिरता बोलिलें या नांव ॥५२॥ चहूं आश्रमांहूनि उत्तम । आपुला जो निजाश्रम । तेथें स्थिरावोनि मनोधर्म । वर्णाश्रम चालवी ॥५३॥ चहूं वर्णांमाजीं पवित्रता । जेणें ब्राह्मणांची ब्राह्मणता । तेथें स्थिराविलें जेणें चित्ता । जाण स्थिरता ती नांव ॥५४॥ तिहीं लोकीं स्थिरता । मरों टेंकली सर्वथा । कोणी नाहीं प्रतिपाळिता । हातीं धरिता न देखे ॥५५॥ दारीं राहों नेदी कोणी । कोण देईल पथ्यपाणी । अवघी ठाकिली निरंजनीं । ते सज्जनीं प्रतिपाळिली ॥५६॥ स्थिरता वाढली संतबळें । जिणोंनि वर्णाश्रमादि टवाळें । भेदोनि अकारादिवर्णपटळें । एके वेळे वाढली ॥५७॥ स्वस्वरूपीं सायुज्यता । पावोनि स्थिरावली स्थिरता । तेथ वाट मोकळी संतां । स्वभावतां त्यां केली ॥५८॥ तेथ स्वस्वरूपें स्वकर्म । स्वस्वरूपें वर्णाश्रम । स्वस्वरूपें स्वधर्म । स्थिरतासंभ्रम या नांव ॥५९॥ ऐसी स्वधर्मकर्मीं अवस्था । ती नांव उत्तम स्थिरता । हे सोळावी लक्षणता । मच्छरणता ते ऐक ॥९६०॥ सरिता सागरा शरण आली । ते समरसोनि सिंधू झाली । तैसी शरण जे वृत्ति मज आली । ते पावली दशा माझी ॥६१॥ लवण जीवना आलें शरण । तें तत्काळ जाहलें जीवन । तैसा अनन्य मज जो शरण । तो मीचि जाण होऊनि ठाके ॥६२॥ मज रिघोनियां शरण । जो वांछी महिमा सन्मान । तो गुळांतील पाषाण । केवळ जाण गुळदगडू ॥६३॥ जो कां गुळें माखिला दगडू । तो पाहतां दिसे वरिवरी गोडू । शेखीं परिपाकीं निवाडू । अतिजडू कठिणत्वें ॥६४॥ तैसें वरिवरी दावी माझें भजन । हृदयीं विषयअवभिलाषण । तो नव्हे माझा अनन्यशरण । अतिदूषण लोभाचें ॥६५॥ सर्वांगीं सुंदर सुरेख । जिच्या नाकावरी पांढरें ठीक । तिसी वरीना साधु लोक । तैसा विषयलोभु देख मद्भ जनीं ॥६६॥ रांडवा केलें काजळकुंकूं । देखोनि जग लागे थूंकूं । तैसा विषयांचा अभिलाखू । जेवीं वोकिला वोकू अतिनिंद्य ॥६७॥ त्रैलोक्यसाम्राज्यवैभव जाण । जो थुंकोनि रिघाला मज शरण । तो समरसें मीचि जाण । मानापमान त्या कैंचा ॥६८॥ या नांव मच्छरण । हें सतरावें लक्षण । उद्धवा जाण संपूर्ण । मननगुण तो ऐक ॥६९॥ श्रुतिगुरुवाक्यनिरूपण । ऐकतां अद्वैतश्रवण । युक्तिप्रयुक्तीं पर्यालोचन । मनन गुण त्या नांव ॥९७०॥ अग्निकापुरां भेटी होतां । तो अग्नीचि होय वस्तुतां । तेवीं माझे स्वरूपीं मन ठेवितां । मन चित्स्वरूपता पावलें ॥७१॥ मन चिदंशें असे जाण । तें चिन्मात्र जाहलें करितां मनन । जेवीं जीवनीं जन्मलें लवण । तें होय जीवन निजमिळणीं ॥७२॥ असो मननाचेनि लवलाहें । मन जेथवरी जावों पाहे । तेथवरी तया मीचि आहें । न वचतां राहें तेथही मी ॥७३॥ दीप जेउता जाउं बैसे । तेउता प्रकाशचि तया असे । कोठेंही न वचोनि ठायीं वसे । तेथेंही वसे प्रकाशू ॥७४॥ तैसें माझें करितां मनन । मद्‌रूपचि जाहलें मन । मग करितां गमनागमन । मद्‌रूपता जाण मोडेना ॥७५॥ एवं माझें स्वरूप जें केवळ । तेथें मद्‌रूपें मन निश्चळ । ध्रुवाचे परी अचंचळ । मननशीळ त्या नांव ॥७६॥ मुनि या पदाचें व्याख्यान । मननशीलता जाण । हें अठारावें लक्षण । तें हें निरूपण सांगितलें ॥७७॥ अत्यंत गोड निरूपण । पुढिले श्लोकीं दशलक्षण । तें ऐकावया उद्धव सावधान । सर्वांगीं कान होऊनि ठेला ॥७८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा

अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गु३णः । अमानी मानदः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥३१॥

जंववरी वृत्तिशून्य नव्हे मन । तंववरी विश्वासे ना विचक्षण । वृत्तिरूपें सिंतरील जाण । यालागीं सावधान निजबोधें ॥७९॥ हां हो दुर्वासाऐसा सज्ञान । त्यासी क्षणक्षणा क्षोभवी मन । न विचारितां गुणागुण । शाप दारुण देवों धांवे ॥९८०॥ दुर्गंधा जन्मली मत्स्याचे पोटीं । पराशर नाडला तीसाठीं । नारद कौतुक पाहतां दिठी । केला गंगातटीं नारदी ॥८१॥ आपुली कन्या देखोनि गोमटी । मनक्षोभें भोगावया उठी । ब्रह्म धांवे सरस्वतीपाठीं । जो कां सृष्टिपितामहो ॥८२॥ या मनाऐसें नाडक । जगामाजीं नाहीं आणिक । छळछद्में नाडी ज्ञाते लोक । साधु घातक मनाचे ॥८३॥ म्हणाल मनेंवीण भोग घडे । तरी वृत्तीसी क्षोभु कां पां चढे । हे बोल बोलती ते सज्ञान वेडे । साधूसी नावडे हे गोष्टी ॥८४॥ अधिष्ठूनि सत्त्वगुण । सूक्ष्मरूपें वृत्ति जाण । ते क्षोभवूनियां मन । मी मुक्त म्हणोन विषयी करी ॥८५॥ मुक्ताभिमानें विषयासक्ती । हेचि मग क्षोभाची प्राप्ती । वृत्ति असोनियां मुक्ती । साधु न मानिती सर्वथा ॥८६॥ अतिनाटकी नाटक मन । मुक्तत्वें धरी अभिमान । त्याचें करावया निर्दळण । साधु सावधान निजबोधें ॥८७॥ मुखीं धरिल्या कृष्णसर्पासी । ढिलें करितां तो तत्काळ ग्रासी । मरे तंववरी आंवळावें त्यासी । तेवीं मनासी निर्दाळिती ॥८८॥ मन निर्दाळावे सावधानता । बोलिली ते हे साधुसंता । हा एकुणिसावा गुण सर्वथा । ऐक आतां विसावा ॥८९॥ वर्षाकाळीं जळबळें सरिता । आल्या समुद्र नुचंबळे श्लाघ्यता । उष्णकाळीं त्या न येतां । क्षोभोनि सर्वथा आटेना ॥९९०॥ तैसें जाहलिया समृद्धिधन । साधूचें उल्हासेना मन । सकळ जाऊनि जाल्या निर्धन । दीनवदन हों नेणें ॥९१॥ दिवसराती येतांजातां । प्रकाशें पालटेना सविता । तेवीं आल्यागेल्या नाना अवस्था । गंभीरता अक्षोभ्य ॥९२॥ कडकडीत विजेचे कल्लोळ । तेणें गगनासी नव्हे खळबळ । तैसा नाना ऊर्मींमाजीं निश्चळ । गांभीर्य केवळ त्या नांव ॥९३॥ हे संताची गंभीरता । विसांवा जीवशिवांसी तत्त्वतां । हे विसावी संताची अवस्था । धृतीची व्यवस्था अवधारीं ॥९४॥ मनबुद्ध्यासदि इंद्रियें प्राण । निजधैर्यें धरोनि आपण । नित्य केलिया आत्मप्रवण । परतोनि जाण येवों नेदी ॥९५॥ स्वयंवरीं जिणोनि अरिरायासी । बळें आणिलें नोवरीसी । तो जाऊं नेदी आणिकापासी । तेवीं वृत्तीसी निजधैर्य ॥९६॥ वागुरें बांधिल्या मृगासी । पारधी जाऊं नेदी त्या वनासी । तेवीं धैर्यें आकळूनि मनासी । देहापाशीं येऊं नेदी ॥९७॥ देहासी नाना भोगसमृद्धी । वावूनियां गजस्कंधीं । ऐसें सुख होतां त्रिशुद्धी । मनासी देहबुद्धी धरूं नेदी ॥९८॥ प्रळयकाळाच्या कडकडाटीं । महाभूतां होतां आटाटी । तरी मनासी देहाची भेटी । धैर्यें जगजेठी होंचि नेदी ॥९९॥ तेथ काळाचेनि हटतटें । वृत्ति परब्रह्माचिये वाटे । लावूनियां नेटेंपाटें । चिन्मात्रपेठे विकिली ॥१०००॥ तेथ स्वानंदाचा ग्राहकु । तत्काळ भेटला नेटकु । त्यासी जीवेंसहित विवेकु । घालूनि आंखू संवसाटी केली ॥१॥ या नांव धृतीचें लक्षण । हा एकविसावा साधूचा गुण । आतां जिंतले जे षड्गुण । तेंही लक्षण अवधारीं ॥२॥ स्वानंदें तृप्त जाला । यालागीं क्षुधेसी मुकला । जगाचे जीवनीं निवाला । तृषा विसरला निःशेष ॥३॥ भोगितां निजात्मसुख । विसरला शोकदुःख । चिन्मात्रज्ञानें निष्टंक । त्यासंमुख मोहो न ये ॥४॥ तिहीं अवस्थां बाहिरा । वसिन्नला निजबोधवोंवरा । तेथें जरा जाली अतिजर्जरा । कांपत थरथरां पळाली ॥५॥ मिथ्या जालें कार्यकारण । देहाचें देहपणें नेदेखे भान । तंव मरणासीचि आलें मरण । काळाचें प्राशन तेणें केलें ॥६॥ यापरी गा हे षड्गुण । अनायासें जिंतोन । सुखें वर्तती साधुजन । हें लक्षण बाविसावें ॥७॥ आपुला स्वामी देखे सर्वां भूतीं । तेथें मान इच्छावा कवणाप्रती । मानाभिमान सांडिले निश्चितीं । अतिनम्र वृत्तीं वर्तणें ॥८॥ आधीं देहीं धरावा अभिमान । मग इच्छावा अतिसन्मान । तंव देहाचें खुंटलें भान । मानाभिमान बुडाले ॥९॥ या नांव गा अमानिता । हे तेविसावी लक्षंणता । साधु सन्मानाचा दाता । तेही कथा अवधारीं ॥१०१०॥ ब्रह्मादि मशकवरी । सर्वांतें वंदी शिरीं । एकनिष्ठता चराचरीं । बुद्धी दुसरी जाणेना ॥११॥ सर्व भूतीं स्वामी देखे । लोटांगणें घाली हरिखें । सुर नर खर हे नोळखे । अतिसंतोखें वंदीत ॥१२॥ नाना अलंकार घडिले गुणें । सोनें सोनेपणा नव्हेच उणें । तेवीं नामरूपांचे विंदाणें । पालटु मनें घेऊं नेणे ॥१३॥ साकरेची निंबोळी केली । परी ते कडूपणा नाहीं आली । तेवीं सूकरादि योनी जरी जाली । तरी नाहीं भंगली चित्सत्ता ॥१४॥ सागरीं नाना परींचे विक्राळ । जरी उठिले अनंत कल्लोळ । ते जेवीं गा केवळ जळ । तेवीं वस्तु सकळ भूतमात्रीं ॥१५॥ यापरी सकळ भूतां । साधु सन्मानातें देता । हे चोविसावी लक्षणता । परबोधकता ते ऐक ॥१६॥ जैसा भावो जैशी श्रद्धा । तैसतैशा करूं जाणे बोधा । ज्ञान पावोनि नव्हे मेधा । स्वरूपश्रद्धा प्रबोधी ॥१७॥ एक ज्ञान पावोनि जाहला पिसा । पडिला अव्यवस्थ ठसा । नोळखेचि सच्छिष्याची दशा । योग्य उपदेशा तो नव्हे ॥१८॥ एक ज्ञानआश्चर्यें कोंदला । विस्मयें तटस्थ होऊनि ठेला । काष्ठलोष्ठांचेपरी पडला । नाहीं उरला उपदेश ॥१९॥ एक ज्ञान पावोनि अतिकृपण । जीव गेलिया न बोले जाण । भेणेंभेणें धरोनि मौन । न बोले वचन सर्वथा ॥१०२०॥ ज्यासी धनकोडी जोडी जाहली । ते पुरूनि वरी दगड घाली । दान न देतां वृथा गेली । संपत्ति केली भुविसवती ॥२१॥ तैसें कष्टीं जोडूनि निजज्ञान । सत्पात्रीं न करीच दान । हें ज्ञात्याचें कृपणलक्षण । वंचकपण स्वभावें ॥२२॥ एक ज्ञान पावोनि सांगों जाये । उपदेशीं शिष्या बोधू नोहे । तें ज्ञान अबीज जाहलें पाहें । अंकुरां न लाहे सत्क्षेत्रीं ॥२३॥ सधन शिष्य करावया जाण । स्वयें प्रयत्न करी पूर्ण । आमुची दीक्षा अनुभव गहन । यापरी ज्ञान विकरां घाली ॥२४॥ जैसेनि प्रलोभे त्याचें मन । तैसें निरूपी निरूपण । अर्थस्वार्थें उपदेश पूर्ण । धनलोभें ज्ञान निर्वीर्य होये ॥२५॥ पेंवीं रिघालिया पाणी । त्या धान्याची नव्हे पेरणी । तेवीं धनलोभ रिघालिया ज्ञानीं । उपदेशें कोणी सुखी नव्हे ॥२६॥ शिष्य बोधेंवीण झुरे अंतरीं । गुरु गुरुपणें गुरगुरी । ते बोधकता नव्हे खरी । घरच्या घरीं चुकामुकी ॥२७॥ शब्दज्ञानें पारंगत । जो ब्रह्मानंदें सदा डुल्लत । शिष्यप्रबोधनीं समर्थ । तो मूर्तिमंत स्वरूप माझें ॥२८॥ हो कां मी जैसा अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी । चिद्रत्ना च्या अलंकारी । अलंकारी कुसरीं सच्छिष्यां ॥२९॥ तो मी या शब्दकुसरीं । नांवाचीं अंतरें बाहेरीं । आंतुवटें निजनिर्धारीं । एके घरीं नांदत ॥१०३०॥ एकचि बहुतांतें उपदेशी । एकाची प्राप्ती सुटंक कैसी । एकें अज्ञानें जैसी तेसी । हा बोलू कोणासी म्हणाल ॥३१॥ कृषीवल पेरणी करी । भूमिपाडें पिकती घुमरी । अंकुरेना क्षितितळीं उखरीं । तें बीज निर्धारीं अतिशुद्ध ॥३२॥ भूमिचि सखर-निखर । बीज पावन गा साचार । भाविकीं उपदेशा विस्तर । विकल्पी नर सुनाट ॥३३॥ जो जैसा देखे अर्थ । तोचि बोधूनि करी परमार्थ । ऐसा परबोधनीं समर्थ । गुण विख्यात पंचविसावा ॥३४॥ साधुची मैत्री चोखट । वोळखी सर्वांसी जुनाट । सर्वांचा सखा श्रेष्ठ । सर्वांसकट सारिखा ॥३५॥ सुहृद सर्वांचा सोयरा । सर्वांचा जिवलगु खरा । होऊनि सर्वांहीबाहिरा । मित्राचारा चालवी ॥३६॥ सांगतां अपुली गुह्य गोष्टी । अळोंचावया वेगळा नुठी । आप्तभावें देखे सृष्टी । अवंचक पोटीं सर्वांसी ॥३७॥ क्षीरनीरांची मैत्री जैसी । भेद नाहीं मिळणीपाशीं । साधू सर्व जीव समरसी । अभेदभावेंसीं मित्रत्वें ॥३८॥ परम मैत्रीचा भावो देख । दुःख हिरोनि द्यावें सुख । साधू जीवांचें निरसोनि दुःख । परम सुख देतसे ॥३९॥ नवल मैत्रींचें महिमान । सखा सर्वांचा पुरातन । सर्वांसी नीच नवें सौजन्य । अवंचकपण सर्वदा ॥१०४०॥ बंधूहूनि मित्र अधिकु । पुत्राहूनि विश्वासिकु । तो मित्र जैं जाहला वंचकु । तैं केवळ ठकु तो जाणावां ॥४१॥ मनें धनें कर्तव्यता । ज्याची अनन्य अवंचकता । त्या नांव परम मित्रता । हे खूण तत्त्वतां जाणावी ॥४२॥ समूळ मैत्रीचें निरूपण । विशद सांगितलें जाण । हें सव्विसावें साधुलक्षण । कारुण्यपण तें ऐका ॥४३॥ प्रत्युपकार न वांछितां । मी कारुणिक हे नाहीं अहंता । ऐसेनि दीनदुःख निवारितां । कारुण्य सर्वथा त्या नांव ॥४४॥ रसपूजा धरोनि पोटीं । वैद्य वोखदांच्या सोडी गांठी । कां संभावना सूनि दिठी । सांगे गोठी पुराणिक ॥४५॥ ऐसी वर्तणूक सर्वथा । ते लागली विषयस्वार्था । साधूची नव्हे तैसी कथा । नैराश्यता दयाळू ॥४६॥ दयार्णवें द्रवली दृष्टी । तन मन धन वेंचूनि गांठी । अनाथावरी करुणा मोठी । उद्धरी संकटीं दीनातें ॥४७॥ जैसा कळवळा निजस्वार्था । त्याहून अधिक अनाथभूतां । तिये नांव परम कारुणिकता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४८॥ हें सत्ताविसावें लक्षण । साधूचें जाण संपूर्ण । कविपदाचें व्याख्यान । सावधान अवधारीं ॥४९॥ वेदशास्त्रांचा मथितार्थ । जाला करतळामळकवत । तैसाच ब्रह्मानंदें डुल्लत । कवि निश्चित या नांव ॥१०५०॥ उपनिषदांचा मथितार्थ । ज्याच्या मुखाची वास पाहत । परोक्षापरोक्ष ज्याचेनि सत्य । कवि विख्यात त्या नांव ॥५१॥ कवि या पदाचे व्याख्यानें । झालीं अठ्ठावीस लक्षणें । उरलीं दोनी अतिगहनें । तें दों श्लोकीं श्रीकृष्णें आदरिलें सांगों ॥५२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा

आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टानपि स्वकान् । धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः ॥३२॥

प्रपंचनगरासभोंवतीं । कर्मनदीची महाख्याती । तिचेनि जळें जीव वर्तती । उत्पत्तिस्थिति अरतीरीं ॥५३॥ ते नदीचेनि जीवनमेळें । कर्मासी येती कर्मफळें । स्वर्गनरकादि सोहळे । तेणें जळबळें भोगिती ॥५४॥ प्रपंचनगरींहूनि निघतां । वेगें परमार्थासी येतां । जो तो कर्मनदीआंतौता । बुडे सर्वथा निर्बुजला ॥५५॥ एक तरलों ऐसें ज्ञाते म्हणती । तेही कर्मीं कर्मगुचकिया खाती । स्वयें बुडोनि आणिकां बुडविती । तरलों म्हणती तोंडाळ ॥५६॥ ऐसे बुडाले नेणों किती । बुडतां शिकवण तेचि देती । कर्मचि उपावो तरणोपायप्राप्ती । म्हणोनि बुडविती सर्वांतें ॥५७॥ न कर्मणा हें वेदवचन । कर्मे नव्हे ब्रह्मज्ञान । तें न मानिती कर्मठ जन । त्यांसी कर्माभिमान कर्माचा ॥५८॥ कर्म देहाचे माथां पूर्ण । तो न सांडितां देहाभिमान । कर्माचा त्याग नव्हे जाण । कर्मबंधन देहबुद्धी ॥५९॥ एक अरतीरीं असती नष्ट । तरलों म्हणती अकर्मनिष्ठ । स्वकर्मत्यागी कर्मभ्रष्ट । जाण पापिष्ठ पाषांडी ॥१०६०॥ ये कर्मनदीतें तरला । ऐसा न देखों दादुला । बुडाल्या धुराचि मुदला । पाडु केतुला इतरांचा ॥६१॥ ये कर्मनदीची उत्पत्ती । मजचिपासोनि निश्चितीं । तेही सांगेन तुजप्रती । यथानिगुती निजबोधें ॥६२॥ आज्ञायैवं हें मूळींचें मूळ । श्लोकींचें प्रथम पद केवळ । येणेंचि कर्मनदी झाली स्थूळ । करूनि विवळ सांगत ॥६३॥ मदाज्ञा मेघगंभीरा । निःश्वसितपवनद्वारा । चतुर्वेदविधीच्या धारा । अतिअनिवारा वर्षले ॥६४॥ तेणें कर्मनदीआंतौतें । अनिवार उधळले भरतें । पूर दाटला जेथींचा तेथें । उतार कोणातें कळेना ॥६५॥ तेथ गुणदोषांचा वळसा । विधिनिषेधांचा धारसा । कर्माकर्मांचा आवर्तं कैसा । सबाह्य सरिसा भंवतसे ॥६६॥ संकल्पविकल्पांचे हुडे । नदी दाटली चहूंकडे । तरों जाय तो गुंतोनि बुडे । पाऊल पुढें न घालवे ॥६७॥ प्रत्यवायाची मगरमिठी । पडल्या सगळेंचि घाली पोटीं । उगळोनि न सोडी संकटी । ने उठाउठीं अधोगती ॥६८॥ अंगविकळतेचे मासे । तळपताती घ्यावया आविसें । कर्मठतेचे कमठ कैसे । खडक तैसे निबर ॥६९॥ काळविक्षेप सर्पासी । एक सांपडिले विलासआळशीं । विकल उच्चार चोंढियेसी । एक व्यग्रतेसीं बुडाले ॥१०७०॥ एक तरावयाच्या आशा । पडिले कर्माच्या धारसां । ते विधिनिषेधवळसां । पडिले सहसा नुलंडती ॥७१॥ एक स्वकर्मधारीं । पडोनि वाहावले दूरी । ते सत्यलोकमगरीं । आपुल्या विवरीं सूदले ॥७२॥ एकां न वचवेचि परतटीं । माझारींचि फळें गोमटीं । देखोनि धांविन्नले अव्हाटीं । ते स्वर्गसंकटीं गुंतले ॥७३॥ आम्ही तरों युक्तीबळें । म्हणोनि रिघाले एके वेळे । ते अहंकारखळाळें । महातिमिंगिळें गिळिले ॥७४॥ एकीं वेदत्रयाची पेटी । दीक्षेची दोरी बांधली पोटीं । ते स्वर्गांगनाकुचकपाटीं । गुंतोनि शेवटीं बुडाले ॥७५॥ मंत्रतंत्रादिदीक्षितें । गुंतोनि बुडालीं जेथींच्या तेथें । कर्मनदीच्या परपारातें । कोणी पावतें दिसेना ॥७६॥ विरळा कोणीएक सभाग्य येथें । हे सकळ उपाय सांडूनि परते । जो अनन्य प्रीतीं भजे मातें । कर्मनदी त्यातें कोरडी ॥७७॥ माझे भक्तीचें तारूं नातुडे । जंव सप्रेमाचें शीड न चढे । तंव तरणोपाय बापुडे । वृथा कां वेडे शिणताती ॥७८॥ धरूनि अनन्यभक्तीचा मार्गु । करूनि सर्वधर्मकर्मत्यागु । हा तरणोपाय चांगु । येरु तो व्यंगु अधःपाती ॥७९॥ नेणोनि स्वधर्मकर्मांतें । कां नास्तिक्य मानूनि चित्तें । किंवा धरोनियां आळसातें । त्यागी कर्मातें तैसा नव्हे ॥१०८०॥ अथवा शरीरक्लेशाभेण । किंवा सर्वथा उबगोन । कां धरोनि ज्ञानाभिमान । स्वकर्म जाण सांडीना ॥८१॥ माझी वेदरूप आज्ञा शुद्ध । ते वेदविवंचना विशद । स्वधर्मकर्मांचे कर्मवाद । अतिअविरुद्ध जाणता ॥८२॥ स्वधर्माचा उत्तम गुण । प्रत्यवायें अधःपतन । या दोहींतें जाणोन । मद्भ्क्तीसी प्राण विकिला ॥८३॥ विसरोनि आन आठवण । अखंडता हरिस्मरण । त्या नांव भक्तीसी विकिला प्राण । इतर भजन आनुमानिक ॥८४॥ माझेनि भजनप्रेमें जाण । विसरला कर्माची आठवण । कर्म बापुडें रंक कोण । बाधक जाण नव्हे भक्तां ॥८५॥ सप्रेम करितां भजनविधी । सर्व कर्मांतें विसरली बुद्धी । ते जाणावी भजनसमाधी । तेथ कर्म त्रिशुद्धी बाधेना ॥८६॥ ज्याची श्रद्धा कर्मावरी । तोचि कर्माचा अधिकारी । ज्याची श्रद्धा श्रीधरीं । तो नव्हे अधिकारी कर्माचा ॥८७॥ जो जीवेंप्राणें भक्तीसी विकिला । तो तेव्हांचि कर्मावेगळा जाला । त्याच्या भावार्था मी विकिला । तो कर्मीं बांधला केवीं जाये ॥८८॥ गुणदोषांची जननी । ते निःशेष अविद्या निरसूनी । जो प्रवर्तला माझे भजनीं । तो साधु मी मानीं मस्तकीं ॥८९॥ निजकल्पना जे देहीं । तेचि मुख्यत्वें अविद्या पाहीं । ते कल्पना निमालिया ठायीं । जगीं अविद्या नाहीं निश्चित ॥१०९०॥ अविद्येच्या त्यागासवें । धर्माधर्मादि आघवें । न त्यजितांचि स्वभावें । त्याग फावे अनायासें ॥९१॥ शिर तुटलियापाठीं । शरीर निजकर्मासी नुठी । तेवीं अविद्या त्यागितां शेवटीं । त्यजिले उठाउठीं सर्व धर्म ॥९२॥ दिवसा चंद्रउदयो पाहे । तो झाला तैसा नाहीं होये । तेवीं अविद्येचेनि विलयें । सर्व धर्म लाहे ते दशा ॥९३॥ खद्योत सूर्योदयापाठीं । शोधूनि पाहतां न ये दिठीं । तेवीं अविद्येच्या शेवटीं । धर्माधर्मकोटी मावळल्या ॥९४॥ ग्रहगण नक्षत्रमाळा । खद्योततेजउामाळा । रात्रीसकट बोळवण सकळां । तेवीं धर्माधर्मकळा अविद्येसवें ॥९५॥ सर्व धर्मत्यागाची खूण । उद्धवा मुख्यत्वें हेचि जाण । याहीवरी माझें भजन । मुख्य भागवतपण या नांव ॥९६॥ म्हणसी अविद्याचि केवीं नासे । मा अधर्म नासती तीसरिसे । ते अविद्या नाशे अनायासें । भक्तिउल्हासें माझेनि ॥९७॥ सूर्योदय देखतां दृष्टीं । सचंद्र नक्षत्रांची मावळे सृष्टी । तेवीं माझ्या भक्तिउल्हासापाठीं । अविद्या उठाउठीं निमाली ॥९८॥ अविद्येच्या नाशासवें । नासती धर्माधर्म आघवे । जेवीं गरोदर मारितां जीवें । गर्भही तीसवें निमाला ॥९९॥ जेव्हां माझे भक्तीचा उल्हासू । तेव्हांचि अविद्येचा निरासू । अविद्ये सवें होय नाशू । अनायासू सर्व धर्मां ॥११००॥ ते तूं भक्ति म्हणसी कोण । जिचें मागां केलें निरूपण । ते माझी चौथी भक्ति जाण । अविद्यानिरसन तिचेनि ॥१॥ येर आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । जे जे भक्तींतें आदरिती । ते अविद्यायुक्त निश्चितीं । चौथी भक्ति मुख्यत्वें माझी ॥२॥ जे भक्तीमाजीं कंहीं । अविद्येचा विटाळू नाहीं । भजन तरी ठायींच्या ठायीं । अनायासें पाहीं होतसे ॥३॥ ते माझी आवडती भक्ती । उद्धवा जाण निश्चितीं । जिसी अविद्या असे धाकती । सर्व धर्म कांपती सर्वदा ॥४॥ ते भक्तीची देखोनि गुढी । अविद्या धाकेंचि प्राण सांडी । सर्व धर्मांची आवडी । घायेंवीण बापुडी निमाली ॥५॥ हा मद्भडक्तीचा पर्यावो । आवडीच्या गोडिया सांगे देवो । ऐक भक्ताचा भजनभावो । जेणें निर्वाहो भक्तीचा ॥६॥ माझेनि अनुसंधानेंवीण । स्नान संध्या जप होम दान । ते अवघेचि अधर्म जाण । मद्भाजन तें नव्हे ॥७॥ गोडी आवडी ते परपुरुषीं । मिथ्या लुडबुडी निजपतीपाशीं । ते पतिव्रता नव्हे जैसी । जाण भक्ति तैसी व्यभिचारी ॥८॥ नाना विषयीं ठेवूनि मन । जो करी ध्यान अनुष्ठान । ते जारस्त्रियेच्या ऐसें जाण । नव्हे पावन ते भक्ती ॥९॥ काया वाचा मनसा । माझे भक्तीचा पडला ठसा । भजतां नाठवे दिवसनिशा । भक्तीची दशा या नांव ॥१११०॥ जपेंवीण नाम वदनीं । धारणेवीण ध्यान मनीं । संकल्पेंवीण मदर्पणीं । सर्व कर्में करूनी सर्वदा ॥११॥ निरोधेंवीण वायुरोधू । मर्यादेवीण स्वरूपबोधू । विषयेंवीण सदा स्वानंदू । मद्भवक्त शुद्धू या नांव ॥१२॥ भक्त म्हणवितां गोड वाटे । परी भजनमार्गीं हृदय फुटे । अकृत्रिम भक्ति जैं उमटे । तैं मी भेटें उद्धवा ॥१३॥ ऐसेनि भजनें जो भजत । तो मजमाजीं मी त्याआंत । भक्तांमाजीं जो उत्तम भक्त । साधु निश्चित या नांव ॥१४॥ तो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । साधूमाजीं अतिउत्तम । तो माझें विश्रामधाम । अकृत्रिम उद्धवा ॥१५॥ तयालागीं मी आपण । करीं सर्वांगाचें आंथरुण । जीवें सर्वस्वें निंबलोण । प्रतिपदीं जाण मी करीं ॥१६॥ तो मज आवडे म्हणसी कैसा । जीवासी पढिये प्राण जैसा । सांगतां उत्तम भक्तदशा । प्रेमपिसा देवो जाला ॥१७॥ मग न धरतु न सांवरतु । उद्धवासी कडिये घेतु । भुलला स्वानंदें नाचतु । विस्मयें स्फुंदतु उद्धवू ॥१८॥ मी एकु देवो हा एकु भक्तु । हेंही विसरला श्रीकृष्णनाथु । हा देवो मी एकु भक्तु । तें उद्धवाआंतु नुरेचि ॥१९॥ ऐसे भक्तिसाम्राज्यपटीं । दोघां पडली ऐक्यगांठी । तंव देवोचि कळवळला पोटीं । निजभक्तगोठी सांगावया ॥११२०॥ ऐसी उत्तम भक्तांची कथा । अतिशयें आवडे कृष्णनाथा । रुचलेपणें तत्त्वतां । मागुतां मागुतां सांगतू ॥२१॥ श्लोकीं प्रमेयें दिसतां अनेगें । तें श्रीकृष्णें सांडूनि मागें । हा ग्रंथार्थु श्रीरंगे । साक्षेपें स्वांगें लिहविला ॥२२॥ हे माझे युक्तीची कथा । नव्हे नव्हे जी सर्वथा । सत्य मानावें श्रोतां । ये अर्थींचा वक्ता श्रीकृष्ण ॥२३॥ श्रोतां व्हावें सावधान । मागील कथा अनुसंधान । दोघां पडिलें होतें आलिंगन । विस्मयें पूर्ण उद्धवू ॥२४॥ चढत प्रेमाचें भरतें । तें आवरोनि कृष्णनाथें । थापटूनि उद्धवातें । सावध त्यातें करी हरी ॥२५॥ उद्धवातें म्हणे तत्त्वतां । तुज आवडली भक्तिकथा । तेचि मी सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥२६॥ एक जाणोनि भजती मातें । एक ते केवळ भावार्थें । मी दोहींच्या भुललों भावातें । दोघे मातें पढियंते ॥२७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा

ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः । भजन्ति अनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥३३॥

मी स्वस्वरूपी सच्चिदानंद । जगदांदि आनंदकंद । नित्य सिद्ध परम शुद्ध । माझें स्वरूप विशद जाणती ॥२८॥ देश काळ वर्तमान । सर्वीं सर्वदा अनवच्छित्र । सर्वात्मा सच्चिदानंदघन । भेदशून्य मी एक ॥२९॥ सत्य ज्ञान अनंत । परब्रह्म मी निश्चित । ऐसें जाणूनि मज भजत । उत्तम भागवत ते जाण ॥११३०॥ शुद्ध झालिया स्वरूपप्राप्ती । म्हणशी भजन कैशा रीतीं । देवभक्त तेचि ते होती । मी होऊन भजती मजमाजीं ॥३१॥ वाम सव्य दोनी भाग । दों नांवीं एकचि अंग । तेवीं देवभक्तविभाग । मद्‌रूपीं साङ्ग भासती ॥३२॥ पाहें पां लोखंडाचा आरिसा । लोखंडेंचि घडिजे जैसा । लोखंडेंचि उजळे कैसा । स्वप्रकाशा निजतेजें ॥३३॥ दर्पण उजळलिया पाही । शशी सूर्य गगन मही । बिंबलीं धरी आपुल्या ठायीं । अप्रयासें पाहीं स्वलीला ॥३४॥ तैसें मी होऊनि माझे भक्त । अनन्यभावें मजचि भजत । तैं माझें ऐश्वर्य समस्त । प्रतिबिंबत तयांमाजीं ॥३५॥ हो का तरंगू जैसा सागरीं । त्यासी जळचि तळींवरी । तैसा माझा भक्त मजमाझारीं । सबाह्याभ्यंतरीं मद्‌रूप ॥३६॥ जैसा सुवर्णाचा नरहरी । सुवर्णहिरण्यकशिपूतें विदारी । सुवर्णप्रल्हाद पोटींसी धरी । तैशी परी मद्भरजना ॥३७॥ तेथें सगुण आणि निर्गुण । उभय रूपें मीचि जाण । जैसें सुवर्ण आणि कंकण । तैसें अभिन्न जाण मद्रूपे ॥३८॥ तेथ जें जें दृश्य देखे दृष्टीं । तेथ मद्रूपे पडे मिठी । दृश्य द्रष्टा लोपूनि त्रिपुटी । उठाउठी मज मिळे ॥३९॥ ऐसें जाणोनियां मज भजत । ते जाण पां उत्तम भक्त । ऐसें नेणोनियां मज भजत । भोळे भक्त ते माझे ॥११४०॥ नाहीं श्रुतीचें पठण । नाहीं वेदांतशास्त्रश्रवण । नाहीं विकल्पलक्षण । अनन्य जाण भावार्थीं ॥४१॥ सगुण निर्गुण नेणे काहीं । परी देवो आहे म्हणे हृदयीं । जडत्व असे देहाच्या ठायीं । तें देवो पाहीं वागवीत ॥४२॥ यालागीं देहाचें जें चळण । तें हृदयस्थ करवी नारायण । दृष्टीचें जें देखणेपण । त्याचेनि जाण होतसे ॥४३॥ काढूनि आपुला डोळा । दूरी ठेविला वेगळा । तो हृदयस्थेंवीण आंधळा । देखणी कळा देवाची ॥४४॥ रसना केवळ चामडी । ते काय जाणे रसगोडी । कापूनि टाकिल्या बापुडी । गोडी अगोडी ते नेणे ॥४५॥ रसनाद्वारें रसस्वादू । घेता हृदयस्थ परमानंदू । बुद्धीसी करिता उद्बो धू । सत्य गोविंदू हृदयींचा ॥४६॥ मनाचें गमनागमन । दिसे हृदयस्थाआधीन । यालागीं दूरी जावोनि परते मन । हृदयासी जाण येतसे ॥४७॥ इंद्रियें प्रेरिता वारिता । हे सत्ता आधीन हृदयस्था । यालागीं नांवें हृषीकेशता । त्यासचि तत्त्वतां म्हणताती ॥४८॥ एवं विचाराचा निर्वाहो । करितां निजहृदयीं असे देवो । तो पहावया बाहेरी धांवो । तैं मूर्ख पहा हो मी झालों ॥४९॥ तीर्थीं क्षेत्रीं भेटेल देवो । हा आपुले हृदयींचा भावो । निजभावेंवीण पहा हो । तीर्थीही देवो असेना ॥११५०॥ एवं देवो तो मजमाजीं आहे । त्याचेनि टवटवती इंद्रियें । क्रियाकर्म जें जें होये । तें त्याचेनि पाहें तत्त्वतां ॥५१॥ देह तंव बापुडें । केवळ अचेतन मडें । त्याचेनि कर्म नुपजे फुडें । हें तंव कुडें सर्वथा ॥५२॥ इंद्रियांचेनि चेतविता । कर्म क्रिया कर्तव्यता । देहाचेनि नोहे तत्त्वतां । मुख्यत्वें कर्ता हृदयस्थु ॥५३॥ यापरी जे कांहीं कर्तव्यता । ते भोळेपणें नेघे माथां । सर्व कर्मांचा आत्मा कर्ता । विश्वासें सर्वथा दृढ मानी ॥५४॥ मग अन्नपानादि सेवितां । मानी आत्मारामु भोक्ता । सर्वकर्मकर्तव्यता । अहं कर्ता हें म्हणों नेणे ॥५५॥ ऐसे भोळिवेचेनि समजें । माझें भजन निपजे वोजें । तें म्या आवडीं सेविजे । जाण तें माझें खाजुकें ॥५६॥ सर्वभावें सर्वथा । बाळकांसी जेवीं माता । तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मी सर्वथा सर्वस्वें ॥५७॥ धांवोनि मिठी घालावयासी । हितगुज आळोचासी । खाणें जेवणें विश्रांतीसी । जेवीं बाळकासी निजजननी ॥५८॥ तेवीं माझिया भोळ्या भक्तां । मीचि जाण जिवलग माता । अर्थ स्वार्थ परमार्थता । जाण तत्त्वतां मी त्यांसी ॥५९॥ तोंडींचें पोटींचें गांठींचें । माता बाळकालागीं वेंचे । तेवीं भाविकांलागीं आमुचें । सर्वस्व साचें मी वेंची ॥११६०॥ बाळक न मागतां धांवोनी । कळवळोनि माता लावी स्तनीं । तेवी भोळ्या भक्तांलागुनी । मी अनुसंधानी लाविता ॥६१॥ ज्येष्ठ कनिष्ठ पुत्रातें पिता । एकचि जाण प्रतिपाळिता । ज्येष्ठातें निग्रहो करिता । लळे पुरविता बाळकांचे ॥६२॥ ज्येष्ठ वांकुडें बोलतां । तोंडावरी हाणे पिता । बाळक बोबडें बोलतां । संतोषे सर्वथा सर्वस्वें ॥६३॥ सज्ञानासी अबद्ध पडतां । दोष वाजती त्याचे माथां । भोळ्या भक्तांची अबद्ध कथा । तेणें देवो तत्त्वतां संतोषे ॥६४॥ कर्माकर्मप्रत्यवायता । हे सज्ञानासीच सर्वथा । भोळ्या भक्तांसी कर्मबाधकता । मी सर्वथा येऊं नेदीं ॥६५॥ भोजनीं बैसतां बापासी । दूरी बैसवी ज्येष्ठ पुत्रासी । अंकी वाऊनि बाळकासी । तृप्ति निजग्रासीं देतुसे ॥६६॥ तेथें जें जें गोड आपणासी । तें तें दे बाळकासी । न घेतां प्रार्थूनि त्यासी । तृप्तीच्या ग्रासीं जेववी ॥६७॥ तेवीं साधनीं शिणतां सज्ञानासी । प्राप्ती होय अतिप्रयासीं । माझिया भोळ्या भक्तांसी । मीचि अनायासीं उद्धरीं ॥६८॥ वाट चुकल्या भुयाळासी । फेरा पडे चालों जाणत्यासी । बाळक बापाचे कडियेसी । श्रमू तयासी येवों न शके ॥६९॥ तेवीं साधनी अंगविकळता । ते वाजे सज्ञानाचे माथां । भोळ्या भक्तातें मी उद्धरिता । प्रयास सर्वथा त्या नाहीं ॥११७०॥ त्यासी वाऊनि आपुल्या खांदीं । मी पाववीं सायुज्यसिद्धी । नवल त्याची भोळी बुद्धि । तेथही भजनविधी न सांडी ॥७१॥ हृदयीं कपटाचा थारा । तोचि भजनासी आडवारा । करितां युक्तिप्रयुक्ती विचारा । विचाराबाहिरा मी त्यासी ॥७२॥ नेणे आचाराविचारा । केवळ भावार्थी भोळा खरा । न धरत न सांवरत एकसरां । मजभीतरां तो पावे ॥७३॥ देखोन भोळिविया भक्तासी । मीचि सामोरा धांवें त्यासी । त्यापाशीं मी अहर्निशीं । भुललों भावासी सर्वथा ॥७४॥ केवळ जे भोळे भक्त । ते भगवंतासी आवडत । सांगतां कृष्ण मिटकिया देत । लाळ घोटीत उद्धवू ॥७५॥ मज भोळ्या भक्तांची आवडी । काय सांगों त्यांची गोडी । त्यावेगळी अर्धघडी । कोडी परवडी नावडती ॥७६॥ यापरीचे जे भोळे भक्त । ते मी मानीं उत्तम भागवत । त्यांच्या पायां मी लागें भगवंत । उत्तम निश्चित ते जाण ॥७७॥ त्यांलागीं मी आर्तभूत । त्यांलागीं सदा सावचित्त । त्यांलागीं मी दशदिशा धांवत । भोळा भक्त दुर्लभ ॥७८॥ उद्धवा काय सांगों गोठी । भोळा भक्त देखोनि दिठीं । मीही आपुलिये सवसाटी । उठाउठी घेतुसें ॥७९॥ येर्हआवीं मोल करितां जाण । मजहूनि माझे भक्त गहन । यालागीं मी त्यांअधीन । भक्तवचन नुल्लंघीं ॥११८०॥ भोळ्या भक्तांचें वचन । माझेनि नुल्लंघवे जाण । देवकीवसुदेवाचीं आण । भावो प्रमाण भजनासी ॥८१॥ वृथा घृतेंवीण भोजन । वृथा वंध्येचें मैथुन । वृथा भावेंवीण भजन । सत्य जाण उद्धवा ॥८२॥ भावो तेथ भाग्य पहा हो । भावो तेथ मी निःसंदेहो । भावो तेथें प्रकटे देवो । निजस्वभावो स्वानंदें ॥८३॥ भावो तेथ विरक्ती । भावो तेथ प्रकटे शांती । भावो तेथ माझी भक्ती । उल्हासती निजबोधें ॥८४॥ एवं भाविकांमाजीं माझी भक्ति । मजसहित स्वानंदें नाचती । यालागीं भोळे जे भावार्थी । जे उत्तम होती भागवत ॥८५॥ नेणते भक्त जे मातें भजती । ते मज पावले या रीतीं । सांगीतली ते म्यां व्युत्पत्ती । आतां उत्तम भक्ती अवधारीं ॥८६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ वा

मल्लिङ्ग मद्‍भक्तजन दर्शनस्पर्शनार्चनम् । परिचर्या स्तुतिः प्रह्व गुणकर्मानुकीर्तनम् ॥३४॥

नाना अवतारअतनुक्रमा । शैवी वैष्णवी अतिउत्तमा । शास्त्रोक्त माझ्या प्रतिमा । तीर्थक्षेत्रीं महिमा विशेष ज्यांचा ॥ ८७॥ ज्या प्रतिमा देवीं प्रतिष्ठिलिया । ज्या नरकिन्नरीं संस्थापिलिया । ज्या स्वयें स्वयंभ प्रकटलिया । शास्त्रीं बोलिलिया गंडकी ॥८८॥ एकी भक्तअेनुग्रहें आल्या । आसुरी निशाचरीं ज्या केल्या । आपुल्या घरीं पूजिल्या । भक्तीं करविल्या त्रैवर्णिकीं ॥८९॥ ऐशा माझ्या प्रतिमांची भेटी । पाहों धांवे उठाउठी । पूजा करावया पोटीं । आवडी मोठी उल्हासे ॥११९०॥ माझें स्वरूप ते माझे भक्त । मी तेचि ते माझे संत । त्यांचे भेटीलागी आर्तभूत । जैसें कृपणाचें चित्त धनालागीं ॥९१॥ माझ्या प्रतिमांहूनि अधिक । संतभजनीं अत्यंत हरिख । साधुसंगतीचें अतिसुख । सांडूनि देख घरदारां ॥९२॥ चिंतामणीसी कीजे जतन । तैसी मर्यादा राखे सज्जन । नीच नवें अधिक भजन । न धाये मन पूजितां ॥९३॥ सिद्ध करूनि पूजासंभार । माझे पूजेचा अत्यादर । पूजा करितां एकाग्र । जैं साधु नर घरा येती ॥९४॥ त्या सांधूची पूजा न करितां । जो माझी पूजा करी सर्वथा । तेणें मज हाणितल्या लाता । कीं तो माझ्या घाता प्रवर्तला ॥९५॥ बाळक एक एकुलता । त्यासी माथां हाणितल्या लाता । मग पाटोळाही नेसवितां । क्षोभली माता समजेना ॥९६॥ तेवीं अवगणुनी माझिया संतां । मीचि क्षोभें मज पूजितां । ते सेवा नव्हे सर्वथा । अतिक्षोभकता मज केली ॥९७॥ संत माझे लळेवाड । त्यांची पूजा मज लागे गोड । संतसेवकांचें मी पुरवीं कोड । मज निचाडा चाड संतांची ॥९८॥ सांडूनि माझें पूजाध्यान । जो संतांसी घाली लोटांगण । कोटि यज्ञांचें फळ जाण । मदर्पण तेणें केलें ॥९९॥ सकळ तीर्थी तोचि न्हाला । जपतपादिफळें तोचि लाहिला । सर्व पूजांचें सार तो पावला । जेणें साधू वंदिला सन्मानें ॥१२००॥ प्रतिमा माझ्या अचेतन व्यक्ती । संत सचेतन माझ्या मूर्ती । दृढ भावें केल्या त्यांची भक्ती । ते मज निश्चितीं पावली ॥१॥ केल्या प्रतिमा निजकल्पना उत्तम । संत प्रत्यक्ष पुरुषोत्तम । चालतेंबोलतें परब्रह्म । अतिउत्तम साधुसेवा ॥२॥ माझ्या प्रतिमा आणि साधुनर । तेथें या रीतीं भजती तत्पर । हा तंव सांगीतला निर्धार । भजनप्रकार तो ऐक ॥३॥ प्रतिमा आणि साधु सोज्ज्वळे । आवडीं न पाहती ज्यांचे डोळे । दृष्टि असोनि ते आंधळे । जाण केवळें मोरपिसें ॥४॥ जेवीं कां प्रिया पुत्र धन । देखोनियां सुखावती नयन । तैसें संतप्रतिमांचें दर्शन । आवडीं जाण जो करी ॥५॥ अतिउल्हासें जें दर्शन । या नांव गा देखणेपण । तेणें सार्थक नयन जाण । दृष्टीचें भजन या रीतीं ॥६॥ देखोनि संत माझीं रूपडीं । जो धांवोनियां लवडसवडी । खेंव देऊनियां आवडीं । मिठी न सोडी विस्मयें ॥७॥ ऐसें संतांचें आलिंगन । तेणें सर्वांग होय पावन । कां मूर्तिस्पर्शें जाण । शरीर पावन होतसे ॥८॥ तीर्थयात्रे न चालतां । संतांसमीप न वचतां । हरिरंगणीं न नाचतां । चरण सर्वथा निरर्थक ॥९॥ जो कां नाना विषयस्वार्था । न लाजे नीचापुढें पिलंगतां । तो हरिरंगणीं नाच म्हणतां । आला सर्वथा उठवण्या ॥१२१०॥ तीर्थयात्रा क्षेत्रगमनता । हरिकीर्तना जागरणा जातां । संतसमागमें चालतां । कां नृत्य करितां हरिरंगीं ॥११॥ या नांव गा सार्थक चरण । इतर संचार अधोगमन । चरणाचें पावनपण । या नांव जाण उद्धवा ॥१२॥ सर्वभावें अवंचन । कवडी धरूनि कोटी धन । जेणें केलें मदर्पण । माझें अर्चन या नांव ॥१३॥ धनधान्य वंचूनि गांठीं । माझी पूजा आहाच दृष्टीं । ते नव्हे अर्चनहातवटी । तो जाण कपटी मसजी पैं ॥१४॥ लोभें खावया आपण । ठेवी प्रतिमेपुढें पक्कान्न । अतीत आलिया न घाली कण । मदर्चन तें नव्हे ॥१५॥ कर पवित्र करितां पूजा । ते आवडती अधोक्षजा । जे न पूजिती गरुडध्वजा । त्या जाण भुजा प्रेताच्या ॥१६॥ न करितां हरिपूजनें । न देतां सत्पात्रीं दानें । जडित मुद्रा बाहुभूषणें । तें प्रेतासी लेणें लेवविलें ॥१७॥ वाचा सार्थक हरिकीर्तनें । कां अनिवार नामस्मरणें । जयजयकाराचेनि गर्जनें । केलीं त्रिभुवनें पावन ॥१८॥ रामनामाच्या गजरीं । सदा गर्जे ज्याची वैखरी । तेथ कळिकाळाची नुरे उरी । दुरितें दूरी पळाली ॥१९॥ हरिनाम सांडूनि करंटीं । मिथ्या करिताती चावटी । जेवीं हागवणी पटपटी । तैशा गोठी जल्पती ॥१२२०॥ हरिनामाचा सुखसुरवाड । ज्याचे मुखीं लागला गोड । त्याचें मजपाशीं सरतें तोंड । मी अखंड त्याजवळी ॥२१॥ गद्यपद्यें स्तवनमाळा । नाना पदबंधाची कळा । छंदें कुसरीं विचित्र लीळा । स्तुति गोपाळा अर्पावी ॥२२॥ धैर्य स्थैर्य औदार्य । घनश्याम अतिसौंदर्य । शौर्य वीर्य अतिमाधुर्य । गुणगांभीर्य गोविंदू ॥२३॥ त्रिविक्रम उभा बळीच्या द्वारीं । द्वार न सांडूनि द्वारकरी । तेणें द्वारें द्वारकेभीतरीं । येऊनि उद्धरी कुशातें ॥२४॥ तो अद्यपि श्रीहरि । स्वयें उभा समुद्रतीरीं । शोभा विराजमान साजिरी । असुरसुरनरीं वंदिजे ॥२५॥ मत्स्य झाला तो सागरीं । वराह झाला नासिकद्वारीं । उपजला खांबा माझारीं । यशोदेघरीं पोसणा ॥२६॥ जरठपाठी झाला कमठू । बळिच्छळणीं तो खुजटू । वेदवादें अतिवाजटू । फुरफुराटू निःश्वासें ॥२७॥ बाईल चोरीं नेली परदेसी । तीलागीं रडे पडे वनवासीं । एकही गुण नाहीं त्यापाशीं । शेखीं दासी कुब्जेसीं रातला ॥२८॥ स्तुतिगुणकर्मानुकीर्तन । तें या नांव गा तूं जाण । प्रह्व म्हणिजे तें नमन । तेंही व्याख्यान अवधारीं ॥२९॥ माझे प्रतिमांचें दर्शन । कां देखोनि संतजन । जो भावें घाली लोटांगण । देहाभिमान सांडूनि ॥१२३०॥ साधुजनांसी वंदितां । धणी न मनी जो चित्ता । पुनःपुन्हा चरणीं माथा । विनीततां अतिनम्र ॥३१॥ भागवताचें रजःकण । जो मस्तकीं वंदीना आपण । तो जीवें जीतां प्रेत जाण । अपवित्र तैसें तया ॥३२॥ सांडूनि लौकिकाच्या लाजा । जो वैष्णवांच्या चरणरजा । गडबडां लोळे वोजा । हा भक्तीचा माझा उल्हास ॥३३॥ या आवडीं करितां भजन । सहजें जाती मानाभिमान । हें मुख्य भक्तीचें लक्षण । जे मानाभिमान सांडावे ॥३४॥ त्यजावया मानाभिमान । करावें मत्कीर्तनश्रवण । श्रवणादि भक्तीचें लक्षण । ऐक संपूर्ण उद्धवा ॥३५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३५ वा

मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव । सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥३५॥

दृढ आस्तिक्यें समाधान । शुद्ध श्रद्धा त्या नांव जाण । भावार्थें न डंडळी मन । कथाश्रवण सादरें ॥३६॥ वक्त्याच्या वचनापाशीं । जडूनि घाली कानामनासी । श्रवणार्थ वाढवी बुद्धीसी । विकिला कथेसी भावार्थें ॥३७॥ जेवीं दुधालागीं मांजर । संधी पहावया सादर । तेवीं सेवावया कथासार । निरंतर उल्हासु ॥३८॥ जडित कुंडलेंमंडित कान । तें श्रवणासी नोहे मंडण । श्रवणासी श्रवण भूषण । श्रवणें श्रवण सार्थक ॥३९॥ जरी स्वयें झाला व्याख्याता । पुराणपठणें पुरता । तरी साधुमुखें हरिकथा । ऐके सादरता अतिप्रीतीं ॥१२४०॥ श्रवणें श्रवणार्थीं सावधान । तोचि अर्थ करी मनन । संपल्या कथाव्याख्यान । मनीं मनन संपेना ॥४१॥ ऐसें ठसावल्या मनन । सहजेंचि लागे माझें ध्यान । सगुण अथवा निर्गुण । आवडी प्रमाण ध्यानासी ॥४२॥ तेथ ध्येय ध्यान ध्याता । तिहींसी एकी गांठी नसतां । तंवचिवरी ध्यानावस्था । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४३॥ ज्याच्या जीवीं ध्यानाची आवडी । ज्याच्या मनासी माझी गोडी । उद्धवा हे तैंचि जोडे जोडी । जैं जन्मकोडी निजभाग्यें ॥४४॥ निष्काम करोनियां मन । जन्मजन्मांतरीं साधन । केलें असेल तैं माझे ध्यान । विश्वासें जाण दृढ लागे ॥४५॥ दृढ लागल्या माझें ध्यान । अनन्यभावें माझें भजन । सर्व पदार्थेंसीं जाण । आत्मसमर्पण मज करी ॥४६॥ वैदिक लौकिक दैहिक । या क्रियांचे लाभ देख । जरी झाल्या अलोकिक । भक्त भाविक तैं नेघे ॥४७॥ वैदिक लाभ दिव्य सामग्री । स्वर्गादि सत्यलोकवरी । भक्त तेंही हातीं न धरी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥४८॥ लौकिक लाभाची श्रेणी । कल्पतरु कामधेनु चिंतामणी । भक्त अर्पीं कृष्णार्पणीं । हरिभजनीं संतुष्ट ॥४९॥ दैहिक लाभाची थोरी । गजान्तलक्ष्मी आल्या घरीं । भक्त कृष्णार्पण करी । भजन सुखें करी संतुष्ट ॥१२५०॥ आविरिंच्यादि लाभ जाण । सर्वही मानोनियां गौण । माझे भक्तीसी विकिला प्राण । सर्व समर्पण मज करी ॥५१॥ जेणें सेवेसी विकिला प्राण । तो वृथा जावों नेदी अर्ध क्षण । माझी कथा माझें ध्यान । महोत्साहो जाण माझाचि ॥५२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३६ वा

मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् । गीतताण्डववादित्र गोष्ठीभिर्मद्गृ होत्सवः ॥३६॥

ध्यानावस्थें करी ध्यान । नातरी कथानिरूपण । अनुसंधानीं सावधान । रितें मन राहूं नेदी ॥५३॥ माझीं जन्मकर्में निरूपितां । आवडी उल्हास थोर चित्ता । स्वेद रोमांच द्रवतां । सप्रेम कथा उल्हासे ॥५४॥ ऐकूनि रहस्य हरिकथा । द्रव नुपजे ज्याचिया चित्ता । तो पाषाण जाण सर्वथा । जळीं असतां कोरडा ॥५५॥ ऐक माझे भक्तीचें चिन्ह । माझ्या पर्वाचें अनुमोदन । करी करवी आपण । दीनोद्धरणउमपावो ॥५६॥ पर्वविशेष भागवतधर्मीं । नृसिंहजयंती रामनवमी । वामनजयंती जन्माष्टमी । उत्तमोत्तमीं शिवरात्र ॥५७॥ वैष्णवांसी शिवरात्री विरुद्ध । हें बोलणें अतिअबद्ध । सकळ पुराणीं अविरुद्ध । व्यास विशुद्ध बोलिला ॥५८॥ शिव श्याम तमोगुणी । तो शुद्ध झाला विष्णूच्या ध्यानीं । विष्णु श्याम शिवचिंतनीं । विनटले गुणीं येरयेरां ॥५९॥ शिव धवळधाम गोक्षीरू । विष्णु घनश्याम अतिसुंदर । बाप ध्यानाचा बडिवारू । येरें येरू व्यापिला ॥१२६०॥ मुदला दोहींसी ऐक्य शुद्ध । मा उपासकांसी का विरुद्ध । शिवरात्री वैष्णवांसी अविरुद्ध । व्रत विशुद्ध सर्वांसी ॥६१॥ जे पर्वणी प्रिय चक्रपाणी । जे सकळ कल्याणाची श्रेणी । उभय पक्षां तारिणी । वैष्णवजननी एकादशी ॥६२॥ जे शुक्लकृष्णपक्षविधी भक्त वाऊनियां खांदी । नेऊनियां सायुज्यसिद्धी । मोक्षपदीं बैसवी ॥६३॥ करावी शुक्ल एकादशी । त्यजावें कृष्णपक्षासी । उपडलिया एका पक्षासी । सायुज्यासी केवीं पावे ॥६४॥ दों पांखीं उड्डाण पक्ष्यासी । एकु उपडिल्या नुडवे त्यासी । तेवीं पां त्यजितां कृष्णपक्षासी । सायुज्यासी न पविजे ॥६५॥ तेवीं एकादशी पाहीं । जो जो उत्सवो जे जे समयीं । तो तो उपतिष्ठे माझ्या ठायीं । संदेहो नाहीं सर्वथा ॥६६॥ जो एकादशीचा व्रतधारी । मी नित्य नांदें त्याच्या घरीं । सर्व पर्वकाळांच्या शिरीं । एकादशी खरी पैं माझी ॥६७॥ जो एकादशीचा व्रती माझा । तो व्रततपतीर्थांचा राजा । मज आवडे तो गरुडध्वजा । परिग्रहो माझा तो एकु ॥६८॥ जैं माझे भक्त आले घरा । तैं सर्व पर्वकाळ येती दारा । वैष्णवां तो दिवाळी दसरा । तीर्थें घरा तैं येती ॥६९॥ चंद्रसूर्यग्रहणांसी । वोवाळूनि सांडी ते दिवसीं । कपिलाषष्ठी ते याची दासी । मा अर्धोदयासी कोण पुसे ॥१२७०॥ ऐसें मद्भीक्तांचें आगमन । तेणें उल्हासें न संटे मन । सर्वस्व वेंचितां धनधान्य । हरिखें जाण नाचतु ॥७१॥ ऐशीं माझ्या भक्तांची आवडी । त्यांचे संगतीची अतिगोडी । त्या नांव भक्तीची कुळवाडी । पर्वकोडी ते दिवसीं ॥७२॥ पर्वविशेष आदरें । संत आलेनि अवसरें । श्रृंगारी हरिमंदिरें । गुढिया मखरें महोत्साह ॥७३॥ संत बैसवूनि परवडीं । कीर्तन मांडिती निरवडी । हरिखें नाचती आवडी । धरिती बागडी विन्यासें ॥७४॥ टाळ घोळ मृदंग कुसरीं । नाना चरित्रें गाती गजरीं । गर्जती स्वानंद अवसरी । जयजयकारी हरिनामें ॥७५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३७ वा

यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु । वैदिकी तांत्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥३७॥

ऐक दीक्षेचें लक्षण । वैदिकी तांत्रिकी दोन्ही जाण । वैदिकी वेदोक्तग्रहण । तांत्रिकी जाण । आगमोक्त ॥७६॥ वैष्णवी दीक्षा व्रतग्रहण । पांचरात्रिक मंत्रानुष्ठान । हें आगमोक्त शुद्ध लक्षण । व्रतधारण तें माझें ॥७७॥ वैष्णवव्रतधर्मासी । पर्वें करावीं वार्षिकेंसी । जे बोलिलीं चातुर्मासीं । एकादश्यदि जयंत्या ॥७८॥ शयनी कटिनी प्रबोधिनी । पवित्रारोपणी नीराजनी । वसंतदमनकारोपणी । जन्मदिनीं जयंत्या ॥७९॥ इत्यादि नाना पर्वकाळीं । महामहोत्साहो पूजावळी । नीराजनें दीपावळी । मृदंगटाळीं गर्जत ॥१२८०॥ उचंबळोनि अतिसुखें । यात्रे निघावें येणें हरिखें । दिंडी पताका गरुडटके । नामघोषें गर्जत ॥८१॥ यात्रे जावें ज्या देवासी । तो देवो आणी निजगृहासी । आपली आवडी जे मूर्तीसी । ते प्रतिमेसी प्रतिष्ठी ॥८२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३८ वा

ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः । उद्यानोपवनाक्रीड पुरमंदिरकर्मणि ॥३८॥ मूर्ति निपजवावी वरिष्ठ । नेटुगी देटुगी चोखट । साधुमुखें अतिनिर्दुष्ट । घवघवीत साजिरी ॥८३॥ मूर्ति करावी अतिसुरेख । कृश न करावी अधोमुख । स्थूल न करावी ऊर्ध्वमुख । रडकी दुर्मुख न करावी ॥८४॥ अंग स्थूळ वदन हीन । मूर्ति न करावी अतिदीन । खेचरी भूचरी जिचे नयन । विक्राळ वदन न करावी ॥८५॥ अंग साजिरें नाक हीन । वरदळ चांग चरण क्षीण । मोदळी बुदगुली ठेंगणें ठाण । अतिदीर्घ जाण न करावी ॥८६॥ मूर्ति साजिरी सुनयन । सम सपोष सुप्रसन्न । अंगीं प्रत्यंगीं नव्हे न्यून । सुचिन्ह सुलक्षण सायुध ॥८७॥ पाहतां निवे तनमन । देखतां जाय भूकतहान । घवघवीत प्रसन्नवदन । कृपालक्षण सुकुमार ॥८८॥ जे देखतांचि जीवीं जडे । अतिशयें सर्वांसी आवडे । पाहों जातां निजनिवाडें । पूरु चढे प्रेमाचा ॥८९॥ ईषत् दिसे हास्यवदन । अतिशयेंसी सुप्रसन्न । जिचेनि घवघवाटें निवे मन । प्रतिमा संपूर्ण ती नांव ॥१२९०॥ तेथें मेळवूनि साधुश्रेष्ठां । अग्न्युत्तारण करावें निष्ठा । चक्षून्मीलन प्राणप्रतिष्ठा । करावी वरिष्ठाचेनि हातें ॥९१॥ देवालय करावें गहन । वन उद्यान उपवन । खेंडकुलिया विश्रामस्थान । आराम जाण करावे ॥९२॥ नाना जातींचे वृक्ष तें वन । फळभक्ष वृक्ष तें उपवन । पुष्पवाटिका तें उद्यान । कृष्णार्पण पूजेसी ॥९३॥ हाट हाटवटिया चौपासी । नगर वसवावें देवापाशीं । वेदाध्ययन शास्त्रश्रवणेंसी । अहर्निशीं कीर्तनें ॥९४॥ इतुकें करावया असमर्थ । श्रद्धा आहे परी नसे वित्त । तरी साह्य मेळवूनि असमर्थ । मद्भाहवयुक्त करावें ॥९५॥ कां मेळवूनि भगवद्भअक्त । त्यांत श्रद्धाळू जे वित्तवंत । भावपूर्वक दिधल्या वित्त । तेणें हें समस्त करावें ॥९६॥ देउळीं करूनि मूर्तिप्रतिष्ठा । परतोनि न वचे जो त्या वाटा । तो आळशी जाणावा करंटा । नव्हेचि चोखटा भावाचा ॥९७॥ जो करूं जाणे मूर्तिप्रतिष्ठा । धन वेंचून भावार्थी मोटा । नीचसेवा तो माझा वांटा । झाडितां खरांटा न संडी ॥९८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३९ वा

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः । गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ॥३९॥

असतां शिष्य सेवकजन । ते प्रतिष्ठा सांडूनि सन्मान । स्वयें करी सडासंमार्जन । देवालयीं जाण निर्दंभ ॥९९॥ रंगमाळा घाली कुसरीं । नाना यंत्रे नानाकारीं । नाना परीचे रंग भरी । आवडी भारी मद्भाजनीं ॥१३००॥ जैसे कां नीच रंक । तैसी सेवा करी देख । नीच सेवेचें अतिसुख । निर्मायिक मद्भखजनीं ॥१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४० वा

अमानित्वं अदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् । अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम् ॥४०॥

अपार वेंचूनि नाना अर्थ । प्रासादप्रतिष्ठा म्यां केली येथ । मी एक देवाचा मोठा भक्त । न धरी पोटांत अभिमान ॥२॥ शुद्ध भावो नाहीं चित्तीं । खटाटोपें अहाच भक्ती । ऐशी जे दांभिक स्थिती । भक्त नातळती भाविक ॥३॥ भक्तें न धरावा अभिमान । नापेक्षावा मानसन्मान । न करावें दांभिक भजन । अभिलाष जाण न धरावा ॥४॥ अनुभव जाला तो आपण । कां देवालयीं वेंचिलें धन । अथवा जें दिधलें दान । तें वाच्य जाण न करावें ॥५॥ यजमान जैं केलें बोले । तैं जें केलें तें निर्वीर्य जालें । प्राणेंवीण प्रेत उरलें । तैसे झाले ते धर्म ॥६॥ कृषीवळू पेरूनियां धान्य । सवेंचि आच्छादी आपण । तैं पीक लगडूनि ये जाण । तैसें सफळ दान न बोलतां ॥७॥ देवासी समर्पिलें आपण । कां आणिकीं केलें निवेदन । तें घेऊं नये आपण । देवलपण तो दोषू ॥८॥ देवाचा प्रसाद घेतां । लोभें न घ्यावा सर्वथा । आधीं वांटावा समस्ता । अल्पमात्रतां स्वयें घ्यावा ॥९॥ दीपु समर्पिला श्रीहरि । तेणें न वर्तावें गृहव्यापारीं । हें बोलिलें आगमशास्त्री । स्मृतिकारीं सज्ञानीं ॥१३१०॥ हे तंव अवघी साधारण बाह्य पूजा । परी दृढविश्वासें भावो माझा । ते भक्ति आवडे अधोक्षजा । भाविकांची पूजा भावार्थें ॥११॥ ऐक पां भक्तीचा ईत्यर्थु । जेणें भजनें म्हणिजे भक्तु । तरी जें जें उत्तम या लोकांतु । आवडता पदार्थु मज अर्पी ॥१२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४१ वा

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः । तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते ॥४१॥

हो कां चंद्रामृत तत्त्वतां । अवचटें आलें भक्ताचे हातां । तें अवघेंचि अर्पी भगवंता । देहलोभता न सेवी ॥१३॥ देहासी यावया अमरता । तेणें लोभें सेवावें अमृता । अमर अमृतपान करितां । मरती सर्वथा स्वकाळें ॥१४॥ नश्वर देहाचिया ममता । भक्त सेवीना अमृता । तेंचि भगवंतासी अर्पितां । अक्षयता अनश्वर ॥१५॥ परिस चिंतामणि न प्रार्थितां । दैवें आलिया भक्ताच्या हातां । तो लोभें न ठेवी सर्वथा । अर्पी भगवंता तत्काळ ॥१६॥ लोभें कल्पतरु राखतां । कल्पना वाढे अकल्पिता । तोचि भगवंती अर्पितां । निर्विकल्पता स्वयें लाभे ॥१७॥ स्वार्थें चिंतामणि राखितां । अत्यंत हृदयीं वाढती चिंता । तोचि भगवंती आर्पितां । निश्चिंतता चित्तासी ॥१८॥ कामधेनु राखतां आपण । अनिवार कामना वाढवी जाण । तेचि करितां कृष्णार्पण । निरपेक्षता पूर्ण अंगीं बाणे ॥१९॥ लोभें स्पर्शमणि राखतां । तो वाढवी धनलोभता । तोचि भगवंतीं अर्पितां । अर्थस्वार्थतानिर्मुक्त ॥१३२०॥ हो कां देशकाऋतुमेळें । उत्तम पदार्थ अथवा फळें । नवधान्यादिकें सकळें । अर्पी भावबळें मजलागीं ॥२१॥ पोटांतूनि आवडता । प्राप्त झालिया पदार्था । मजचि अर्पिती सर्वथा । लोलिंगता सांडूनी ॥२२॥ आपुले हृदयींची आवडी । हरिचरणीं लाविली फुडी । आतां नाना पदार्थांची जे गोडी । ते मजचि रोकडी अर्पिती ॥२३॥ मज अनंताच्या हातीं । आवडीं अर्पिलें मद्भोक्ती । त्याचीं फळें सांगतां श्रुती । मुक्या होती सर्वथा ॥२४॥ मी वेदांचा वेदवक्ता । मजही न बोलवे सर्वथा । त्याचें फळ तें मीचि आतां । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥२५॥ जीवाहिहोनि वरौती । माझ्या ठायीं अत्यंत प्रीती । तिये नांव गा माझी भक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२६॥ तत्काळ मज पाविजे जेणें । ते माझे पूजेचीं स्थाने । अतिपवित्रन् जें कल्याणें । तुजकारणें सांगेन ॥२७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४२ वा

सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणो गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम् । भूरात्मा सर्वभूतानि भद्र पूजापदानि मे ॥४२॥

एकादशीं एकादशाध्यायीं । एकादश पूजास्थानें पाहीं । एका जनार्दनु तेंही । एकरूप सर्वही वर्णील ॥२८॥ सूर्य अग्नि आणि ब्राह्मण । गायी वैष्णव आणि गगन । अनिळ जळ मही जाण । पूज्य आपण आपणासी ॥२९॥ अकरावें पूजा स्थान । सर्व भूतें पूज्य जाण । ऐक पूजेचें विधान । यथायोग्य लक्षण अवधारीं ॥१३३०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४३ वा

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् । आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना ॥४३॥

सविता माझें अधिष्ठान । माझेनि तेजें विराजमान । जेणें तेजें जगाचे नयन । देखणे जाण होताती ॥३१॥ दीपु लाविल्या गृहाभीतरीं । तो प्रकाशु दिसे गवाक्षद्वारीं । तैसें माझें निजतेज अंतरीं । तें सूर्यद्वारीं प्रकाशे ॥३२॥ तो सविता मंडळमध्यवर्ती । जाण नारायण मी निश्चितीं । त्या मज सूर्याची उपास्ती । सौर सूक्ति त्रैविद्या ॥३३॥ ऋग्वेदादि वेद तीनी । साङ्ग सौरमंत्र जाणोनी । सूर्यसूक्तें संमुख पठणीं । पूजा सज्ञानीं करावी ॥३४॥ हे वैदिकी उपासकता । वेदज्ञांसीचि तत्त्वतां । नेणत्या योग्य नव्हे सविता । ऐसें सर्वथा न म्हणावें ॥३५॥ तत्काळ प्रसन्न होय सविता । ऐसी सुगम उपासकता । तुज सांगेन आतां । सावधानता अवधारीं ॥३६॥ सकळ वेदांची जननी । सकळ मंत्रांचा मुकुटमणी । ते गायत्री उत्तमवर्णी । सकळ ब्राह्मणीं जाणिजे ॥३७॥ तिचा अर्थ विचारितां । तीअधीन असे सविता । त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्य देतां । त्रैविद्या तत्त्वतां त्या नांव ॥३८॥ अर्धमात्रा अर्धबिंबध्यान । त्रिपदा त्रिकाळीं अर्घ्यदान । तेणें संतोषे चिद्धन । आपणासमान भक्त करी ॥३९॥ हें प्रथम माझें अधिष्ठान । सूर्यपूजा याचि नांव जाण । आतां अग्निपूजेचें लक्षण । सांग संपूर्ण तें ऐक ॥१३४०॥ सर्वांगां मुख प्रधान । तें माझें मुख अग्नि जाण । ये अर्थी वेदशास्त्रपुराण । साक्षी संपूर्ण गर्जती ॥४१॥ ब्राह्मण माझे आवडते । माझे मुखीं होआवया सरते । म्यां लाविले अग्निसेवेतें । तेही तेथें चूकले ॥४२॥ घालूनि मजमुखीं अवदान । इंद्राय स्वाहा म्हणती जाण । कर्मकांडें ठकिले ब्राह्मण । शुद्ध मदर्पण चूकले ॥४३॥ केवळ मजमुखीं अर्पितां । आड आली त्यांची योग्यता । इंद्र यम वरुण सविता । नाना विकल्पता अवदानीं ॥४४॥ देवो देवी मीचि आहें । हेंही सत्य न मानिती पाहें । मजवेगळा विनियोग होये । नवल काये सांगावें ॥४५॥ जें जें सेविजे तिहीं लोकीं । तें तें अर्पे माझ्या मुखीं । हें न मनिजे याज्ञिकीं । कर्माविखीं विकल्पू ॥४६॥ विकल्पबुद्धि ब्राह्मण । अद्यापि संशयीं पडिले जाण । करूनि वेदशास्त्रपठण । शुद्ध मदर्पण न बोलिती ॥४७॥ माझें मुख वैश्वानर । येणें भावें विनटले नर । सांडूनि भेद देवतांतर । मजचि साचार अर्पिती ॥४८॥ त्याचें समिधेनीं मन तृप्त झालें । तेथही जरी हविर्द्रव्य आलें । तरी माझें निजसुख सुखावलें । सर्वस्व आपुलें त्यांसी मी दें ॥४९॥ मज नैराश्यतेची आस । त्यांच्या हाताची मी पाहें वास । त्यांलागीं सदा सावकाश । अल्पही ग्रास जैं देती ॥१३५०॥ त्यांचेनि हातें निर्विकल्पें । मद्भा वें जें अग्नीस अर्पे । तृण काष्ठ तिळ तुपें । तें म्यां चिद्‌रूपें सेविजे ॥५१॥ यापरी अग्नीची उपास्ती । जे दुजे स्थानींची पूजास्थिती । सांगीतली म्यां तुजप्रती । ब्राह्मणभक्ती अवधारीं ॥५२॥ पूजेमाजीं अतिश्रेष्ठ जाण । शीघ्र मत्प्राप्तीचें कारण । ब्राह्मण माझें पूजास्थान । अतिगहन उद्धवा ॥५३॥ त्यांचिया भजनाची नवलपरी । आड पडावें देखोनि दूरी । मस्तक ठेवावा चरणावरी । चरणरज शिरीं वंदावे ॥५४॥ आवाहनविसर्जनेंवीण । शालिग्राम माझें अधिष्ठान । परी तें केवळ अचेतन । ब्राह्मण सचेतन मद्‌रूपें ॥५५॥ मी अव्यक्तरूप जनार्दन । तो मी व्यक्त ब्राह्मणरूपे जाण । धरातळीं असें मी नारायण । धरामर ब्राह्मण यालागीं ॥५६॥ ब्राह्मणमुखें वेदांसी महिमा । ब्राह्मणें यज्ञदानतपतीर्थगरिमा । ब्राह्मणें वेदासी परम प्रेमा । ब्रह्मत्व ब्रह्मा ब्राह्मणमुखें ॥५७॥ त्या ब्राह्मणांसी अपमानितां । अपमानिल्या यज्ञदेवता । वेदादि तपदानतीर्था । परब्रह्म तत्त्वतां अपमानिलें ॥५८॥ मज त्रिलोकीं नाहीं सांठवण । मजहूनि अधिक माझे ब्राह्मण । त्यामाजीं मी वेदरूप नारायण । सगळा जाण सांठवलों ॥५९॥ ब्राह्मणपद हृदयीं धरितां । मज आली परम पवित्रता । लक्ष्मी पायां लागे उपेक्षितां । चरणतीर्थ माथां शिवू धरी ॥१३६०॥ यालागीं ब्राह्मण पूज्य जाण । अंगें मी करीं चरणक्षालन । त्यांचें उच्छिष्ट मी काढीं आपण । पाड कोण इतरांचा ॥६१॥ मुख्य माझें अधिष्ठान । सर्वोपचारपूजास्थान । दान मान मिष्टान्न । विधिपूजन विप्रांचें ॥६२॥ एका नेमू शालिग्रामाचा । एका स्थावर लिंगाचा । एका नेमू गणेशाचा । एका सूर्याचा दर्शननेमू ॥६३॥ एका नेमू तुळसीचा । एका बांधिल्या अनंताचा । नित्य नेम ब्राह्मणाचा । सभाग्य तो भाग्याचा दुर्लभ ॥६४॥ नित्य नेमस्त द्विजपूजा । षोडशोपचार करी वोजा । माझे भक्तीचा तो राजा । आत्मा माझा तो एकू ॥६५॥ जो देवतांतरा नुपासित । जीवेंभावें ब्राह्मणभक्त । त्याचा चुकवूनियां अनर्थ । निजस्वार्थ मी कर्ता ॥६६॥ ऐसे जे ब्राह्मणभक्त । त्यांच्या पायीं पृथ्वी पुनीत । गंगा चरणतीर्थ वांछित । शिरीं वंदीत मी त्यांसी ॥६७॥ त्यांचे सेवेचा सेवक । मोलेंवीण मी झालों देख । ब्राह्मणसेवेचें मज सुख । अलोकिक अनिवार ॥६८॥ नित्यनेम द्विजपूजा । करी तो आवडे अधोक्षजा । त्यालागीं पसरूनि चारी भुजा । आलिंगनीं माजा जीव निवे ॥६९॥ ब्राह्मणांच्या स्नानप्रवाहतळीं । जेणें भावार्थें केली आंघोळी । कोटि अवभृथें पायांतळीं । तेणें तत्काळीं घातलीं ॥१३७०॥ ब्राह्मणचरणतीर्थ देखतां । पळ सुटे दोषदुरिता । तें भावार्थें तीर्थ घेतां । दोष सर्वथा निमाले ॥७१॥ जो कोणी नित्य नेमस्त । सेवी ब्राह्मणाचें चरणतीर्थ । तो स्वयें झाला तीर्थभूत । त्याचेनि पुनीत जड जीव ॥७२॥ त्या ब्राह्मणाचे ठायीं जाण । अभ्यंगादि सुमन चंदन । आसन भोजन धन धान्य । शक्तिप्रमाण पूजेसी ॥७३॥ ब्राह्मणासी प्रिय भोजन । दानीं श्रेष्ठ अन्नदान । निपजवूनियां मिष्टान्न । द्यावें भोजन मद्भानवें ॥७४॥ एक हेळसूनि देती अन्न । एक उबगल्यासाठीं जाण । एक देती निर्भर्त्सून । एक वसवसोन घालिती ॥७५॥ तैसें न करावें आपण । ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण । त्यांसी देऊनियां सन्मान । द्यावें भोजन यथाशक्ति ॥७६॥ अज्ञान अतिथि आल्या समयीं । खोडी काढूं नये त्याच्या ठायीं । तोही माझें स्वरूप पाहीं । अन्न ते समयीं अर्पावें ॥७७॥ अतिथि जातां परङ्मुख । त्यासवें जाय पुण्य निःशेख । अन्न द्यावें समयीं आवश्यक । नातरी उदक तरी द्यावें ॥७८॥ ब्राह्मण बैसवूनि पंक्ती । जे कोणी पंक्तिभेद करिती । ते मोलें पाप विकत घेती । त्यांसी अधोगती निश्चितीं ॥७९॥ ब्राह्मणसेवेलागीं जाण । काया वाचा मन धन । यथासामर्थ्यें अवंचन । अतिथिपूजन त्या नांव ॥१३८०॥ त्रिपदाजपें पवित्र पूर्ण । यालागीं वेदांचें निवासस्थान । ब्राह्मण माझें स्वरूप जाण । श्रेष्ठ अधिष्ठान पूजेचें ॥८१॥ ब्राह्मणआज्ञेलागीं जाण । अतिसादर ज्याचें मन । देणें देववणें दान । श्रद्धा संपूर्ण या नांव ॥८२॥ ब्राह्मणसेवा धनेंवीण । सर्वथा न घडे ऐसें न म्हण । सेवेसी श्रद्धा प्रमाण । उल्हास पूर्ण भजनाचा ॥८३॥ एकाची शरीरसेवा जाण । एकाचे वाचिक पूजन । एकाचें मानसिक भजन । दया पूर्ण द्विजाची ॥८४॥ ब्राह्मणभक्तिलागीं जाण । हर्षनिर्भर अंतःकरण । श्रद्धायुक्त उल्हासपूर्ण । आतिथ्य जाण या नांव ॥८५॥ यापरी ब्राह्मणभजन । तिसरे पूजेचें अधिष्ठान । हें सांगितलें जाण । गोशुश्रूषण तें एक ॥८६॥ जे गायीच्या कैवारा । घायें सहस्त्रबाहो केला पुरा । तीन सप्तकें वसुंधरा । मुख्य धुरा म्यां मारिल्या ॥८७॥ रामावतारीं अतिमहिमान । तैं न घडेचि गोषुश्रूषण । यालागीं गोकुळीं जाण । गायींचें सेवन म्यां केलें ॥८८॥ गायीचे सेवें झाली पुष्टी । बाळपणीं मारिले जेठी । कंस चाणूर मारिले हटी । बैसविला राज्यपटीं उग्रसेन ॥८९॥ गायीचे सेवेची अतिगोडी । तेणें माझी कीर्ति झाली चोखडी । फोडिली कंसाची बांदवडी । तोडिली बेडी पितरांची ॥१३९०॥ यालागीं गायीं आणि ब्राह्मण । माझा जाण जीवप्राण । माझे पूजेचें अधिष्ठान । सुलभ जाण इयें दोन्ही ॥९१॥ आपत्काळीं गोरक्षण । करी तो पढियंता मज जाण । त्यासवें मी आपण । गोरक्षण करीतसें ॥९२॥ गायीचे सेवेचें विधान । गोग्रास द्यावा जे तृण । करावें अंगकुरवाळण । इतुकेनि प्रसन्न मी होयें ॥९३॥ निर्लोभ गायीची सेवा । करितां माझी प्राप्ति उद्धवा । ऐक वैष्णवाची सेवा । पूजा सद्भािवा विभागू ॥९४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४४ वा

वैष्णवे बंधुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया । वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरःस्कृतैः ॥४४॥

वैष्णवसेवा अत्यंत कठिण । तेथें जाती नाहीं गा प्रमाण । न म्हणावा शूद्र ब्राह्मण । भक्तिप्राधान्यभावार्थे ॥९५॥ विदुर दासीपुत्र प्रसिद्धु । त्यासी आवडला गोविंदु । झाला वैष्णवांमाजीं अतिशुद्धु । कैसेनि निंद्यु म्हणावा ? ॥९६॥ योनि जन्मला मर्कट । तो वैष्णवांमाजीं अतिश्रेष्ठ । हनुमंत म्हणावया कनिष्ठ । ऐसा पापिष्ठ कोण आहे ॥९७॥ राक्षसांमाजीं बिभीषण । दैत्यांमाजीं प्रल्हाद जाण । भगवंतासी अनन्यशरण । वैष्णवपण तेणें त्यांसी ॥९८॥ जाती उत्तम भक्तिहीन । तो वैष्णव नव्हे जाण । अथवा करी दांभिक भजन । वैष्णवपण त्या नाहीं ॥९९॥ वैष्णवीं मानी जातिप्रमाण । शालिग्राम मानी पाषाण । गुरूसी मानी माणुसपण । तो पापिष्ठ जाण सर्वथा ॥१४००॥ जाणीव शाहणीव ज्ञातेपण । सांडूनि जातीचा अभिमान । जो मज होय अनन्यशरण । वैष्णव जाण तो माझा ॥१॥ त्या वैष्णवाचें पूजन । बाह्य उपचारें नव्हें जाण । बंधस्नेहें कळवळी मन । साचार पूजन त्या नांव ॥२॥ ऐक सख्या बंधूचा स्नेहो । बंधूसी रणीं लागतां घावो । घायाआड स्वयें रिघोनि पहा हो । शत्रुसमुदावो विभांडी ॥३॥ तैसा पोटाआंतुला कळवळा । तोचि वैष्णवपूजेचा सोहळा । स्नेहेंवीण टिळे माळा । सुख गोपाळा तेणें नव्हे ॥४॥ एका पितयाचे पुत्र साधू । अकृत्रिम होती बंधू । माजीं सापत्नपविरोधू । स्नेह शुद्धू तो नव्हे ॥५॥ भक्ताअभक्तांची उत्त्पती । मजपासूनि गा निश्चिती । भावाभावसापत्नीप्राप्ती । विरुद्ध स्थिती परस्परें ॥६॥ वैष्णव विष्णूचे उदरीं जाण । ते उदरीं उदरस्थ व्हावें आपण । तैं सहजें झाले सखेपण । अकृत्रिम जाण कळवळा ॥७॥ ऐसा बंधुस्नेहें जो कळवळा । तेचि पूजा वैष्णवकुळा । वैष्णवपूजकाजवळा । भावें भुलला मी तिष्ठें ॥८॥ वैष्णवपूजेचें लक्षण । तें पांचवें माझें पूजास्थान । ऐक आकाशाचें पूजन । केवळ माझें ध्यान ते ठायीं ॥९॥ आकाश निर्लेप निर्विकार । अतिसूक्ष्म निराकार । तैसें माझें ध्यान निरंतर । हृदयीं साचार करावें ॥१४१०॥ ध्यानीं बैसोनि सावकाश । सगळें सर्व महदाकाश । जो आपुलें करी हृदयाकाश । तेणें मी परेश पूजिला ॥११॥ अतिसूक्ष्मनिर्विकार । हृदयीं माझें ध्यान सधर । तेचि पूजा गा साचार । अपरंपार मी पूजिलों ॥१२॥ आकाशा लेप लावूं जातां । लावितां न लागे सर्वथा । तेवीं सर्व कर्मीं वर्तता । आपुली मुक्तता जो देखे ॥१३॥ आकाश सर्व पदार्थीं व्याप्त । व्याप्त असोनि अतिअलिप्त । तेवी सर्व कर्मीं वर्तत । कर्मातीत नभनिष्ठा ॥१४॥ आकाश माझें पूज्यस्थान । तेथील पूजेचें हें विधान । हें सहावें पूजाअधिष्ठान । वायूचें अर्चन तें ऐक ॥१५॥ वायूच्या ठायीं भगवद्बुनद्धी । ज्याची ढळों नेणें कधीं । वायूचेनि भूतां चेतनसिद्धी । जगातें त्रिशुद्धी धरिता तो ॥१६॥ वायुरूपें मीचि जाण । जालों सर्व भूतांचा प्राण । प्राणाचा मी मुख्य प्राण । मद्‌रूपें पवन या हेतु ॥१७॥ वायू व्योमीं जन्म पावें । जन्मोनि व्योमावेगळा नव्हे । सर्व कर्मीं तेथेंचि संभवे । अंती स्थिरावे निजव्योमीं ॥१८॥ तेवीं जन्मकर्मनिदान । पावोनि न सांडी अधिष्ठान । प्राणाचा जो होय प्राण । हेंचि पूजन वायूचें ॥१९॥ प्राणाचें गमनागमन । तेथ सोहंहंसाचें नित्य ध्यान । तेंचि करितां नित्य सावधान । हेंचि पूजन वायूचें ॥१४२०॥ मद्‌रूपें दृढभावन । वायूचें जो करी आपण । तें पवनाचें पूजन । पूजास्थान सातवें ॥२१॥ जीवनें जीवनाची पूजा । जीवनेंचि निपजे वोजा । ते पूजा पावे अधोक्षजा । तो भक्त माझा पढियंता ॥२२॥ ’आपो नारायणः साक्षात्’ । या मंत्राचा जो मंत्रार्थ । देवें देवोचि पूजिजेत । जाण निश्चित उद्धवा ॥२३॥ क्षीरें पूजिला क्षीरसागरू । तेवीं द्रव्यें द्रव्योपचारू । हा जीवनपूजाप्रकारू । जाण निर्धारू उद्धवा ॥२४॥ जीवा जीववी जीवन । त्या जीवना मी निजजीवन । जीवनें पूजिजे जीवन । जेवीं समुद्रपूजन तरंगीं ॥२५॥ ’नद्यस्तृप्यंतु समुद्रास्तृप्यंतु’ । हें जळेंचि जळ पूजिजेतू । पूज्यपूजकां एकत्व येथू । हेचि वेदोक्तू विधिपूजा ॥२६॥ जीवनें पूजिजे जीवन । हें आठवें पूजास्थान । ऐक पृथ्वीचें पूजन । श्लोकार्धे संपूर्ण सांगेन ॥२७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४५ वा

स्थण्डिले मंत्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि । क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥४५॥

जळामाजीं धरा अधर । विरोनि हों पाहे तें नीर । तीमाजीं मी प्रवेशलों धराधर । अधर ते सधर तेणें झाली ॥२८॥ यालागीं पृथ्वी माझें पूजास्थान । ऐक पूजेचें विधान । गोसदृश स्थंडिलीं जाण । आवाहन पैं माझें ॥२९॥ गोसदृश स्थंडिलीं कां म्हणसी । पृथ्वी आहे गायीच्या ऐसी । जैं पूजा करावी पडे तिसी । तैं तदाकारेंसी स्थंडिल ॥१४३०॥ ते स्थंडिलीं पूजावया धरा । आवाहन करावें धराधरा । तल्लिंग हृदयमंत्रा । मंत्रद्वारा पूजावी ॥३१॥ हृदय कवच शिखा नेत्र । शक्तिबीज मंत्रास्त्र । स्थंडिलीं रेखूनियां यंत्र । धराधरमहापूजा ॥३२॥ यापरी पृथ्वीपूजन । साङ्ग सांगीतलें जाण । आपुलें आपण पूजास्थान । दहावें लक्षण तें ऐक ॥३३॥ आधीं एक पुढें पूर्ण । त्या नांव दहावें लक्षण । आपलें आपण पूजास्थान । विचित्र विंदान पूजेचें ॥३४॥ पूज्यापुढें पूज्यकोटी । केल्या गणितासी पडे तुटी । पहिल्या पूज्यासी जैं फांटा उठी । तैं गणितसृष्टि असंख्य ॥३५॥ पूर्णासी फांटा काढिजे । त्या नांव एक म्हणिजे । एकपणेंही पूर्ण असिजे । सहज निजें परिपूर्ण ॥३६॥ पूर्णापुढें पूर्ण पडे । तैं गणित काय आतुडे । जैं निचाडा चाड वाढे । तैं निजनिवाडें निजपूजा ॥३७॥ एकासी एक मेळविजे । तैं दोनीपणें होय दुजें । जैं एकें एक भागिजे । तैं देखिजे निजपूज्यत्व ॥३८॥ आपणचि आपला देवो । आपुला पूजक आपण पहा वो । आपुला आपणचि भावो । नवल नवलावो पूजेचा ॥३९॥ हृदयीं भावूनि चैतन्यघन । स्वयें तद्‌रूप होऊनि जाण । मग जे जे भोग भोगी आपण । ब्रह्मार्पण सहजेंचि ॥१४४०॥ तो ग्रास घाली स्वमुखीं । तेणें मुखें मी होय सुखी । तृप्ति उपजे परमपुरुखीं । पूजा नेटकी हे माझी ॥४१॥ तो जे जे कांहीं भोग भोगी । ते अर्पती मजचिलागीं । मी रंगलों त्याचे रंगीं । पावे श्रीरंगीं ते पूजा ॥४२॥ मुख्य पूजेमाजीं हे माझी पूजा । तेणेंचि पूजिलें मज अतिवोजा । पूजामिसें गरुडध्वजा । वश अधोक्षजा तेणें केलें ॥४३॥ हे आवडती माझी पूजा । अत्यंत प्रिय अधोक्षजा । हे भक्ति पढिये गरुडध्वजा । जाण तो माझा प्रिय भक्त ॥४४॥ हो कां सगुण अथवा निर्गुण । दोहीं रूपें मीचि जाण । तेथ जो करी निजभोग अर्पण । शुद्ध पूजन तें माझें ॥४५॥ निजात्मभोगीं अधोक्षजा । पूजिजे ते हे जाण पूजा । सर्व भूतांतें पूजिजे वोजा । समसाम्य समजा समभावें ॥४६॥ अकरावे पूजेचा विवेक । मागां पुढां एकएक । अकरा इंद्रियां पडे आंख । तोचि पूजक सर्व भूतां ॥४७॥ मागां पुढां एकएक कीजे । त्या नांव एकादश म्हणिजे । हाचि विवेक जेणें जाणिजे । तेणें पूजिजे सर्व भूतां ॥४८॥ आत्मभोग मदर्पणें पाहीं । वस्तू जाणितली स्वदेहीं । तेचि सर्व भूतांच्या ठायीं । देहींविदेहीं समसाम्यें ॥४९॥ सर्व क्षेत्रांतें वागविता । मी क्षेत्रज्ञु जाण तत्त्वतां । देखतांही विषम भूतां । ज्यासी माझी ममता मोडेना ॥१४५०॥ उंच नीच विषमता भूतां । वस्तूसी न देखे विषमता । समसाम्यें समान समता । सर्व भूतां समत्वें ॥५१॥ माझिया साम्यें सर्वसमता । तेचि पूजा सर्व भूतां । तोचि पूजक तत्त्वतां । ज्यासी विषमता बाधीना ॥५२॥ जो भावार्थें मजमाजीं आला । तैं सर्व भूतें तोचि झाला । सहजे समत्व पावला । पूजूं लागला आत्मत्वें ॥५३॥ पूजूं जाणे रंक रावो । परी पालटेना समभावो । न खंडितां समतेचा ठावो । यथायोग्य पहा हो पूजित ॥५४॥ ऐक यदुवंशध्वजा । सर्व भूतीं माझी पूजा । माझेनि समत्वें निपजे वोजा । या अकराही पूजा समत्वें ॥५५॥ इयें अकराही अधिष्ठानें । मत्प्राप्तिकरें अतिपावनें । म्यां सांगीतलेनि अनुसंधानें । पूजा करणें यथाविधि ॥५६॥ म्यां सांगीतलें ज्या निगुतीं । पूजा करावी त्याचि स्थिती । न कळे तरी माझी मूर्ती । सर्वांहीप्रती चिंतावी ॥५७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४६ वा

धिष्ण्येष्वेष्विति मद्‌रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः । युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत् समाहितः ॥४६॥

निर्गुणाहूनि सगुण न्यून । म्हणे तो केवळ मूर्ख जाण । सगुण निर्गुण दोनी समान । न्यून पूर्ण असेना ॥५८॥ विघुरलें तें तूप होये । थिजलें त्यापरी गोड आहे । निर्गुणापरिस सगुणीं पाहें । अतिलवलाहें स्वानंदू ॥५९॥ निर्गुणाचा बोध कठिण । मनबुद्धिवाचे अगम्य जाण । शास्त्रांसी न कळे उणखूण । वेदीं मौन धरियेलें ॥१४६०॥ वारा उमाणावा वावें । आकाश आकळावें खेंवें । भावना भांबावली धांवे । काय करावें स्फुरेना ॥६१॥ तैशी सगुण मूर्ति नव्हे जाण । सुलभ आणि सुलक्षण । देखतां जाय भूकतहान । निवताहे मन सप्रेमें ॥६२॥ जो नित्यसिद्धु सच्चिदानंदू । प्रकृतिपरू परमानंदू । सगुण जाला जी गोविंदू । स्वानंदकंदू स्वलीळा ॥६३॥ साखरेची गोडी वाखाणिली । तिची नाबद तेचि भेली केली । गोडिये अधिक शोभा आली । तैशी मर्ति झाली साकार ॥६४॥ लावूनियां कसवटी । उत्तम सुवर्णाची खोटी । बांधल्या नववधूच्या कंठीं । तेणें ते गोमटी दिसे काय ॥६५॥ त्याचींच करूनियां भूषणें । अंगीं प्रत्यंगीं लेवितां लेणें । नववधू अत्यंत शोभली तेणें । निंबलोण उतरिती ॥६६॥ तैसें जें निर्गुण निर्विकार । त्याची सगुणमूर्ति सुकुमार । चिन्मात्रैक अतिसुंदर । मनोहर स्वलीला ॥६७॥ घवघवित घनसांवळा । मुकुट कुंडलें मेखळा । कंठीं कौस्तुभ वनमाळा । सोनसळा झळकत ॥६८॥ आधींच तो अतिसांवळा । वरी टिळक रेखिला पिंवळा । आरक्तप्रांत दोहीं डोळां । कमळदळां लाजवी ॥६९॥ चिन्मात्रींचें देखणेपण । त्या डोळ्यां आलें शरण । सैराट हिंडतां शिणला पवन । हरीचें घ्राण ठाकिलें ॥१४७०॥ जैशा ओंकारामाजीं श्रुती । तैशा मुखामाजीं दंतपंक्ती । चौकीचे चारी झळकती । सच्चिद्दीप्तीं सोलींव ॥७१॥ जेवीं जीव शिव भिन्नपणीं । तेवीं अध ऊर्ध्व अधर दोन्ही । हरिअंगीं मिनले मिळणीं । समानपणीं समत्वें ॥७२॥ देखोनियां कृष्णवदन । चंद्रमा कृष्णपक्षीं क्षीण । तो तंव पूर्णिमेसी पूर्ण । हा सदा संपूर्ण वदनेंदू ॥७३॥ दिवसा चंद्राची क्षीण प्रभा । वदनेंदूची नवलशोभा । लोपोनि चंद्रसूर्यप्रभा । स्वयें स्वयंभा प्रकाश ॥७४॥ तो आर्तचकोरा अमृतपान । मुमुक्षुचातका स्वानंदघन । सगुणपणें नारायण । भूषणां भूषण तो झाला ॥७५॥ चहूं खाणींच्या क्रिया विविधा । तैशा चहू भुजींच्या चारी आयुधां । सगुण देखोनि गोविंदा । वेद निजबोधा आयुधें झाले ॥७६॥ देवो न कळे श्रुतींसी । लाज आली होती वेदांसी । जगीं मिरवावया प्रतापासी । आयुधें हरीपासीं ते झाले ॥७७॥ सामवेद झाला शंख । यजुर्वेद चक्र देख । अथर्वण गदा तिख । कमळ साजुक ऋग्वेदू ॥७८॥ साकारपणें सच्चिदानंदा । शंख चक्र पद्म गदा । चहूं करीं चहूं वेदां । निववी सदा निजांगें ॥७९॥ जगीं मिरवावया उपनिषदें । झालीं बाहुभूषणें अंगदें । करीं कंकणें अतिशुद्धें । सोहं शब्दें रुणझुणती ॥१४८०॥ नख केश अंगुलिका । कराग्रीं जडित मुद्रिका । त्रिकोण षट्कोणि या देखा । उपासकां विधिपीठ ॥८१॥ अगम्य तेज हृदयींच्या पदका । गुणत्रिवळी उदरीं देखा । मध्यें कळसू नेटका । क्षुद्रघंटिका मेखळे ॥८२॥ कांतीव मरकतस्तंभ जाण । तैसे शोभताती दोन्ही चरण । ते केवळ अचेतन । हे सचेतन हरिअंगीं ॥८३॥ ध्वज वज्र अंकुश ऊर्ध्वरेखा । दोन्ही पायीं पद्में देखा । यवांकित सामुद्रिका । अतिनेटका पदबंधू ॥८४॥ आरक्त रंग चरणतळां । वरील घनसांवळी कळा । नभीं इंद्रधनुष्यमेळा । तैसी लीळा हरिचरणीं ॥८५॥ सगुण देखोनियां जगन्नायका । दशदिशांसी चरणीं आवांका । पावावया निजसुखा । दशांगुलिका होऊनि ठेल्या ॥८६॥ चंद्र कृष्णपक्षीं क्षीण । तेणें ठाकिले हरिचरण । नखीं चंद्र जडोनियां जाण । परम पावन तो झाला ॥८७॥ हें जाणोनि त्रिनयनें । चंद्रमा मस्तकीं धरणें । पायवणी माथां वाहणें । जग उद्धरणें तेणें जळें ॥८८॥ सगुण देवो देखोनि पाहीं । चारी मुक्ति लागल्या पायीं । यालागीं संत चरणांच्या ठायीं । तत्पर पाहीं सर्वदा ॥८९॥ सलोकता समीपता । दोहीं पायीं वांकी गर्जतां । अंदू झाली स्वरूपता । सायुज्यता तोडरू ॥१४९०॥ ज्या तोडराचा धाक पाहीं । अहंगर्वित असुर वाहती देहीं । सर्व सुख तें हरीच्या ठायीं । त्याच्या पायीं समाधी ॥९१॥ धैर्य वीर्य उदारकीर्ती । गुणगांभीर्य शौर्य ख्याती । यांसी कारण माझी सगुण मूर्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥९२॥ माझे ये मूर्तीचेनि दर्शनें । होत डोळ्यां पारणें । जन्ममरणांचें उठवी धरणें । खत फाडणें विषयांचे ॥९३॥ माझी मूर्ति देखिल्यापाठीं । न लगे योगयाग आटाटी । न लगे रिघावें । गिरिकपाटीं । नाना संकटीं न पडावें ॥९४॥ न लगे आसन ध्यान । न लगे समाधिसाधन । माझिये प्राप्तीसी कारण । माझी भक्ति जाण उद्धवा ॥९५॥ एकादश पूजाअधिष्ठान । तेथें माझें करोनि आव्हान । म्यां सांगीतलें मूर्तीचें ध्यान । सावधान करावें ॥९६॥ माझें अर्चन माझें ध्यान । माझें करावें कीर्तन । माझ्या नामाचे स्मरण । माझे गुण वर्णावे ॥९७॥ अहर्निशीं माझी कथा । अहर्निशीं माझी वार्ता । अहर्निशीं मातें ध्यातां । भक्ति तत्त्वतां ती नांव ॥९८॥ दीपकळिका हातीं चढे । तैं घरभरी प्रकाशू सांपडे । माझी मूर्ती जैं ध्यानी जडे । तैं चैतन्य आतुडे अवघेंचि ॥९९॥ या उपपत्ति उद्धवा देख । सगुण निर्गुण दोन्ही एक । जाण पां निश्चयो निष्टंक । सच्चिदानंदसुख समत्वें ॥१५००॥ जो कसू सुवर्णाचिये खोटीं । तोचि वाला एका कसवटीं । सगुणनिर्गुणपरिपाटीं । नाहीं तुटी चित्सुखा ॥१॥ तेवीं सगुण निर्गुण निःशेष । जाण निश्चयें दोन्ही एक । सगळें साखरेचें टेंक । ना नवटांक सम गोडी ॥२॥ हें अंतरंग माझें ध्यान । तेथें मन करोनि सावधान । अतिहर्षें मदर्चन । मद्भ।क्तीं जाण करावें ॥३॥ उद्धवा ऐसें म्हणसी मनीं । हे भक्ति पाविजे कैसेनि । हें साध्य होय जिंहीं साधनीं । तें तुजलागोनी सांगेन ॥४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४७ वा

इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः । लभते मयि सद्भमक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥४७॥

करितां नाना योगयाग । वापी कूप वन तडाग । श्रौतस्मार्त कर्में चांग । मदर्पणें साङ्ग जिंहीं केलीं ॥५॥ श्रौत अग्निहोत्र सोमयाग । स्मार्त वापी कूप तडाग । मज नार्पितां दोन्ही व्यंग सत्कर्म साङ्ग मदर्पणें ॥६॥ कर्म करितां मदर्पण । अवचटें फळ वांच्छी मन । इतुकियासाठी भक्तासी विघ्न । सर्वथा मी जाण येवों नेदीं ॥७॥ सकाम कर्मकर्त्यासी । जे प्राप्ति नव्हे अतिप्रयासीं । त्या उत्तमलोकगतिभोगांसी । मद्भतक्तांसी मी देता ॥८॥ पोटांतूनि माझा भक्तू । दिव्य भोगांसी विरक्तू । ते भोग भोगितां मातें स्मरतू । भोगासक्तू तो नव्हे ॥९॥ साधु देवालया जातां । पर्जन्यें पीडिला धारावर्तां । वेश्यागृहासी नेणतां । आला अवचितां वोसरिया ॥१५१०॥ तो बसोनि वेश्येसी नातळे । तेवीं भक्त दिव्य भोगांसी कांटाळे । ठकलों म्हणे अनुतापबळें । पिटूनि कपाळें हरि स्मरे ॥११॥ ऐसिया अनुतापस्थितीं । तत्काळ भोग क्षया जाती । तो जन्म पावे महामती । माझी भक्ती जिये गृहीं ॥१२॥ त्यासी पूर्वसंस्कारस्थितीं । सकळ विषयांची विरक्ती । उपजतचि लागे भक्तिपंथीं । भक्त आवडती जीवेंप्राणें ॥१३॥ तो मुक्तीतें हाणोनि लातें । निजसर्वस्वें भजे मातें । यापरी मी निजभक्तातें । नेदीं विघ्नातें आतळूं ॥१४॥ यापरी ज्यांस विषयविरक्ती । तेही इष्टापूर्त जैं करिती । योग याग त्याग जैं साधिती । माझी भक्ती तैं उपजे ॥१५॥ समाहित करोनि मन । श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठान । योग याग त्याग साधन । निष्ठेनें जाण जैं करिती ॥१६॥ तेणें शोधित होय चितवृत्ती । झालिया चित्तशुद्धीची प्राप्ती । तैं उपजे माझी सद्भतक्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥१७॥ इतुकी न करितां आटाटी । माझे सद्भजक्तीची होय भेटी । हें अतिगुह्य आहे माझे पोटीं । ते तुज मी गोठी सांगेन ॥१८॥ सांडोनि सकळ साधन । जो करी साधुभजन । तेव्हांचि त्याचे शुद्ध मन । सत्य जाण उद्धवा ॥१९॥ म्हणसी साधु तो कैसा कोण । मागां सांगीतलें लक्षण । बहु बोलावया नाहीं कारण । साधु तो जाण सद्गुलरु ॥१५२०॥ त्या सद्गुारूचें भजन । जो भावार्थें करी आपण । सर्व शुद्धीचें कारण । सद्गु रु जाण सर्वांशी ॥२१॥ ज्याचे मुखींचें वचन । ब्रह्मसाक्षात्कारा पाववी जाण । त्याचे सेवितां श्रीचरण । शुद्धि कोणीकोणा होईना ॥२०॥ गुरुनाम घेतां मुखें । कळिकाळ पाहूं न शके । त्याची सेवा करितां हरिखें । पायां मोक्षसुखें लागती ॥२३॥ ज्यासी सद्गुकरूची आवडी चित्तीं । ज्याची सद्गु रुभजनीं अतिप्रीती । त्यासी भाळली माझी सद्भरक्ती । पाठीं लागे निश्चितीं वरावया ॥२४॥ जो गुरुभजनीं भावार्थी । जगामाजीं तोचि स्वार्थी । त्यापाशीं माझी सद्भथक्ती । असे तिष्ठती आंखिली ॥२५॥ सद्भपक्ति बापुडी कायसी । अंगें मीही अहर्निशीं । तिष्ठतसें स्वानंदेंसीं । गुरुप्रेमासी भूललों ॥२६॥ मज माझ्या भक्तांची थोडी गोडी । परी गुरु भक्तांची अतिआवडी । सत्संगेंवीण रोकडी । सद्भोक्ति चोखडी न पविजे ॥२७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४८ वा

प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव । नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सतामहम् ॥४८॥

माझिये प्राप्तीलागुनी । भक्तिज्ञानमार्ग दोन्ही । ज्ञान अत्यंत कठिणपणीं । भक्ति निर्विघ्नीं पाववी ॥२८॥ संसार तरावयालागीं । अनेक साधनें अनेगीं । बोलिलीं तीं जाण वाउगीं । उत्तम प्रयोगीं मद्भ क्ती ॥२९॥ उपायांमाजीं अतिप्रांजळ । निर्विघ्न आणि नित्य निर्मळ । माझा भक्तिमार्ग केवळ । ज्ञान तें विकळ मध्यपाती ॥१५३०॥ मळा शिंपावयालागुनी । मोट पाट उपाय दोन्ही । मोटां काढिजे विहीरवणी । बहुत कष्टोनी अतिअल्प ॥३१॥ मोटनाडा बैलजोडीं । अखंड झोडितां आसुडीं । येतां जातां वोढावोढी । भोय भिजे थोडी भाग एक ॥३२॥ तेथही मोट फुटे कां नाडा तुटे । वोडव पडे बैल अवचटे । तरी हातां येतां पीक आटे । वोल तुटे तत्काळ ॥३३॥ तैसा नव्हे सरितेचा पाट । एक वेळ केल्या वाट । अहर्निशीं घडघडाट । चालती लोट जीवनाचे ॥३४॥ मोटेचें पाणी तैसें ज्ञान । करूनि वेदशास्त्रपठण । नित्यानित्यविवेकासी जाण । पंडित विचक्षण बैसती ॥३५॥ एक कर्माकडे वोढी । एक संन्यासाकडे बोडी । एक म्हणती हे गोष्टी कुडी । देहो वोढावोढीं न घालावा ॥३६॥ एक म्हणती प्रारब्ध प्रमाण । एक म्हणती सत्य शब्दज्ञान । एक म्हणती धरावें मौन । अतिजल्पन न करावें ॥३७॥ एक म्हणती सांडा व्युत्पत्ती । ज्याची चढे अधिक युक्ती । तोचि ज्ञाता निश्चितीं । सांगों किती मूर्खांसी ॥३८॥ एक म्हणती तप प्रमाण । एक म्हणती पुरश्चरण । एक म्हणती वेदाध्ययन । द्यावें दान एक म्हणती ॥३९॥ एक तो हें अवघेंचि मोडी । घाली योगाचिये कडाडीं । लावी आसनमुद्रेची वोढी । बैसवी रोकडी वारयावरी ॥१५४०॥ ऐसे नाना वाद करितां । एक निश्चयो नव्हे सर्वथा । ज्ञानाभिमान अतिपंडितां । ज्ञान तत्त्वतां कळेना ॥४१॥ ऐसी ज्ञानमार्गींची गती । नाना परींचीं विघ्नें येती । विकल्पें नासल्या व्युत्पत्ती । माझी निजप्राप्ती तेथें नाहीं ॥४२॥ तैसी नव्हे माझी भक्ती । नाममात्रें मज पावती । नामें उद्धरले नेणों किती । हेंचि भागवतीं बोलिलें ॥४३॥ माझें करितां गुणवर्णन । कां हरिकथा नामसंकीर्तन । तेथें रिघों न शके विघ्न । गडगर्जन हरिनामें ॥४४॥ जेथें हरिनामाचे पवाडे । तेथें विघ्न कैंचें बापुडे । विघ्न पळे मद्भेक्तांपुढें । उघडती कवाडें मोक्षाचीं ॥४५॥ माझे भक्त अतिनिराश । न धरिती मोक्षाची आस । यालागीं मी हृषीकेश । त्यांच्या भावार्थास भूललों ॥४६॥ एवं निर्विघ्न मजमाजीं सरता । मार्ग नाहीं भक्तिपरता । त्रिसत्य सत्य गा सर्वथा । भक्ति तत्त्वतां मज पढिये ॥४७॥ ऐशी निजभक्ति सुलभ फुडी । देवो सांगे अतिआवडीं । उद्धवासी हरिभक्तीची गोडी । हर्षाची गुढी उभारिली तेणें ॥४८॥ जें उद्धवाच्या जीवीं होतें । तेंचि निरूपलें श्रीअनंतें । हरिखें नाचों लागला तेथें । जीवें श्रीकृष्णातें वोवाळी ॥४९॥ ऐसी तुझी सुलभ भक्ति । तरी अवघेचि भक्ति कां न करिती । देवो म्हणे भाग्येंवीण माझी भक्ति । न घडे निश्चितीं उद्धवा ॥१५५०॥ कोटि जन्मांची पुण्यसंपत्ती । जरी गांठीं असेल आइती । तैं जोडे माझ्या संतांची संगती । सत्संगें भक्ती उल्हासे ॥५१॥ सत्संगें भक्तीची प्राप्ती । उद्धवा जाण तू निश्चितीं । संतांपाशीं माझी भक्ती । वास पाहती उभी असे ॥५२॥ हो कां तूं संत माझे म्हणसी । येर लोक सांडिले कोणापाशीं । तुझी भक्ति अहर्निशीं । संतांपाशीं कां असे ॥५३॥ उद्धवा ऐसा विकल्पभावो । येथें धरावया नाहीं ठावो । संतभजनीं माझा सद्भाववो । केवा कोण पाहावो भक्तीचा ॥५४॥ संतसेवा करावयासी । कोण कारण तूं मज म्हणसी । अनावरा मज अनंतासी । तिंहीं निजभावेंसी आकळिलें ॥५५॥ मज आकळिलें ज्या हेतू । तेही सांगेन तुज मातू । मजवांचूनि जगाआंतू । दुसरा अर्थू नेणती ॥५६॥ आपुलें जें स्वकर्म । मज अर्पिले सर्व धर्म । देह गेह रूप नाम । आश्रमधर्म मदर्पण ॥५७॥ कल्पांतींचेनि कडकडाटें । जैं धाके धाके विराट आटे । ऐसीं वोढल्या अचाटें । मजवेगळे नेटें न ढळती ॥५८॥ तुटोनि पडतां आकाश । आणिकाची ते न पाहती वास । यालागीं मी हृषीकेश । त्यांचा दास झालों असें ॥५९॥ नवल भावार्थाचा महिमा । मज विश्वात्म्याचे झाले ते आत्मा । ऐसें लाहाणें तयां आम्हां । मज पुरुषोत्तमा वश केलें ॥१५६०॥ संतांसीं मज भिन्नपण । कल्पांतींही नाहीं जाण । तुज जिव्हारींची उणखूण । तुज संपूर्ण सांगीतली ॥६१॥ संत माझे झाले माझ्या भक्तीं । येर लोक मज न भजती । ते म्यां दिधले काळाच्या हातीं । अदृष्टगतीं बांधोनी ॥६२॥ माझिया संतांपाशीं । यावया प्राप्ती नाहीं काळासी । मी सदा संरक्षिता त्यांसी । ते कळिकाळासी नागवती ॥६३॥ यापरी संतांचें सर्व काज । करितां मज नाहीं लाज । उद्धवा माझें अत्यंत निजगुज । तें मी तुज सांगेन ॥६४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४९ वा

अथैतत्परमं गुह्यं श्रृण्वतो यदुनन्दन । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखा ॥४९॥

इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे पारमहंस्यां एकादशस्कन्धे भगवदुद्धवसंवादे एकादशोऽध्यायः ॥११॥ ऐकें यदुवंशकुळटिळका । तूं स्वगोत्र भृत्य सुहृद सखा । तुज न सांगिजे हा आवांका । सर्वथा देखा न धरवे ॥६५॥ मज गुप्ताचें गुप्त सार । साराचें गुप्त भांडार । ते भांडारींचें निजसार । तुज मी साचार सांगेन ॥६६॥ ऐसें गुह्याचें गुह्य निश्चितीं । नाहीं सांगीतलें कोणाप्रती । तूं सखा जिवलग सांगाती । अनन्य प्रीती मजलागीं ॥६७॥ केवळ कोरडी नव्हे प्रीती । तैसीच माझी अनन्यभक्ती । भक्तीसारिखी विरक्ती । अवंचकस्थिती तुजपाशीं ॥६८॥ यादववंषीं पाहतां देख । मजसमान तूंचि एक । समान सगोत्र आणि सेवक । हें अलोकिक उद्धवा ॥६९॥ नव्हेसी कार्यार्थी सेवक । सर्वभावें विश्वासुक । किती वाणूं गुण एकएक । परम हरिख मज झाला ॥१५७०॥ यालागीं गुह्य तेंही तुझ्या ठायीं । वंचावया मज धीरु नाहीं । हृदय आलिंगलें हृदयीं । चिदानंदू पाहीं तुष्टला ॥७१॥ मग म्हणे सावधान । सादर आइक माझें वचन । तुज फावल्या माझें गुह्य ज्ञान । वंशउ द्धरण तुझेनी ॥७२॥ जे वंशी होय ब्रह्मज्ञानी । तो वंष पवित्र त्याचेनी । हे सत्य जाण माझी वाणी । विकल्प मनीं न धरावा ॥७३॥ म्हणसी स्वयें तूं ब्रह्म पूर्ण । वंशीं अवतरलासी नारायण । तेणें वंश उद्धरला जाण । माझें ज्ञान तें किती ॥७४॥ तरी नाम रूप जाति गोत । या अवघ्यांसी मी अलिप्त । सकळ कुळेंसी मी कुळवंत । गोत समस्त जग माझें ॥७५॥ ऐसें म्हणोनि निजगुह्यसार । तुज मी सांगेन साचार । तेणें होईल जगाचा उद्धार । ऐसें शारङ्गधर बोलिला ॥७६॥ तें ऐकावया गुह्य ज्ञान । उद्धवें मनाचे उघडिले कान । सावध पाहतां हरीचें वदन । नयनीं नयन विगुंतले ॥७७॥ यापरी उद्धव सावधान । त्यासी कृष्ण सांगेल गुह्य ज्ञान । पुढीले अध्यायीं अतिगहन । रसाळ निरूपण हरीचें ॥७८॥ एका विनवी जनार्दन । संतीं मज द्यावें अवधान । श्रोतीं व्हावें सावधान । मस्तकीं चरण वंदिले ॥७९॥ तुमचेनि पदप्रसादें । श्रीभागवतींचीं श्र्लोकपदें । वाखाणीन अर्थावबोधें । संत स्वानंदें तुष्टलिया ॥१५८०॥ यालागीं एका शरण जनार्दनीं । तंव जनार्दनचि एकपणीं । जेवीं कां सागरींचें पाणी । तरंगपणीं विराजे ॥१५८१॥

इति श्रीमद्भारगवते महापुराणे एकादशस्कंधे एकाकारटीकायां श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकादशपूजाविधानयोगो नाम एकादशोऽध्यायः ॥११॥

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ मूळश्लोक ॥४९॥ ओव्या १५८१॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg