एकनाथी भागवत/अध्याय एकोणतिसावा

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

<poem> एकनाथी भागवत - आरंभ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥

ॐ नमो सद्गुरुदयार्णव । तुझे कृपेसी नाहीं थांव । कृपेनें तारिसी जीव । जीवभाव सांडवूनि ॥१॥ सांडवूनि देहबुद्धी । निरसोनि जीवोपाधी । भक्त तारिसी भवाब्धीं । कृपानिधी कृपाळुवा ॥२॥ तुझें पाहतां कृपाळूपण । जीवासी जीवें मारिसी पूर्ण । नामा रुपा घालिसी शून्य । जातिगोत संपूर्ण निर्दळिसी ॥३॥ निर्दळूनि आपपरां । निसंतान करिसी संसारा । तो तूं जिवलग सोयरा । कृपाळू खरा घडे केवीं ॥४॥ जेवीं आंधारीं नांदते दृष्टी । भासतीं नक्षत्रें खद्योतकोटी । ते आंधारेंसीं सूर्य घोंटी । तेवीं तुझी भेटी साधकां ॥५॥ तुझी जेथ साचार भेटी । तुवां केलिया कृपादृष्टी । संसारभेदाची त्रिपुटी । त्रिगुणेंसीं सृष्टी दिसेना ॥६॥ न दाखवूनि गुणादि सृष्टी । दाविसी अद्वय ब्रह्म दृष्टीं । तुझी झालिया भेटी । भेटीसी तुटी कदा न पडे ॥७॥ ’जो कदा न देखिजे दृष्टीं । त्यासी केवीं होय भेटी । भेटीसी कदा न पडे तुटी । हेही गोष्टी घडे केवीं’ ॥८॥ जैसा गर्भ मातेच्या पोटीं । असोनि माउली न देखे दृष्टीं । तरी तिचे भेटीसी नव्हे तुटी । तेवीं तुझे पोटीं साधक ॥९॥ माता कळवळोनि पाळी तान्हें । शेखीं तें माउलितें नेणे । तेवीं तुजमाजीं अज्ञानें । तुवां प्रतिपाळणें निजलोभें ॥१०॥ जन्मल्या बाळाकारणें । माता वाढवी शहाणपणें । तेवीं तुझेनि निजज्ञानें । सज्ञान होणें साधकीं ॥११॥ साधकीं लाधतां तुझें ज्ञान । थितें नाठवे मीतूंपण । जीव विसरला जीवपण । अद्वय पूर्ण परमात्मा ॥१२॥ असोत या बहुता गोष्टी । नव्हतां सद्गुरुकृपादृष्टी । करितां उपायांच्या कोटी । नव्हे भेटी परमार्था ॥१३॥ जाहलिया सद्गुरुकृपादृष्टी । साधनें पळतीं उठाउठीं । ब्रह्मानंदें कोंदे सृष्टी । स्वानंदपुष्टी साधकां ॥१४॥ जाहलिया सद्गुरुकृपा प्राप्त । उपनिषदांचा मथितार्थ । साधकांचा चढे हात । कृपा समर्थ श्रीगुरुची ॥१५॥ सद्‌गुरुकृपा समर्थं । तेणें कृपें श्रीभागवत । वाखाणिलें जी प्राकृत । शुद्ध मथितार्थ सोलींव ॥१६॥ श्रीजनार्दनकृपादृष्टीं । माझ्या मराठया आरुष गोष्टी । रिघाल्या एकादशाचे पोटीं । स्वानंदतुष्टी निजबोधें ॥१७॥ संस्कृतप्राकृतपरवडी । सज्ञान सेविती स्वानंदगोडी । गाय काळी आणि तांबडी । परी दुधीं वांकुडी चवी नाहीं ॥१८॥ तेवीं संस्कृतप्राकृत भाखा । ब्रह्मासी पालट नाहीं देखा । उभय अभेदें वदला एका । साह्य निजसखा जनार्दन ॥१९॥ जनार्दनकृपेस्तव जाण । अष्टाविंशाचें निरुपण । गुह्य गंभीर स्वानंदघन । तेंही केलें व्याख्यान अतिशुद्ध ॥२०॥ तेथें नानाविधा उपपत्ती । निजबोधें साधूनि युक्ती । स्वयें बोलिला श्रीपती । ब्रह्मस्थिती निष्टंक ॥२१॥ ब्रह्म अद्वयत्वें परिपूर्ण । तेथ हेतु-मातु-अनुमान । न रिघे बुद्धीयुक्तीसीं मन । अगम्य जाण सर्वार्थीं ॥२२॥ नाहीं दृश्य-द्रष्टा-दर्शन । नाहीं ध्येय-ध्याता-ध्यान । कर्म-कर्ता कारण मी-तूंपण असेना ॥२३॥ युक्तीनें सांडिला प्राण । दृष्टांतीं वाहिली आण । प्रमाणें जाहलीं अप्रमाण । बोधेंसी क्षीण विवेक जहाला ॥२४॥ तेथ बोलणें ना मौन । आकार ना शून्य । गुण आणि निर्गुण । समूळ जाण असेना ॥२५॥ ऐसी ब्रह्माची निजस्थिति । कृष्णकृपा उद्धवासी प्राप्ती । अबळांसी अगम्य निश्चितीं । जन कैशा रीतीं तरतील ॥२६॥ ब्रह्मस्थिति अतिदुर्गम । हें उद्धवासी कळलें वर्म । साधकांचें साधावया काम । उपावो सुगम पूसत ॥२७॥ कृष्ण निजधामा जाईल आतां । मग ब्रह्मप्राप्ति न ये हाता । साधक गुंतती सर्वथा । उपाय तत्त्वतां कोण सांगे ॥२८॥ एवं साधकांचिया हिता । उद्धव कळवळोनि तत्त्वतां । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती ये हाता । तो उपाय अच्युता पूसत ॥२९॥ एकुणतिसावा निरुपण । ब्रह्मप्राप्तीचें सुगम साधन । सप्रेम भगवद्भजन । तें भक्तिलक्षण हरि सांगे ॥३०॥ सुगम साधनें ब्रह्मप्राप्ती । अबळांसी लाभे जैशा रीतीं । सा श्र्लोकीं देवासी विनंती । उद्धव तदर्थीं करितसे ॥३१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १ ला

उद्धव उवाच - सुदुस्तरामिमां मन्ये योगाचर्यामनात्मनः । यथाऽञ्जसा पुमान् सिध्येत्तन्मे ब्रह्मञ्जसाऽच्युत ? ॥१॥

पूर्वाध्यायीं ब्रह्मस्थिती । सांगितली ते दुर्गम गती । भोळ्या भाविकां अबळांप्रती । हे ब्रह्मप्राप्ती साधेना ॥३२॥ वस्तु व्यक्त ना अव्यक्त । शेखीं प्रकट ना नव्हे गुप्त । न कळे मूर्त कीं अमूर्त । केवीं साधकां तेथ प्रवेशु ॥३३॥ जें स्थूल ना सूक्ष्म होये । जें आहे नाहीं हा शब्द न साहे । जेथ पाहतें पाहणें दोनी जाये । तें साधकां होये केवीं साध्य ॥३४॥ जें दिसें तें ब्रह्म म्हणावें । तंव ते माया रुपें नांवें । आतां नाहींचि म्हणोनि सांडावें । तेणेंही नाडावें साधकीं ॥३५॥ जें आकार ना नव्हे शून्य । जेथें न रिघे ध्येय ध्यान । ज्यासी लाजे ज्ञेय ज्ञान । ज्यातें साधन स्पर्शेना ॥३६॥ जें न चढे शब्दांचे हात । जें नातुडे मौना आंत । आंत बाहेर नाहीं जेथ । काय साधकीं तेथ धरावें ॥३७॥ नाहीं आंतबाहेर विचारा । तेथ काय धरावें निर्धारा । जेथ निर्धारुही पुरा । धरावया धीरा धीर नव्हे ॥३८॥ साधकीं स्थिर करावया मन । कांहीं न दिसे अवलंबन । तेथें अनात्मे अज्ञान जन । त्यांसी दुस्तर जाण हा योगु ॥३९॥ यापरी निजात्मप्राप्ती । कदा न चढे अबळांहातीं । मज तंव मानलें निश्चितीं । हे आत्मस्थिति दुस्तुरु ॥४०॥ ऐशिया ब्रह्मयाची प्राप्ती । अज्ञान अप्रयासें पावती । तैशी सुगम साधनस्थिती । सांग श्रीपती कृपाळुवा ॥४१॥ तुवां निजधामा प्रयाण । मांडिलेसें अति त्वरेन । एथ तरावया अज्ञान । सुगम साधन सांगिजे ॥४२॥ म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले श्रीकृष्णचरण । तुज गेलिया, अज्ञान जन । तरावया साधन सुगम सांगें ॥४३॥ पव्हणियापरिस पाय उतारा । स्त्रियां बाळां अतिसोपारा । तैशिया उपायप्रकारा । शार्ङगधरा सांगिजे ॥४४॥ तुझ्या ठायीं सद्भाव पूर्ण । आणि नेणती शब्दज्ञान । ऐसे जे अज्ञान जन । त्यासी तरावया साधन सुगम सांगें ॥४५॥ मनोनिग्रहो अतिकठिण । साधकां नेमवेना संपूर्ण । तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥४६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २ रा

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष, युञ्जतो योगिनो मनः । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः ॥२॥

ऐकें कृष्णा कमलनयना । शिणतां साधक साधना । कदा नाकळवे मना । तेही विवंचना अवधारीं ॥४७॥ निग्रहावया निजमन । साधक साधिती प्राणापान । त्यांसीही छळोनियां मन । जाय निघोन तत्काळ ॥४८॥ घालूनियां एकांतीं आसन । मनोनिग्रहीं जे सावधान । त्यांसीही ठकूनियां मन । जाय निघोन चपलत्वें ॥४९॥ मनोनिग्रहीं आम्ही हटी । म्हणोनि रिघाले गिरिकपाटीं । त्यांसीही ठकूनि मन शेवटीं । जाय उठाउठीं चपळत्वें ॥५०॥ एकीं आकळावया मन । त्यजूनि बैसले अन्न । तंव मनें केलें आनेआन । जागृति स्वप्न अन्नमय ॥५१॥ मनोनिग्रह करितां देख । मन खवळे अधिकाधिक । मनोनेमीं सज्ञान लोक । शिणले साधक साधनीं ॥५२॥ वारा बांधवेल मोटें । अग्नि प्राशवेल अवचटें । समुद्र घोंटवेल घोटें । परी आत्मनिष्ठे मन न ये ॥५३॥ आकाश करवेल चौघडी । महामेरु बांधवेल पुडीं । शून्याची मुरडवेल नरडी । परी या मनाच्या वोढी अनिवार ॥५४॥ काळ जिंकवेल तत्त्वतां । त्रिभुवनींची लाभेल सत्ता । परी मनोनिग्रहाची वार्ता । तुजवीण अच्युता घडे केवीं ॥५५॥ मन तापसां तत्काळ छळी । मन नेमस्तांचा नेम टाळी । मन बळियांमाजीं महाबळी । करी रांगोळी धैर्याची ॥५६॥ मन इंद्रातें तळीं पाडी । मन ब्रह्मयातें हटेंचि नाडी । ऐशी मनाची वोखटी खोडी । आपल्या प्रौढीं नावरे ॥५७॥ साधनीं साधक शिणतां । मनोजयो न येचि हाता । तुजवांचूनि अच्युता । मना सर्वथा नावरे ॥५८॥ अत्यंत साधूनि निरवडी । मनोजयो आणितां जोडी । तंव सिद्धींची दाटे आडाडी । तेणेंही मन नाडी साधकां ॥५९॥ तुझी कृपा नव्हतां जाण । साधकां कदा नावरे मन । तूं तुष्टल्या जनार्दन । मनपणा मन स्वयें विसरे ॥६०॥ सर्वभावें न रिघतां शरण । साधकां कदा नावरे मन । मनोनिग्रहार्थ जाण । तुझे चरणा शरण रिघावें ॥६१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३ रा

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं, हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभिस्त्वन्माययाऽमी विहता न मानिनः ॥३॥

कमलापति कमलवदना । कमलालया कमलनयना । नाभिकमळीं कमलासना। तुवां ब्रह्मज्ञाना अर्पिलें ॥६२॥ त्या तुझ्या चरणींचें चरणामृत । तुझ्या कृपा ज्यास होयप्राप्त । मनोजय त्याचा अंकित । तो होय विरक्त भवभावा ॥६३॥ तुझ्या चरणामृताची गोडी । मनोजयातें तत्काळ जोडी । आधिव्याधि भवपाश तोडी । स्वानंदकोडी साधकां ॥६४॥ सकळ साधनांचें निजसार । सांख्ययोगविवेक सधर । त्या साराचेंही निजसार । तुझी भक्ति साचार श्रीकृष्णा ॥६५॥ जाणोनि भक्तीचें रहस्य । भजनप्रेमा लोभलें मानस । तेंचि विज्ञान राजहंस । भजनसारांश सेविती ॥६६॥ काया वाचा आणि मन । सद्भावें सदा संपन्न । ऐशिया भक्तां तुझे चरण। स्वानंदें पूर्ण दुभती ॥६७॥ धर्म अर्थकाममोक्षांसी । साङग साधनें सिद्धी त्यांसी । विकळ जाहलिया साधनांसी । ये साधकांसी अपावो ॥६८॥ तैशी तंव तुझी भक्ति नव्हे । तुज भजतां जीवें भावें । भजकां विघ्न कदा न पावे । शेखीं भक्त नागवे विघ्नासी ॥६९॥ जैं सूर्य आणि खद्योतासी । भेटी होय सावकाशीं । तरी विघ्नें भक्तांपाशीं । धीरु यावयासी न धरिती ॥७०॥ पडतां पंचाननाची घाणी । होय मदगजा भंगणी । तेवीं तुझ्या भावार्थभजनीं । होय धूळपाणी विघ्नांची ॥७१॥ येणेंचि निश्चयें निजसंपन्न । तुझ्या चरणा अनन्यशरण । त्यांसी नातळे जन्ममरण । मा इतर विघ्न तें कैंचें ॥७२॥ येणें भावें जे अनन्यशरण । त्यांसी तुझे निजचरण । स्वानंदें सदा करिती पूर्ण । जेवीं कामधेनु जाण निजवत्सा ॥७३॥ भक्तिसरोवरीं निर्मळ । नवविध रसें रसिक जळ । तेथ तुझे चरणकमळ । विकासत केवळ भावार्थसूर्यें ॥७४॥ तेथ स्वानुभविक भ्रमर । झेंपावोनियां अरुवार । कुचंबों नेदितां केसर । आमोदसुखसार सेविती ॥७५॥ तेथ विवेक-परमहंस । ते सरोवरींचे राजहंस । चरणकमळीं करुनि वास । आमोद सुरस सेविती ॥७६॥ हो कां आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । हेही ते सरोवरीं असती । परी कमळामोद नेणती । ते क्रीडती कमळातळीं ॥७७॥ ऐसिया भोळ्या भक्तांसी । तूं तारिसी हृषीकेशी । एवं जे जे लागले भक्तीसी । अपावो त्यांसी असेना ॥७८॥ भावें करितां तुझें भजन । तूं भावार्थें होशी प्रसन्न । तुझ्या प्रसन्नता तुझे चरण । स्वानंद पूर्ण वर्षती ॥७९॥ तूं विश्वमूर्ती विश्वेश्वरु । तूं ब्रह्मादिकांचा ईश्वरु । तुझा जाहलिया अभय करु । भक्तां भवभारु स्पर्शेना ॥८०॥ तुझी भक्ति तें त्यांचें सत्कर्म । तुझा भाव तो त्यांचा स्वधर्म । तुज नैवेद्य अर्पणें उत्तम । तोचि याग परम भक्तांचा ॥८१॥ नित्य स्मरणें तुझें नाम । हाचि भक्तांचा जपसंभ्रम । तुझें कीर्तन मनोरम । ते समाधि परम भक्तांची ॥८२॥ एवं भक्त करिती जें जें कर्म । तें तें तूं होसी पुरुषोत्तम । ज्यासी तूं तुष्टसी मेघश्याम । त्यासी भवभ्रम स्पर्शेना ॥८३॥ यापरी भजनमुखें । भक्त तारिसी निजात्मसुखें । तेणें सुखाचेनि हरिखें । अतिसंतोखें डुल्लसी ॥८४॥ एवं अनपेक्षित भक्तजन । तूं निजसुखें करिसी पूर्ण । तुज न रिघती जे शरण । ते मायेनें जाण मोहिले ॥८५॥ जे तुझ्या चरणांसी विमुख । ते स्वप्नींही न देखती सुख । चढतेंवाढतें भोगिती दुःख । मायेनें मूर्ख ते केले ॥८६॥ त्यजूनि तुझें चरणध्यान । करितां योगयागक्रिया साधन । तें तें साधकां होय बंधन । खवळे अभिमान ज्ञातृत्वें ॥८७॥ (पूर्वश्लोकीचा चरण) ’त्वन्माययाऽमी विहता न मानिनः’ हाचि श्लोकींचा अंतींचा चरण । उपक्रमोनियां आपण । पंडितांचा ज्ञानाभिमान । अभक्तपण प्रकाशी ॥८८॥ आम्ही ज्ञाते आम्ही योगी । आम्ही प्रवर्तक कर्ममार्गीं । आम्ही श्रोत्रिय पवित्र जगीं । आमुची मागी अतिशुद्ध ॥८९॥ लोक केवळ अज्ञान । तैसे आम्ही नव्हों आपण । आमचें वचन प्रमाण । सर्वार्थी जाण सर्वांशीं ॥९०॥ आम्ही ज्ञाते हें मानूनि दृढ । ज्ञानाभिमानें केले मूढ । पांडित्यें होऊनि गर्वारुढ । दुःख दुर्वाड भोगिती ॥९१॥ अभिमानाऐसा वैरी । आन नाहीं संसारीं । तो हा ज्ञानाभिमानेंकरीं । घाली दुस्तरीं सज्ञाना ॥९२॥ असो हे अभक्तांची कथा । जे चुकले भक्तिपंथा । यालागीं नानापरींच्या व्यथा । देहअहंता सोसिती ॥९३॥ जिंहीं भक्तीसी विकूनि चित्त । जाहले अनन्यशरणागत । त्यांसी तारिता तूं जगन्नाथ । निजसुखें निजभक्त नांदविसी ॥९४॥ तुझे जे कां भक्तजन । जिंहीं भक्तीसी विकला प्राण । त्यासी न मागतां ब्रह्मज्ञान । सहजें जाण ठसावे ॥९५॥ तुझें करितां निजभजन । भक्तांसी कदा न बाधी विघ्न । सुखें होती सुखसंपन्न । हें नवल कोण गोविंदा ॥९६॥ जे तुज अनन्यशरण । तूं सर्वदा त्यांअधीन । तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥९७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४ था

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो, दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणां, श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥४॥

विघ्न न बाधी तुझ्या भक्तांसी । हें नवल नव्हे हृषीकेशी । तूं भुलोनि भक्तप्रेमासी । भक्ताधीन होसी सर्वदा ॥९८॥ होऊनि निजदासाधीन । मध्यरात्रीं पुरविसी अन्न । शेखीं तुज न मिळे भोजन । भुकेल्या पान भाजीचें ॥९९॥ उभय सेनेचे देव्हडीं । शस्त्रें सुटतां अति कडाडीं । तेथ सोसिसी रथाची वोढी । शेखीं रथींचीं घोडीं तूं धुशी ॥१००॥ तुझा मुकुट नाकळे वेदासी । तेथ भक्तांचा चाबुक खोंविसी । देखतां सकळिकां रायासी । रणीं घोडे धुसी निजांगें ॥१॥ वागोरे धरोनि दांतीं । चारी घोडे चहूं हातीं । धुतां न लाजसी श्रीपती । भक्ताधीन निश्चितीं तूं ऐसा ॥२॥ बंदीहुनी सोडविलें ज्यासी। तो उग्रसेन स्वामी करिसी । उच्छिष्टें धर्माघरींचीं काढिसी । शेखीं गायी राखिसी नंदाच्या ॥३॥ असो ते थोरांची थोर मात । तूंचि मिळोनि गोवळाआंत । उभउभ्यां खासी त्यांचा भात । छंदें नाचत त्यांचेनी ॥४॥ न म्हणसी सोवळें ओवळें । प्रत्यक्ष केवळ गोवळे । त्यांचेनि उच्छिष्टकवळें । स्वानंदमेळें डुल्लसी ॥५॥ द्रौपदीचिये अतिसांकडीं । नेसतीं जाहलासि तूं लुगडीं । गोपिकांचिया निजआवडीं । तूं कडोविकडी नाचसी ॥६॥ पूर्णकलश नेतां पाहीं । कांटा मोडला गोपीचे पायीं । तो पाय धरुनि हातीं दोंही । तूं कांटा लवलाहीं काढिसी ॥७॥ खांदीं वाहिलें दुर्वासासी । द्वारपाळ तूं बळीपाशीं । ऐसा भक्ताधीन तूं होसी । वचनें वर्तसी दासांच्या ॥८॥ देवा तूं ऐसें म्हणसी । ’गोवळत्व सत्य मानिसी’ ।

तें तुज न घडे हृषीकेशी । तूं पूज्य होसी सुरनरां ॥९॥

(पूर्वश्लोकींचें पद) ’श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः ॥’ इंद्र चंद्र आणि महेंद्र । ब्रह्मा बृहस्पति आणि शंकर। ऐसे पूज्य जे कां ईश्वर । तेही तुझे किंकर श्रीकृष्णा ॥११०॥ तुझे आसनाचे पादपीठीं । त्यांच्या मुकुटमणियांच्या कोटी । घर्षणीं झणत्कार उठी । नमस्कार दाटी सुरवरां ॥११॥ तुझी आज्ञा न मानितां । ब्रह्मादिकांचिया माथां । साटु वाजे जी सर्वथा । मा इतरांची कथा ते कोण ॥१२॥ तुझे आज्ञेभेणें जाण । वायु वागवी नेमस्त प्राण । सूर्य चालवी दिनमान । तुझे आज्ञेभेण गोविंदा ॥१३॥ तुझे आज्ञेचे भयभागीं । समुद्र मर्यादा नुल्लंघी । तुझ्या आज्ञेच्या नियोगी। वर्षिजे मेघीं जळ काळीं ॥१४॥ तुझे आज्ञेची अगाध थोरी । स्वयें मृत्यु वंदी शिरीं । तोही स्वकाळें प्रळयो करी । आज्ञेबाहेरी कदा न निघे ॥१५॥ आशंका ॥ ’मी तंव नंदाचा खिल्लारी। उग्रसेनाची सेवा करीं । माझी हे एवढी थोरी । मिथ्या’ मुरारी म्हणशील ॥१६॥ तुवां पाडूनि काळाचे दांत । गुरुपुत्र आणिला एथ। इंद्र केला मानहत । गोकुळीं अद्भुत वर्षतां ॥१७॥ इतरांची गोठी कायशी। होऊनि वत्सें वत्सपांसीं । वेड लाविलें विधात्यासी । शेखीं गोवळ होसी नंदाचा ॥१८॥ बाणकैवारा लागुनी । शिव आला अतिकोपोनी । तो त्वां जिंकिला अर्धक्षणीं । शार्ङगपाणी ईश्वरेश्वरा ॥१९॥ तुझी भेटी घ्यावयाकारणें । उत्कंठा वाहिजे नारायणें । ब्राह्मण अपत्यद्वारा तेणें । तुझी भेटी वांछिणें सर्वदा ॥१२०॥ तूं भक्तकाजपंचानन। सत्य करावया अर्जुन । क्षीरसागरीं रिघोनि जाण । कृष्णनारायण भेटले ॥२१॥ दोंहीचे भेटीची परवडी । संत जाणती निजआवडीं । दोघां मिठी पडली गाढी । निजात्मगोडी अभिन्न ॥२२॥ कृष्णीं विराला नारायण । कीं नारायणामाजीं श्रीकृष्ण । दोघां नाहीं दोनीपण । स्वरुप परिपूर्ण एकत्वें ॥२३॥ तेथ अर्जुनासी जाहली व्यथा । थित्या अंतरलों कृष्णनाथा । तंव शेषशयनीं होय देखता । नारायणता श्रीकृष्णीं ॥२४॥ तो तूं भक्तकाजकैवारी । लीलाविग्रही अवतारधारी । अवतार धरिसी नानापरी । दीनोद्धारी श्रीकृष्णा ॥२५॥ यापरी गा हृषीकेशी । अगाध महिमा तुझेपाशीं । येचि अवतारीं आम्हांसी । प्रतीती निश्चयेंसी पैं आली ॥२६॥ अखंड ऐश्वर्याची स्थिती । अनावृत ज्ञानस्फूर्ती । अद्वयानंदा नाहीं च्युती । ’अच्युत’ निश्चितीं या नांव ॥२७॥ ऐसा तूं अनंत अपरंपार । नियंत्या ईश्वराचा ईश्वर । तरी तुं भक्तकरुणाकर । तोही प्रकार अवधारीं ॥२८॥

(पूर्वश्लोकींचा चरण) ’यो रोचयन् सहमृगैः स्वयमीश्वराणाम् ॥’

देवां दुर्लभ जो नमस्कारा । तो तूं रिसां आणि वानरां । खेंव देसी रामचंद्रा । लीलावताराचेनि नटनाट्यें ॥२९॥ तुवां बोलावें कृपा करुनी । यालागीं वेद तिष्ठे सावधानीं । तो तूं वानरांच्या कानीं । गुज आळोंचूनी सांगशी ॥१३०॥ तुझें ज्ञान न कळे वेदशास्त्रां । तो तूं विचार पुससी वानरां । अनुसरोनि त्यांच्या मंत्रा । उपायद्वारा वर्तसी ॥३१॥ यज्ञींचीं अवदानें प्रांजळें । कदा न घेसी यज्ञकाळें। तो तूं वानरांचीं वनफळें । खासी कृपाबळें सप्रेम ॥३२॥ ऐसें भक्तांचें निजप्रेम । तूं प्रतिपाळिसी मेघश्याम । त्या तुजमाजीं नाहीं विषम । तूं आत्माराम जगाचा ॥३३॥ ’एतदशेषबंधो’ तूं अंतर्यामीं निजसखा । परमात्मा हृदयस्थ देखा । तुजमाजीं भूतां भौतिकां । भिन्न आवांका असेना ॥३४॥ तूं जडातें चेतविता । मुढातें ज्ञानदाता । सकळ जीवां आनंदविता । तुझिया चित्सत्ता जग नांदे ॥३५॥ मातापित्यांचें सख्यत्व देखा । तो प्रपंचयुक्त आवांका । तूं हृदयस्थ निजसखा । सकळ लोकां सुखदाता ॥३६॥ ऐसा तूं सर्वांचा हृदयस्थ । सर्ववंद्यत्वें अतिसमर्थ । जाणसी हृदयींचा वृत्तांत । स्वामी कृपावंत दीनांचा ॥३७॥ यापरी गा हृषीकेशी । दीनदयाळू निजभक्तांसी । ऐशिया सांडूनि स्वामीसी । कोण धनांधासी भजेल ॥३८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ५ वा

तं त्वाऽखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां, सर्वार्थदं स्वकृतविद्विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनुभूत्यै, किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥५॥

विधाता आणि हरि हर । हे मायागुणीं गुणावतार । तूं मायानियंता ईश्वर । भक्तकरुणाकर सुखदाता ॥३९॥ त्या तुझी करितां नि भक्ती । चारी पुरुषार्थ चारी मुक्ती । भक्तांसी लोटांगणीं येती । एवढी अर्थप्राप्ती निजभक्तां ॥१४०॥ निजभक्तांचें मनोगत । तूं सर्वज्ञ जाणता भगवंत । भक्तहृदयींचें हृद्गत । जाणोनि सर्वार्थ तूं देसी ॥४१॥ भावार्थाचें भोक्तेपण । जाणता तूं एक श्रीकृष्ण । तुजवेगळें हें लक्षण । आणिका जाण कळेना ॥४२॥ ऐसा स्वामी तूं उत्तमोत्तम । तुझेनि साधकां सुख परम । आणिक नाहीं तुजसम । तूं स्वामी पुरुषोत्तम सर्वांचा ॥४३॥ तूं सर्वांचा स्वामी होसी । परी कृपाळु निजभक्तांसी । अग्निविषादि नाना बाधेंसीं । तुवां ’प्रर्हासदासी’ रक्षिलें ॥४४॥ तुज भक्तांची कृपा प्रबळ । उत्तानचरणाचें तानें बाळ । करोनियां वैराग्यशीळ । ’ध्रुवासी’ अढळ तुवां केलें ॥४५॥ शत्रुबंधु ’विभीषण’ । तुज झाला अनन्यशरण । त्याचे कृपेस्तव जाण । सकुळीं रावण उद्धरिला ॥४६॥ छळूनि बांधिलें ’बळीसी’ । शेखीं कृपा उपजली कैसी । त्याचे द्वारीं द्वारपाळ होसी । निजलाजेसी सांडूनि ॥४७॥ ऐशी भक्तकृपा तुजपाशीं । भक्तहृद्गत तूं जाणसी । ऐशा सांडूनि निजस्वामीसी । कोण धनांधांसी सेवील ॥४८॥ देहेंद्रियां जें सुख भासे । तें तुझेनि सुखलेशें । तो तूं सकळसुखसमावेशें । प्रसन्न अनायासें निजभक्तां ॥४९॥ साधु जाणती तुझा महिमा । तूं ज्ञानियांचा अभेद आत्मा। भक्तप्रिय पुरुषोत्तमा । तुझा सुखाचा प्रेमा अप्रमेय ॥१५०॥ तुझे सेवेचिया संतोखें । भक्त सुखावले निजसुखें । त्यांसी देहद्वंद्वजन्मदुःखें । स्वप्नींही संमुखें कदा नव्हती ॥५१॥ तुझ्या भजनसुखें तुझे भक्त । विषयीं होऊनि विरक्त । ते राज्य समुद्रवलयांकित । थुंकोनि सांडित तुच्छत्वें ॥५२॥ सकळभोगवैभवेंसीं । स्वर्ग आलिया भक्तांपाशीं । ते उपेक्षिती तयासी । जेवीं राजहंसीं थिल्लर ॥५३॥ जे विनटले भजनाच्या ठायीं । ते तूं सुखरुप करिसी पाहीं । देहीं असतांचि विदेही । सर्वा ठायीं समसाम्यें ॥५४॥ ऐसा स्वामी तूं हृषीकेशी । सदा संतुष्ट निजभक्तांसीं । कठिणत्व नाहीं सेवेसी । कैसें म्हणसी तें ऐक ॥५५॥ जाणें न लगे परदेशासी । आणि अनवसरु नाहीं सेवेसी । भक्तांनिकट अहर्निशीं । तूं हृदयनिवासी निजात्मा ॥५६॥ सेवेलागीं न लगे धन । शरीरकष्ट न लगती जाण । तुझ्या चरणीं ठेविल्या मन । तूं स्वानंदघन तुष्टसी ॥५७॥ तूं तुष्टोनि करिशी ऐसें । सांडविसी प्रपंचाचें पिसें । त्रिगुणेंसीं त्रिपुटी नासे । अनायासें मिथ्यात्वें ॥५८॥ ऐसा तूं सुसेव्य आणि कृपाळू । निजस्वामी तूं दीनदयाळू । तुझी सेवा सांडी तो बरळू । मूर्ख केवळू अतिमंद ॥५९॥ निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार । तुझे सेवेसी विमुख नर । ते परमपामर अभाग्य ॥१६०॥ तुझी सेवा सुखरुप केवळ । तीस उपेक्षूनियां बरळ । विषयांचे विषकल्लोळ । जे सर्वकाळ वांछिती ॥६१॥ ज्या विषयांचा विषलेश । थित्या निजसुखा करी नाश । जन्ममरणांचा विलास । दुःख असोस भोगवी ॥६२॥ त्या विषयांचे विषयदाते । इंद्र-महींद्र कृपणचित्तें । त्यांसी भजती जे विषयस्वार्थे । तेही निश्चितें अभाग्य ॥६३॥ तुझिया कृपा तुझे भक्त । सुखसंपन्न अतिसमर्थ । संसारीं असोनि विरक्त । हें नवल एथ नव्हे देवा ॥६४॥ तुझें चरणरज जे सेविती । पृथुजनकादि नृपती । त्यासी इंद्रादिक वंदिती । पायां लागती ऋद्धिसिद्धी ॥६५॥ आकल्प करितां तपःस्थिति । ज्या सिद्धींची नव्हे प्राप्ती । त्या सिद्धी भक्तां शरण येती । ऐसी श्रेष्ठ भक्ति पैं तुझी ॥६६॥ आणिक साधनें न करितां । तुझे भजनीं ठेविल्या चित्ता । सर्व सिद्धी होती शरणागता । स्वभावतां भक्तांसी ॥६७॥ यापरी तुझे उपकार । भक्तांप्रति घडले अपार । त्यासी तैंचि घडे प्रत्युपकार । हरिचरणीं साचार जैं स्वयें विरे ॥६८॥ तेंचि विरालेंपण ऐसें । जेवीं प्रतिंबिंब बिंबीं प्रवेशे । कां घटकाशींचेनि आकाशें । होईजे जैसें महदाकाश ॥६९॥ ऐसें तुजमाजीं न विरतां । प्रत्युपकार न ये हाता । जो पुरवी सर्व स्वार्था । त्यासी विसरतां अधःपातु ॥१७०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ६ वा

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश, ब्रह्मायुषाऽपि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्नाचार्यचैत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥६॥

तुजमाजीं न विरतां साचार । ब्रह्मायु होऊनियां नर । योगयागें शिणतां अपार । प्रत्युपकार कदा न घडे ॥७१॥ असो सज्ञान ज्ञाते जन । करितां नानाविध साधन । तुझिया उपकारा उत्तीर्ण । अणुप्रमाण कदा नव्हती ॥७२॥ तो उपकार कोण म्हणसी । निजभक्तांच्या कल्मषांसी । सबाह्याभ्यंतर निर्दळिसी । उभयरुपेंसीं कृपाळुवा ॥७३॥ अंतरीं अंतर्यामीरुपें । बाह्य सद्गुरुस्वरुपें । भक्तांचीं सबाह्य पापें। सहित संकल्पें निर्दळिसी ॥७४॥ अंतर्यामी आणि सद्गुरु । उभयरुपें तूं करुणाकरु। निरसूनि भक्तभवभारु । निजनिर्धारु धरविसी ॥७५॥ निजनिर्धाराचें लक्षण । सहजें हारपे मीतूंपण । स्वयें विरे देहाभिमान । जन्मजरामरण मावळे ॥७६॥ गेलिया जन्मजरामरण । सहजें होती आनंदघन । ऐसे तुझिया कृपें जाण । उपकारें पूर्ण निजभक्त ॥७७॥ ऐसी आपुली स्वरुपस्थिती । भक्तां अर्पिसी कृपामूर्ती । तो तूं निजस्वामी श्रीपती । पूज्य त्रिजगतीं त्रिदशांसी ॥७८॥ ऐसे तुझेनि निजप्रसादें । भक्त सुखी जाहले स्वानंदेम । ते उरलेनि प्रारब्धें । सदा स्वानंदबोधें वर्तती ॥७९॥ ते देहीं असोनि विदेही । कर्म करुनि अकर्ते पाहीं । ऐसे उपकार भक्तांच्या ठायीं । ते कैसेनि उतरायी होतील ॥१८०॥ तुज केवीं होइजे उत्तीर्ण । तुझेनि मनासी मनपण । तुझेनि बुद्धीसी निश्चयो जाण । इंद्रियां स्फुरण तुझेनी ॥८१॥ निमेषोन्मेषांचे व्यापार । तुझेनि चालती साचार । नीच नवे तुझे उपकार । उत्तीर्ण नर कदा नव्हती ॥८२॥ जें जें करावें साधन । तें सिद्धी पावे तुझे कृपेन । त्या तुज उत्तीर्णपण । सर्वथा जाण असेना ॥८३॥ यापरी करुनि उपकार । तुवां उद्धरिले थोरथोर । आतां सुगमोपायें भवसागर । तरती भोळे नर तें सांग ॥८४॥ सुगमोपायें स्वरुपप्राप्ती । भाळेभोळे जन पावती । तैसा उपाय श्रीपती । कृपामूर्ति सांगावा ॥८५॥ तूं गेलिया निजधामा । दीन तरावया मेघश्यामा । सुगम उपायाचा महिमा । पुरुषोत्तमा मज सांग ॥८६॥ म्हणोनि घातिलें लोटांगण । मस्तकीं धरिले श्रीचरण । तरावया दीन जन । सुगम साधन सांगिजे ॥८७॥ उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । अबळें उद्धरावया निश्चितीं । त्याचेनि धर्में त्रिजगती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥८८॥ उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । तेणें सुखावला शुकही चित्तीं । उल्लासोनि स्वानंदस्थिती । म्हणे परीक्षिती सावध ॥८९॥ सुगम उपायस्थितीं । तरावया त्रिजगती । उद्धवें विनविला श्रीपती । त्यासी कृपामूर्ति तुष्टला ॥१९०॥ संसारतरणोपायबीज । ब्रह्मप्राप्तीचें ब्रह्मगुज । सुगमें साधे सहज निज । तें अधोक्षज सांगेल ॥९१॥ अबळें उद्धरावया निश्चितीं । उद्धवें प्रार्थिला श्रीपती । त्याचेनि धर्में त्रिजगती । सुगमस्थितीं तरेल ॥९२॥ निजधामा गेलिया श्रीकृष्णनाथ । दीनें तरावया समस्त । उद्धवें सेतु बांधिला एथ । ब्रह्मप्राप्त्यतर्थ प्रश्नोक्तीं ॥९३॥ उद्धवें प्रार्थूनि श्रीकृष्ण । उद्धरावया दीन जन । ब्रह्मप्राप्तीची पव्हे जाण । सुगम संपूर्ण घातली ॥९४॥ एवं उद्धवप्रश्नस्थितीं । शुक सुखावे वचनोक्तीं । तेंचि परीक्षितीप्रती । सुनिश्चितीं सांगत ॥९५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ७ वा

श्रीशुक उवाच - इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा, पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः । गृहीतशक्तित्रय ईश्वरेश्वरो, जगाद सप्रेममनोहरस्मितः ॥७॥

जो ज्ञानियांचा शिरोमणी । जो ब्रह्मचार्यां मुकुटमणी । जो योगियांमाजीं अग्रगणी । जो सिद्धासनीं वंदिजे ॥९६॥ जो ब्रह्मज्ञानाचा निजनिधी । जो स्वानंदबोधाचा उदधी । जो भूतदयेचा क्षीराब्धी । तो शुक स्वबोधीं बोलत ॥९७॥ पांडवकुळीं उदारकीर्ती । कौरवकुळीं तुझेनि भक्ती । धर्मस्थापक त्रिजगतीं । ऐक परीक्षिति सभाग्या ॥९८॥ जग जें भासे विचित्रपणें । तें जयाचें लीलाखेळणें । खेळणेंही स्वयें होणें । शेखीं अलिप्तपणें खेळवी ॥९९॥ विचित्र भासे जग जाण । ज्याचेनि अंगें क्रीडे संपूर्ण । जग ज्याचें क्रीडास्थान । जगा जगपण ज्याचेनि ॥२००॥ ऐसा ’जगत्क्रीडनक’ श्रीकृष्ण । जो ईश्वराचा ईश्वर आपण । मायादि तिन्ही गुण । ज्याचेनि पूर्ण प्रकाशती ॥१॥ मायागुणीं गुणावतार । जे उत्पत्तिस्थितिक्षयकर । ब्रह्मा आणि हरि हर । तेही आज्ञाधर जयाचे ॥२॥ ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । उद्धवें सप्रेम विनंती । केली अतिविनीतस्थितीं । तेणें श्रीपति तुष्टला ॥३॥ बहुतीं प्रार्थिला श्रीकृष्ण । तो आपुलाल्या कार्यार्थ जाण । उद्धवें केला विनीत प्रश्न । जगदुद्धरण उपकारी ॥४॥ उद्धवाचिया प्रश्नोक्तीं । तोषोनि तुष्टला श्रीपती । सुगमोपायें ब्रह्मप्राप्ती । ते साधनस्थिती सांगेल ॥५॥ भाळेभोळे सात्त्विक जन । सवेग पावती समाधान । तो उद्धवप्रश्नें श्रीकृष्ण । सोपें ब्रह्मज्ञान सांगत ॥६॥ ज्ञानमार्गीचे कापडी । जीवें सर्वस्वें घालूनि उडी । उद्धवप्रश्नाचे आवडीं । ब्रह्म जोडे जोडी सुगमत्वें ॥७॥ लेऊनियां मोहममतेची बेडी । जे पडिले अभिमानबांदवडीं । त्यांचीही सुटका धडफुडी । उद्धवें गाढी चिंतिली ॥८॥ उद्धवाचें भाग्य थोर । प्रश्न केला जगदुपकार । तेणें तुष्टला शार्ङगधर । अतिसादर बोलत ॥९॥ दीनोद्धाराचा प्रश्न । उद्धवें केला अतिगहन । तेणें संतोषोनि श्रीकृष्ण । हास्यवदन बोलत ॥२१०॥ कृष्णवदन अतिसुंदर । तेंही हास्ययुक्त मनोहर । अतिउल्हासें शार्ङगधर । गिरा गंभीर बोलत ॥११॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ८ वा श्रीभगवानुवाच - हन्त ते कथयिष्यामि, मम धर्मान् सुमङगलान् । यान् श्रद्धयाचरन्मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥८॥ जो प्रणवाचें सोलींव सार । जो ज्ञानाचें निजजिव्हार । जो चैतन्याचा चमत्कार । जो परात्पर परादिकां ॥१२॥ तो मेघगंभीर गर्जोनी । स्वानंदें बोले शार्ङगपाणी । म्हणे उद्धवा तुझी धन्य धन्य वाणी । तुझ्या प्रश्नीं मी निवालों ॥१३॥ बाळ्याभोळ्या ब्रह्मप्राप्ती । पावावया सुगमस्थितीं । ये अर्थीं दाटुगी माझी भक्ती । तिसी मी श्रीपती सदा वश्य ॥१४॥ माझें करितां अनन्य भजन । मी सर्वथा भक्ताधीन । तेथ जाती गोत ज्ञातेपण । उंच नीच वर्ण मी न म्हणें ॥१५॥ जेणें घडे भजन परम । ते सांगेन भागवतधर्म । जेणें निरसे कर्माकर्म । मरणजन्मच्छेदक ॥१६॥ जे धर्म स्वयें आचरितां । समूळ उन्मळी भवव्यथा । ज्या धर्मांच्या स्वभावतां । सुखसंपन्नता साधकां ॥१७॥ जे स्वयें धर्म स्तवितां । निरसी असत्यादि दोषकथा । जे धर्म सादरें ऐकतां । विषयावस्था निर्दळी ॥१८॥ माझे धर्म अतिसुमंगळ । दोषदाहक कलिमळ । मंगळांचेंही परम मंगळ । भजन केवळ पैं माझें ॥१९॥ श्रद्धेनें आचरतां माझे धर्म । माझ्या निजरुपीं उपजे प्रेम । तेणें हारपे भवभ्रम । मरणजन्म असेना ॥२२०॥ जो मृत्यु ब्रह्मयाचा ग्रास करी । हरिहरांतें मृत्यु मारी । मृत्यु दुर्जय संसारीं । सुरासुरीं कांपिजे ॥२१॥ त्या मृत्यूचें खणोनि खत । पाडूनि कळिकाळाचे दांत । अद्वयभजनें माझे भक्त । सुखें नांदत संसारीं ॥२२॥ जेणें निवारे दुर्जय मरण । ऐसें भजन म्हणसी कोण । ऐक त्याचेंही लक्षण । तुज मी संपूर्ण सांगेन ॥२३॥ उद्धवा तूं माझा निजसखा । यालागीं निजभजन आवांका । आरंभूनि पूर्वपीठिका । संक्षेपें देखा सांगेन ॥२४॥ कोटिशस्त्रें रुपल्या पाहें । तरी शूर वांचला राहे । तोचि वर्मीचेनि एके घायें । मरण लाहे तत्काळ ॥२५॥ तेवीं करितां नानासाधन । अनिवार्य जन्ममरण । त्यासी माझें हें संक्षेपभजन । समूळ जाण निर्दळी ॥२६॥ कृष्ण घनश्याम महाघन । उद्धवचातकालागीं जाण । वर्षला स्वानंदजीवन । तेणें त्रिभुवन सुखी होये ॥२७॥ लोटलिया वर्षाकाळ । शारदीचें निर्मळ जळ । तेवीं सुखाचे सुखकल्लोळ । भजनें प्रबळ एकुणतिसावा ॥२८॥ एकादशाचिया अंतीं । सुगमत्वें ब्रह्मप्राप्ती । तदर्थीं उत्तमोत्तम भक्ति । स्वमुखें श्रीपति सांगत ॥२९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ९ वा

कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि, मदर्थं शनकैः स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो, मद्धर्माऽऽत्ममनोरतिः ॥९॥

देशाचारें कुलाचारें प्राप्त । वृद्धाचारादि जें एथ । जें कां वेदोक्त नित्यनैमित्य । ’कर्में’ समस्त या नांव ॥२३०॥ माझेनि उद्देशें कर्म जें एथ । या नांव ’साधारण-मदर्थ’ । कर्मा सबाह्य जे मज देखत । ’मुख्यत्वें मदर्थ’ आयास न करितां ॥३१॥ सकळ कर्म माझेनि प्रकाशे । कर्मक्रिया माझेनि भासे । ऐसें समूळ कर्म जेथ दिसे । तें ’अनायासें मदर्थ’ ॥३२॥ कर्माआदि मी कर्मकर्ता । कर्मीं कर्मसिद्धीचा मी दाता । कर्मी कर्माचा मी फळभोक्ता । या नांव ’कृष्णार्पणता’ कर्माची ॥३३॥ सहसा ऐसें नव्हे मन । तैं हें शनैःशनैः अनुसंधान । अखंड करितां आपण । स्वरुपीं प्रवीण मन होय ॥३४॥ मनासी नावडे अनुसंधान । तैं करावें माझें स्मरण । माझेनि स्मरणें मन जाण । धरी अनुसंधान मद्भजनीं ॥३५॥ भजन अभ्यास परवडी । मनासी लागे निजात्मगोडी । तेथें बुद्धि निश्चयेंसीं दे बुडी । देह अहंता सोडी अभिमान ॥३६॥ माझ्या स्वरुपावेगळें कांहीं । मनासी निघावया वाडी नाहीं । ऐसें मन जडे माझ्या ठायीं । ’मदर्पण’ पाहीं या नांव ॥३७॥ ऐसें मद्रूपीं निमग्न मन । तरी आवडे माझें भजन । माझिया भक्तीस्तव जाण । परम पावन मद्भक्त ॥३८॥ म्हणसी विषयनिष्ठ मन । कदा न धरी अनुसंधान । तेचि अर्थींचा उपाय पूर्ण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥३९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १० वा

देशान्पुण्यान् संश्रयेत, मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु, मद्भक्ताचरितानि च ॥१०॥

देश पावन कुरुक्षेत्र । अयोध्या देश अतिपवित्र । गंगायमुनेचें उभयतीर । पवित्र अपार अर्बुदाचळ ॥२४०॥ कलापग्राम नंदिग्राम । पावन देश बदरिकाश्रम । पंचवटी श्रीरामाश्रम । पावन परम गौतमीतट ॥४१॥ जेथ लागले श्रीरामचरण । पावन देश दण्डकारण्य । मथुरा गोकुळ वृंदावन । परम पावन ब्रह्मगिरी ॥४२॥ पावन पांडुरंगक्षिती । जे कां दक्षिणद्वारावती । जेथ विराजे विठ्ठलमूर्ती । नामें गर्जती पंढरी ॥४३॥ निर्दळी सकळ पापासी । पंचक्रोशी जे कां काशी । पुण्य देश वाराणसी । साधकांसी अतिसाह्य ॥४४॥ पुण्य सरिता जेथ वाहती । तेही साधकां पावन क्षिती । गंगा यमुना सरस्वती । साबरमती वैतरणी ॥४५॥ गंडकी नर्मदा तपती । गोदावरी भीमरथी । कृष्णा वेण्या तुंगा गोमती । पावन क्षिती श्रीशैल ॥४६॥ कावेरीचें उभय तीर । पवित्र क्षिती चिदंबर । सरिता प्रतीची पवित्र । जिचेनि जळें नर पावन ॥४७॥ कृतमाला पयस्विनी । अतिपवित्र ताम्रपर्णी । पवित्र क्षिती नैमिषारण्यीं । साधकांलागोनि सुसेव्य ॥४८॥ असो हें पवित्रतेचें महिमान । पावना पावन आहे आन । जेथें वसले भक्त सज्जन । तो देश पावन सर्वार्थीं ॥४९॥ जे गांवीं वसती माझे भक्त । तत्संगें तो गांव पुनीत । जे देशीं वसले साधुसंत । तो देश पुनीत त्यांचेनी ॥२५०॥ भक्तांचा वारा लागे जिकडे । अतिपवित्रता होय तिकडे । ते सत्संगती ज्यांसी घडे । पवित्रता जोडे तयांसी ॥५१॥ चंदनाचे संगतीवरी । सुवास होती आरीबोरी । त्यांतें देवद्विज वंदिती शिरीं । तेवीं साधकां करी सत्संग ॥५२॥ जें केवळ काष्ठ कोरडें । संगें मोल पावलें गाढें । त्याची श्रीमंतां चाड पडे । मस्तकीं चढे हरिहरांच्या ॥५३॥ जैं निजभाग्याची संपत्ती । तैंचि जोडे संत्संगती । सत्संगें पावन होती । जाण निश्चितीं साधक ॥५४॥ माझे स्वरुपीं ज्यांचें चित्त । अखंड जडलें भजनयुक्त । त्यांसीच बोलिजे ’मद्भक्त’ । तेचि संत सज्जन ॥५५॥ माझे भक्तांचें आचरित । सुर नर असुर वंदित । साधकींही तेंचि एथ । स्वयें निश्चित साधावें ॥५६॥ श्रेष्ठ विनटले जे भक्तीसी । नारद प्रर्हा द अंबरीषी । तेचि भक्ति अहर्निशीं । साधकीं सद्भावेंसी साधावी ॥५७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ११ वा

पृथक् सत्रेण वा मह्यं, पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥११॥

वार्षिकी यात्रा पर्वपूजा । भावें अर्पावी अधोक्षजा । छत्रचामरादि वोजा । गरुडध्वजांकित चिह्नीं ॥५८॥ ऐशिया महाराजविभूती । देवासी अर्पाव्या श्रद्धास्थितीं । भजनालागीं अहोरातीं । उल्हास चित्तीं अनिवार ॥५९॥ अश्वगजादिआरोहण । शेषशयन गरुडासन । महामहोत्सव नरयान । रथोत्सव जाण करावा ॥२६०॥ टाळ घोळ निशाण भेरी । शंख मृदंग मंगल तुरीं । नाद न समाय अंबरीं । जयजयकारीं गर्जावें ॥६१॥ तेथ गीतनृत्यपवाडे । कीर्तन करावें वाडेंकोडें । हुंबरीं आखरीं बागडें । देवापुढें करावें ॥६२॥ तोंड करुनि वांकुडें । वांकुली दावावी देवाकडे । वर्णावे देवाचे पवाडे । रंगापुढें गर्जत ॥६३॥ गोपाळकाल्याचा विन्यास । रासक्रीडेचा उल्हास । गोपाळवेषाचा विलास । मनोहर वेष दावावा ॥६४॥ दावावी मालखडयांची परी । झोंबी घ्यावी नानाकुसरी । दंडीं मुडपीं उरीं शिरीं । परस्परीं हाणत ॥६५॥ मल्लविद्येच्या आसुडीं । थडक हाणोनियां गाढी। माळमर्दना परवडी । रंगीं गुढी उभवावी ॥६६॥ कुवलयापीड उन्मत्त । त्याचे उपटोनि गजदंत । गोपाळवेषें डुल्लत । रंगाआंत मिरवावें ॥६७॥ वानावी देवाची वाढीव । करावी देवाची भाटीव । ऐसे दावूनि हावभाव । महामहोत्सव करावा ॥६८॥ असल्या सामर्थ्यवैभव । स्वयें करावे सकळ उत्सव । ना तरी मिळोनियां सर्व । महामहोत्सव करावे ॥६९॥ ऐशिया अनन्य आवडीं । भजन करितां चढोवढी । माझिया भक्तीची लागली गोडी । जोडिलें जोडी हरिप्रेम ॥२७०॥ सप्रेम भक्ती करितां जाण ।तेणें मी भक्तांसी तुष्टमान । माझें अंतरंगभजन । मद्भक्त आपण स्वयें लाहे ॥७१॥ ’अंतरंगभक्ति’ म्हणसी कोण । तें भक्तीचें निजलक्षण । उद्धवाप्रति श्रीकृष्ण । स्वमुखें आपण सांगत ॥७२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १२ वा

मामेव सर्वभूतेषु, बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं, यथा खममलाशयः ॥१२॥

भावें करितां माझी भक्ती । शुद्ध होय चित्तवृत्ती । तेणें आत्मदृष्टीची स्थिति । गुरुकृपा पावती मद्भक्त ॥७३॥ पाहतां निजात्मदृष्टीवरी । मीचि सर्व भूतांच्या अंतरीं । अंतरींचा हा निर्धार धरी । तंव भूताबाहेरीही मजचि देखे ॥७४॥ जो परावरादि अनंत । तो मी भूतां सबाह्य भगवंत । मी तोचि होय माझा भक्त । मिळोनि मज आंत मद्रूपें ॥७५॥ जैसजैशी माझी व्याप्ती । तैसतैशी भक्तांची स्थिती । जें जें देखे भूतव्यक्ती । तेथ सबाह्य प्रतीती मद्रूपें ॥७६॥ जेवीं घटामाजीं घटाकाश । तेंचि घटासबाह्य महदाकाश । तेवीं भूतांसबाह्य मी चिद्विलास । माझा रहिवास निजरुपें ॥७७॥ निश्चयेंसीं निजप्रतीती । भगवद्भाव सर्वांभूतीं । तेचि भक्तांची भजती स्थिती । यथानिगुती हरि सांगे ॥७८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १३ वा

इति सर्वाणि भूतानि, मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन्मन्यमानो, ज्ञानं केवलमाश्रितः ॥१३॥

उद्धवा तुझें भाग्य अमूप । तूं ज्ञाननिधि कैवल्यदीप । सर्व भूतीं माझें रुप । चित्स्वरुप सबाह्य ॥७९॥ यापरी गा सर्वभूतीं । माझ्या स्वरुपाची अनुस्यूती । लक्षोनि जो करी भक्ती । नानाव्यक्ती समभावें ॥२८०॥ भिन्न रुप भिन्न नाम । भिन्न स्थिति भिन्न कर्म । जग देखतांही विषम । मद्भक्ता सम मद्भावो ॥८१॥ भूतें देखतांही भिन्न । भिन्नत्वा न ये ज्याचें ज्ञान । मद्भावें भजे समान । त्यासी सुप्रसन्न भक्ति माझी ॥८२॥ ज्यासी प्रसन्न माझी भक्ति । त्याचा आज्ञाधारक मी श्रीपती । जो भगवद्भावें सर्व भूतीं । सुनिश्चितीं उपासक ॥८३॥ आशंका ॥ ’तुझी वेदाज्ञा तंव प्रमाण । अतिशयें पूज्य ब्राह्मण । उपेक्षावे असुरजन । चांडाळ जाण अतिनिंद्य ॥८४॥ कर्मभ्रष्ट जे जे लोक । त्यांचें पाहों नये मुख । हे वेदमर्यादा देख । तुवांचि निष्टंक नेमिली ॥८५॥ तेथ सर्व भूतीं समान । केवीं घडे भगवद्भजन’ । ऐसा विकल्प धरील मन । तरी ऐक महिमान भक्तीचें ॥८६॥ जंव अंधारासीं सबळ राती । तंवचि प्रतिष्ठा दीपस्थिती । तेथें उगवल्या गभस्ती । दीपाची दीप्ती असतांचि नाहीं ॥८७॥ तेवीं जंववरी दृढ अज्ञान । तंवचिवरी वेदाज्ञा प्रमाण । ज्यासी माझें अभेदभजन । तयासी वेद आपण स्वयें वंदी ॥८८॥ वेद बापुडा तो किती । ज्यासी माझी अभेदभक्ती । त्यासी मी वंदी श्रीपती । सदा वशवर्ती तयाचा ॥८९॥ अभेदभक्ति जेथ पुरी । मी नाटिकारु त्याचे घरीं । त्याचा संसार माझे शिरीं । योगक्षेम करीं मी त्याचा ॥२९०॥ अभेदभक्तीचें महिमान । तिच्या पायां लागे आत्मज्ञान । तेथ वंद्यनिंद्य समसमान । विषमींही जाण विकारेना ॥९१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १४ वा

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने, ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङगके । अक्रूरे क्रूरके चैव, समदृक्पण्डितो मतः ॥१४॥

ज्यांचे वंदितां पदरज जाण । पवित्र होइजे आपण । ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण । ज्यांचा हृदयीं चरण हरि वाहे ॥९२॥ ऐसे अतिवंद्य जे ब्राह्मण । आणि चांडाळांमाजीं निंद्य हीन । तो ’पुल्कस’ द्विजवरांसमान । हरिरुपें जाण भक्त देखे ॥९३॥ सुवर्णविष्णु सुवर्णश्वान । एक पूज्य एक हीन । विकूं जातां मोल समान । वंद्यनिंद्य जाण आत्मत्वीं तैसें ॥९४॥ पुल्कस आणि ब्राह्मण । जातिभेदें विषमपण । आत्मदृष्टीं पाहतां जाण । दोघे समान चिद्रूपें ॥९५॥ जो बळेंचि ब्रह्मस्व चोरी । जो ब्राह्मणा अतिउपकारी । दोघे निजात्मनिर्धारीं । सद्रूपेंकरीं समसाम्य भक्तां ॥९६॥ जेवीं डावा उजवा दोनी हात । एक नरकीं एक पुण्यार्थ। हा कर्माकर्म विपरीतार्थ । समान निश्चित ज्याचे त्यासी ॥९७॥ तेवीं सर्वस्वें ब्राह्मणांचा दाता । कां जो ब्राह्मणांचा अर्थहरिता । दोंहीसी कर्माची विषमता । निजात्मता समान ॥९८॥ सूर्य आणि खद्योत । तेजविशेषें भेद भासत । निजात्मतेजें पाहतां तेथ । समसाम्य होत दोहोंसी ॥९९॥ दावाग्नि आणि दिवा । भेद भासे तेजवैभवा । निजतेजें समानभावा । तेवीं तेजप्रभावा आत्मत्वें समान ॥३००॥ कर्पूराग्नि सोज्वळ कुंडीं । परी राईसंगें तो तडफडी । तेवीं सत्त्वतमपरवडी । शांति आणि गाढी क्रोधावस्था ॥१॥ एक सत्त्ववृत्ति अतिशांत । कां जो क्रूर तामस क्रोधयुक्त । गुणवैषम्यें भेद भासत । आत्मत्वें निश्चित समसाम्य भक्तां ॥२॥ एक आपत्काळीं सर्वसत्ता । होय एकाचा प्राणरक्षिता । एक प्राणदात्याच्या घाता । प्रवर्ते क्रूरता कृतघ्न जो ॥३॥ हे पुण्यपापविषमता जाण । ऐसेही ठायीं भक्त सज्ञान । वस्तु देखती समसमान । उभयतां जाण निजात्मबोधें ॥४॥ वृक्षासी जो प्रतिपाळी । कां जो घाव घाली मूळीं । दोघांही समान पुष्पीं फळीं । तेवीं आत्ममेळीं घातका घातीं ॥५॥ द्विजाचें सोंवळें धोत्र । कां मद्यपियाचें मलीन वस्त्र । सूत्रसृष्टी समान सूत्र । मशक सृष्टिकर आत्मत्वीं तैसे ॥६॥ मशक आणि सृष्टिकर्ता । भजनीं समान मद्भक्तां । हे चौथे भक्तीची अवस्था । अपावो सर्वथा रिघों न शके ॥७॥ जेथूनि रिघों पाहे अपावो । तेथेंचि देखती भगवद्भावो । तेव्हां अपाव तोचि उपावो । मद्भक्तां पहा हो मद्भजनीं ॥८॥ ईश्वर आणि पाषाण । भजनीं मद्भक्तां समान । हें भक्तीचें मुख्य लक्षण । ’चौथी भक्ति’ जाण या नांव ॥९॥ स्वकर्मधर्मवर्णाचार । करितांही निज व्यवहार । ज्यासी सर्वभूतीं मदाकार । तो भक्त साचार प्रिय माझा ॥३१०॥ ज्यासी सर्वभूतीं बुद्धि समान । तेचि भक्ति तेंचि ज्ञान । तेंचि स्वानंदसमाधान । सत्य सज्ञान मानिती ॥११॥ असो सज्ञानाची कथा । ज्यासी सर्व भूतीं समता । तो मजही मानला तत्त्वतां । मोक्षही सर्वथा वंदी त्यातें ॥१२॥ सर्वांभूतीं आत्माराम । ऐसें कळलें ज्या निःसीम । तेचि भक्ति उत्तमोत्तम । ज्ञानियें परम मद्रूपें ॥१३॥ योग याग ज्ञान ध्यान । सकळ साधनांमाजीं जाण । मुख्यत्वें हेंचि साधन । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥१४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १५ वा

नरेष्वभीक्षणं मद्भावं, पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धाऽसूयातिरस्काराः, साहङकारा वियन्ति हि ॥१५॥

जो श्रोत्रिय सदाचार उत्तम । कां जो जातिस्वभावें अधम । कां अनाचारें अकर्म । येथें सद्भावें सम देखे जो वस्तु ॥१५॥ चराचरीं भगवद्भावो । देखणें हा शुद्ध स्वभावो । तरी नराच्याच ठायीं देवो । साक्षेपें पहा हो कृष्ण कां सांगे ॥१६॥ मनुष्यांच्या ठायीं जाण । प्रकट दिसती दोषगुण । तेथ साक्षेपें आपण । ब्रह्म परिपूर्ण पहावें ॥१७॥ चौर्याकयशीं लक्ष योनी अपार । त्यांत त्र्यायशीं लक्ष नव्याण्णव सहस्त्र । नवशें नव्याण्णव योनी साचार । मुक्त निरंतर गुणदोषार्थी ॥१८॥ परी मनुष्ययोनीच्या ठायीं । दोष न देखे जो पाहीं । तोचि देहीं विदेही । अन्यथा नाहीं ये अर्थीं ॥१९॥ मनुष्यदेहीं ब्रह्मभावो । देखे तो सभाग्य पहा हो । चहूं मुक्तींचा तोचि रावो । जगीं निःसंदेहो तो एक ॥३२०॥ सर्व भूतीं भगवद्भजन । ऐसें ज्यासी अखंड साधन । त्या नराचा देहाभिमान । क्षणार्धें जाण स्वयें जाये ॥२१॥ जातां देहींचा अहंकार । निघे सहकुटुंब सपरिवार । स्पर्धा असूया तिरस्कार । येणेंसीं सत्वर समूळ निघे ॥२२॥ देहीं ममता तोचि ’अभिमान’ । आपल्या ज्ञानेंसीं समान । त्याचें निर्भर्त्सणें जें ज्ञान । ’स्पर्धा’ जाण या नांव ॥२३॥ आपणाहूनि अधिक ज्ञान । ऐसें जाणोनि आपण । त्याचे गुणीं दोषारोपण । करणें ते जाण ’असूया’ ॥२४॥ भाविक जे साधक जन । त्यांचें छळून सांडी साधन । धिक्कारुनि निर्भर्त्सी पूर्ण । ’तिरस्कार ’ जाण या नांव ॥२५॥ इत्यादि दोषसमुदावो । घेऊनि पळे अहंभावो । सर्वां भूतीं भगवद्भावो । देखतांच पहा हो तत्काळ ॥२६॥ सर्व भूतीं समत्वें भजतां । हेंचि श्रेष्ठ साधन तत्त्वतां । येणें पूर्णब्रह्म लाभे हाता । हे साधे अवस्था नरदेहीं ॥२७॥ सांडावें ममतेचें काज । सांडावें योग्यतेचें भोज । सांडावी लौकिकाची लाज । ब्रह्मसायुज्य तैं लाभे ॥२८॥ सांडावी देहगर्वता । सांडावी सन्मान अहंता । सांडावी श्रेष्ठत्वपूज्यता । ब्रह्मसायुज्यता तैं लाभे ॥२९॥ तत्काळ होइजे ब्रह्म पूर्ण । या प्राप्तीचें सुगम साधन । कोणाही न करवे जाण । लोकेषणा दारुण जनासी ॥३३०॥ सांडावा वर्णाभिमान । स्वयें सांडूनि जाणपण । अणुरेणूंसीही लोटांगण । घालितां पूर्ण ब्रह्मप्राप्ती ॥३१॥ जो सांडी लोकेषणेची लाज । त्याचें तत्काळ होय काज ॥ तेचि विखींचें निजगुज । स्वयें अधोक्षज सांगत ॥३२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १६ वा

विसृज्य स्मयमानान् स्वान्, दृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥१६॥

सुहृदां देखतां लोटांगण । घालतां हांसतील संपूर्ण । यालागीं विदेशीं आपण । घालावें लोटांगण गो-खर-श्वानां ॥३३॥ ऐशी लौकिकाची लाज । धरितां सिद्धी न पवे काज । लोटांगणाचें निजभोज । नाचावें निर्लज्ज सुहृदांपाशीं ॥३४॥ सासु सासरा जांवयी । इष्ट मित्र व्याही भाई । ज्यांसी देखतांचि पाहीं । विरजे देहीं लाजोनी ॥३५॥ त्यांसि देखतां आपण । लाज सांडोनियां जाण । चांडाळादि हीन जन । गो खर श्वान वंदावीं ॥३६॥ तेंहीं ऐसें गा वंदन । दंडाचे परी आपण । सर्व भूतां लोटांगण । भगवद्भावें जाण घालावें ॥३७॥ तेथ ब्रह्मवेत्ते ब्राह्मण । कां अत्यंजादि हीन जन । यांच्या ठायीं लोटांगण। सारिखें जाण सद्भावें ॥३८॥ गाय गाढव सूकर श्वान । यांच्याही ठायीं आपण । दंडवत लोटांगण । सद्भावें संपूर्ण घालावें ॥३९॥ साधावया निजकार्य पूर्ण । लोकलाज सांडावी खणोन । माशी मुंगी मुरकूट जाण । त्यांसीही लोटांगण दंडप्राय ॥३४०॥ भावें वंदितां गो-खर-रज । प्रकटे भगवद्भजनतेज । त्यजूनि स्वजनांची लाज । वंदीं निजभोज लोटांगणेंसीं ॥४१॥ त्यजूनि संदेहविषमता । लोकलज्जे हाणोनि लाता । भगवद्बुद्धीं सर्वभूतां । घालावें तत्त्वतां लोटांगण ॥४२॥ म्हणसी ऐसें हें साधन । कोठवरी करावें आपण । तेंचि मर्यादानिरुपण । स्वयें श्रीकृष्ण सांगत ॥४३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १७ वा

यावत्सर्वेषु भूतेषु, मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत, वाङवनः कायवृत्तिभिः ॥१७॥

आपुला देह घालोनि पुढें । जें जें भूत दृष्टीं आतुडे । तेथ भगवद्भावें ठसा पडे । वाडेंकोडें निश्चित ॥४४॥ दृष्टीं पाहतां जें जें भासे । दृष्टीं नातुडतां जें जें दिसे । तें तें ज्यासी अनायासें । भासे आपैसें चिद्रूप ॥४५॥ मनाचे कल्पने जें जें आलें । कां कल्पनातीत जें जें ठेलें । तें तें ज्यासी अनुभवा आलें । स्वरुप आपुलें मद्रूपत्वें ॥४६॥ कायिक कर्माचार । वैदिक लौकिक व्यापार । ते ज्यासी दिसती मदाकार । चराचर मद्रूपें ॥४७॥ जागृतिस्वप्नसुषुप्तीसीं । देखिजे भोगिजे ज्या सुखासी। तें तें मद्रूप ज्यासी । निश्चयेंसीं ठसावे ॥४८॥ स्वाभाविक जे व्यापार । देहीं निफजती अपार । ज्यासी मद्रूपें साचार । निश्चयें निर्धार ढळेना ॥४९॥ ऐशी न जोडतां अवस्था । सर्व भूतीं भगवद्भावता । भजावें गा तत्त्वतां । निजस्वार्था लागूनी ॥३५०॥ हे सांडूनि भजनावस्था । नाना साधनीं प्रयास करितां । माझ्या अनुभवाची वार्ता । न चढे हाता कल्पांतीं ॥५१॥ ऐसें जाणूनियां आपण । सर्व भूतीं भगवद्भजन । करावें निश्चयेंसीं जाण । हे आज्ञा संपूर्ण पैं माझी ॥५२॥ सांडोनि युक्तीची व्युत्पत्ती । धरितां भगवद्भाव सर्वभूतीं । येणेंचि माझी सुगम प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५३॥ माझिये प्राप्तीचें सुगम साधन । उद्धवा तुवां पुशिलें जाण । तरी सर्व भूतीं भगवद्भजन । तदर्थ जाण सांगितलें ॥५४॥ हा ब्रह्मप्राप्तीचा उपाव पूर्ण । माझे जिव्हारींची निजखूण । सुगमप्राप्तीलागीं जाण । उत्तम साधन सांगितलें ॥५५॥ येणें सुगम ज्ञानस्थिती । येणें सुगम माझी भक्ती । येणें सुगम माझी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५६॥ सर्व भूतीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी निश्चयें जाहली प्राप्ती । त्याची उपरमे भजनवृत्ती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥५७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १८ वा

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य, विद्ययाऽऽत्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत्, सर्वतो मुक्तसंशयः ॥१८॥

काया वाचा आणि चित्तें । सर्व भूतीं भजले मातें । त्यासी भगवद्रूप सर्व भूतें । सुनिश्चितें ठसावतीं ॥५८॥ तेव्हां मी एक एथें । भगवद्रूप पाहें सर्व भूतें । हेही वृत्ति हारपे तेथें । देखे सभोंवतें परब्रह्म ॥५९॥ परब्रह्म देखती वृत्ती । तेही विरे ब्रह्मा आंतौती । जेवीं घृतकणिका घृतीं । होय सुनिश्चितीं घृतरुप ॥३६०॥ तेव्हां ब्रह्मचि परिपूर्ण । हेही स्फूर्ति नुरे जाण । गिळूनियां मीतूंपण । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अहेतुक ॥६१॥ तेथें हेतु मातु दृष्टांतु । खुंटला वेदेंसीं शास्त्रार्थु । हारपला देवभक्तु । अखंड वस्तु अद्वयत्वें ॥६२॥ गेलिया दोराचें सापपण । दोर दोररुपें परिपूर्ण । हो कां भासतांही सापपण । दोरीं दोरपन अनसुट ॥६३॥ तेवीं प्रपंच सकारण । गेलिया ब्रह्मचि परिपूर्ण । कां दिसतांही प्रपंचाचें भान । ब्रह्मीं ब्रह्मपण अनुच्छिष्ट ॥६४॥ याचिलागीं सर्व भूतीं । करितां माझी भगवद्भक्ती । एवढी साधकांसी प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥६५॥ तत्काळ पावावया ब्रह्म पूर्ण । सांडूनियां दोषगुण । सर्व भूतीं भगवद्भजन । हेंचि साधन मुख्यत्वें ॥६६॥ याही साधनावरतें । आणिक साधन नाहीं सरतें । हेंचि परम साधन येथें । मजही निश्चितें मानलें ॥६७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक १९ वा

अयं हि सर्वकल्पनां, सध्रीचीनो मतो मम । मद्भावः सर्वभूतेषु, मनोवाक्कायवृत्तिभिः ॥१९॥

सर्व भूतीं भगवद्‌दृष्टी । हेंचि भांडवल माझे गांठीं । येणें भांडवलें कल्पकोटी । करोनि सृष्टीं मी अकर्ता ॥६८॥ मज पाहतां निजात्मपुष्टी । सर्वभूतीं भगवद्‌दृष्टी । हेचि भक्ति माझी गोमटी । ब्रह्मांडकोटीतारक ॥६९॥ हेचि भक्ति म्यां कल्पादी । सर्वभूतीं भगवद्बुद्धी । नाभिकमळीं त्रिशुद्धी । ब्रह्मा या विधीं उपदेशिला ॥३७०॥ व्रत तप करितां दान । योगयाग करितां ध्यान । वेदशास्त्रार्थें साधितां ज्ञान । माझ्या भक्तीसमान ते नव्हती ॥७१॥ नाना साधनांचिया कोटी । साधकीं साधितां आटाटी । माझ्या प्रेमाची नातुडे गोठी । मद्भक्त भेटीवांचूनी ॥७२॥ माझिया भक्तांचिये संगतीं । साधकां लाभे माझी भक्ति । अभेदभजनें माझी प्राप्ति । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७३॥ सर्वभूतीं भगवद्भजन । करितें ऐक पां लक्षण । विषमें भूतें देखतां जाण । मनीं भाव परिपूर्ण ब्रह्मत्वें ॥७४॥ दुष्ट दुरात्मा अनोळख । नष्ट चांडाळ अनामिक । तेथही ब्रह्मभाव चोख । हें ’मानसिक’ निजभजन ॥७५॥ भूतीं भगवंत परिपूर्ण । ऐसें जाणोनि आपण । भूतांसी लागे दारुण । तें कठिण वचन बोलेना ॥७६॥ तेथें जातांही निजप्राण । भूतांचे न बोले दोषगुण । या नांव गा ’वाचिक’ भजन । उद्धवा जाण निश्चित ॥७७॥ जेणें भूतांसी होय उपकार । ते ते करी देहव्यापार । भेदितांही निजजिव्हार । जो अपकारा कर उचलीना ॥७८॥ स्वयें साहूनियां अपकार । जो अपकारियां करी उपकार । ऐसा ज्याचा शरीरव्यापार । तें भजन साचार ’कायिक’ ॥७९॥ यापरी काया-वाचा-मनें । सर्वभूतीं भगवद्भजन । हेंचि मुख्यत्वें श्रेष्ठ साधन । भक्त सज्ञान जाणती ॥३८०॥ ब्रह्मप्राप्तीचें परम कारण । हेंचि एक सुगम साधन । मजही निश्चयें मानलें जाण । देवकीची आण उद्धवा ॥८१॥ हा भजनधर्म अतिशुद्ध । येथें विघ्नांचा संबंध । अल्पही रिघों न शके बाध । तेंचि विशद हरि सांगे ॥८२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २० वा

न ह्यङगोपक्रमे ध्वंसो, मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसितः सम्यङ्‌, निर्गुणत्वादनाशिषः ॥२०॥

अनेक धर्म नाना शास्त्रार्थी । मन्वादि मुखें बोलिले बहुतीं । परी सर्वभूतीं भगवद्भक्ती । श्रेष्ठ सर्वार्थीं साधकां ॥८३॥ ये भक्तीचें हेंचि श्रेष्ठपण । इचे पूर्वारंभीं जाण । साधकांपाशीं अल्पही विघ्न । बाधकपण धरुं न शके ॥८४॥ ये भक्तीचें निजलक्षण । पूर्वारंभीं हे निर्गुण । एथ रिघावया विघ्न । दाटुगेंपण धरीना ॥८५॥ जेवीं गरुडाचे झडपेतळीं । होती सर्पाच्या चिरफाळी । तेवीं ये भक्तीजवळी । विघ्नांची होळी स्वयें होये॥८६॥ माझिया नामापुढें । विघ्न राहों न शके बापुडें । तें माझे भक्तीकडे । कोणते तोंडें येईल ॥८७॥ यापरी हे भक्ती सधर । उद्धवा तुझें भाग्य थोर । म्यां फोडूनि निजजिव्हार । साराचें सार सांगितलें ॥८८॥ निष्काम जे माझी भक्ती । तेथ विघ्नांची न पडे गुंती । परब्रह्माची ब्रह्मस्थिती। सुलभत्वें प्राप्ती साधकां ॥८९॥ हेतुक अहेतुक कर्माचरण । तेंही करी जो कृष्णार्पण । ते उत्तम माझी भक्ती जाण । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३९०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २१ वा

यो यो मयि पर धर्मः कल्पते निष्फलाय चेत् । तदासायो निरर्थः स्याद्भयादेरिव सत्तम ॥२१॥

व्यवहारार्थ जो प्रयास केला । जो न फळतां व्यर्थ गेला । तोही जैं परब्रह्मीं अर्पिला । तैं मद्भजनीं लागला सद्भावें ॥९१॥ शिमगियाचा महासण । तेथ खेळ खेळला जो आपण । तोही केल्या कृष्णार्पण । तेही भक्ति जाण मज अर्पे ॥९२॥ चोराभेणें लपतां वनीं । निधान आतुडे ज्यालागूनी । तेवीं व्यर्थ कर्मही मदर्पणीं । करितां मद्भजनीं महालाभ ॥९३॥ नासलें तें सांडितां क्षितीं । तेंही लागे माजे भक्तीं । जरी ब्रह्मार्पण चित्तीं । साधक निश्चितीं दृढ मानी ॥९४॥ कडू भोंपळ्याची खिरी । उपेगा न ये श्वानसूकरीं । ते उल्हासें कृष्णार्पण करी । तेही निर्धारीं ब्रह्मीं अर्पे ॥९५॥ जें हारपलें न दिसे । जें सहजें उडे काळवशें । तेंही लाविल्या मदुद्देशें । होय अनायासें मदर्पण ॥९६॥ सकळ सारांचें सार पूर्ण । कर्ममात्र कृष्णार्पण । साक्षेपें करावें आपण । ’सद्बुद्धि’ संपूर्ण या नांव ॥९७॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २२ वा

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत्सत्यमनृतेनेह, मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥२२॥

अंतरीं विषयांची आसक्ती । वरीवरी ब्रह्मार्पण म्हणती। ते ठकिले बहुतां अर्थीं । तेंचि श्रीपती सांगत ॥९८॥ एक बुद्धिमंत होती । ते निजबुद्धी घेऊन हातीं । शेखीं लागले विषयस्वार्थीं । ते ठकिले निश्चितीं देहममता ॥९९॥ एकाची बुद्धि अतिचोखडी । वेदशास्त्रार्थी व्युत्पत्ति गाढी । ते अभिमानें कडोविकडी । ठकिले पडिपाडीं ज्ञानगर्वें ॥४००॥ बुद्धिमंत अभ्यासी जन । अभ्यासें साधिती प्राणापान । ते योगदुर्गीं रिघतां जाण । ठकिले संपूर्ण भोगसिद्धीं ॥१॥ एक मानिती कर्म श्रेष्ठ । वाढविती कर्मकचाट । विधिनिषेधीं रुंधिली वाट । बुडाले कर्मठ कर्मामाजीं ॥२॥ यापरी नानाव्युत्पत्ती । करितां ठकले नेणों किती । तैसी नव्हे माझी भक्ती । सभाग्य पावती निजभाग्यें ॥३॥ माझें सर्वभूतीं ज्यासीं भजन । त्याचे बुद्धीची बुद्धी मी आपण । ते तूं बुद्धी म्हणसी कोण । कर्म ब्रह्मार्पण ’महाबुद्धी’॥४॥ सर्वभूतीं माझें भजन । सर्व कर्म मदर्पण । हे बुद्धीचि ’महाबुद्धि’ जाण । येणें ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥५॥ चतुरांचें चातुर्य गहन । या नांव बोलिजे गा आपण । मिथ्या देहें करुनि भजन । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥६॥ आधीं मायाचि तंव वावो । मायाकल्पित मिथ्या देहो । तें देहकर्म मज अर्पितां पहा हो । ब्रह्म स्वयमेवो स्वयें होती ॥७॥ मिथ्या देहाचेनि भजनें । सत्य परब्रह्म स्वयें होणें । जेवीं कोंडा देऊनि आपणें । कणांची घेणें महाराशी ॥८॥ देतां फुटकी कांचवटी । चिंतामणी जोडे गांठीं । कां इटेच्या साटोवाटीं । जोडे उठाउठीं अव्हाशंख ॥९॥ तेवीं मिथ्या देहींचें कर्माचरण । जेणें जीवासी दृढ बंधन । तें कर्म करितां मदर्पण । ब्रह्म परिपूर्ण स्वयें होती ॥४१०॥ अनित्य देहाचियासाठीं । नित्यवस्तूसी पडे मिठी । हेचि बुद्धिमतीं बुद्धि मोठी । ’ज्ञानाची संतुष्टी’ या नांव म्हणिपे ॥११॥ निष्टंकित परमार्थ । स्वमुखें बोलिला श्रीकृष्णनाथ । तो कळसा आणोनियां ग्रंथ। उपसंहारार्थ सांगतु ॥१२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २३ वा

एष तेऽभिहितः कृत्स्नो, ब्रह्मवादस्य सङ्‌ग्रहः । समासव्यासविधिना, देवानामपि दुर्गमः ॥२३॥

संक्षेपें आणि सविस्तरें । सांडूनि नाना मतांतरें । म्यां सांगितलें निजनिर्धारें । ब्रह्मज्ञान खरें अतिशुद्ध ॥१३॥ तुज सांगितलें करुन सुगम । परी हें ब्रह्मादि देवां दुर्गम । जे आलोडिती आगमनिगम । त्यांसीही परम दुस्तर ॥१४॥ तेथें नाना शास्त्रशब्दबोध । वस्तु नेणोनि करिती विवाद । जेथ वेदांचा ब्रह्मवाद । होय निःशब्द ’नेति’ शब्दें ॥१५॥ तें हें आत्मज्ञानाचें निजसार । परमार्थाचें गुह्य भांडार । मज परमात्म्याचें जिव्हार । फोडूनि साचार सांगितलें ॥१६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २४ वा

अभीक्ष्णशस्ते गदितं, ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद्विज्ञाय मुच्येत, पुरुषो नष्टसंशयः ॥२४॥

जेथ वेदशास्त्रांसी कुवाडें । जें बोलीं बोलतां नातुडे । तेंचि ज्ञान म्यां तुजपुढें । निजनिवाडें सांगितलें ॥१७॥ जें सांगितलें शुद्ध ज्ञान । तें नाना युक्तींकरुनि जाण । दृढतेलागीं निरुपण । पुनः पुनः जाण म्यां केलें ॥१८॥ बहुत न लावितां खटपट । तुज न वाटतांही कष्ट । ज्ञान सांगितलें विस्पष्ट । जेणें होती सपाट संशय सर्व ॥१९॥ हें जाणितलिया ज्ञान । सर्व संशय होती दहन । साधक होय ब्रह्मसंपन्न । स्वानंदपूर्ण सर्वदा ॥४२०॥ म्यां सांगितलें गुह्यज्ञान । एकादशाचें निरुपण । याचें श्रवण पठण मनन । करी तो धन्य उद्धवा ॥२१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २५ वा

सुविविक्तं तव प्रश्नं, मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्म गुह्यं, परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२५॥

ज्ञाते तरती हें नवल कोण । परी भाळेभाळे जे अज्ञान । त्यांसी उद्धरावया जाण । उद्धवा तुवां प्रश्न पुशिला ॥२२॥ त्या प्रश्नानुसारें जाण । म्यां संतोषोनि आपण । सांगितलें गुह्य ज्ञान । परम कारण परब्रह्म ॥२३॥ जेवीं वत्साचे हुंकारें । धेनु स्त्रवत चाले क्षीरें । तेवीं तुझेनि प्रश्नादरें । मी स्वानंदभरें तुष्टलों ॥२४॥ तेथ न करितांही प्रश्न । होतां तानयाचें अवलोकन । कूर्मी नेत्रद्वारां आपण । अमृतपान करवीत ॥२५॥ तेवीं उद्धवा तुझें अवलोकन । होतां, माझें हृदयींचें ब्रह्मज्ञान । तें वोसंडलें गा परिपूर्ण । तें हें निरुपण म्यां केलें ॥२६॥ येणें निरुपणमिसें । परमामृत सावकाशें । तुज म्यां पाजिलें अनायासें । स्वानंदरसें निजबोधु ॥२७॥ सिंधु मेघा जळपान करवी । तेणें जळें मेघ जगातें निववी । तेवीं उद्धवाचिये ब्रह्मपदवीं । जडमूढजीवीं उद्धरिजे ॥२८॥ जेवीं वत्साचेनि प्रेमभरें । गाय दुभे तें घरासी पुरे । तेवीं उद्धवप्रश्नादरें । जग उद्धरे अनायासें ॥२९॥ तो हा प्रश्नोत्तरकथानुवाद । माजा तुझा ब्रह्मसंवाद । निरुपणीं एकादशस्कंध । हा अर्थावबोध जो राखे ॥४३०॥ अथवा हें निरुपण । सार्थकें जो कां करी श्रवण । तैं श्रोते वक्ते उभय जाण । ब्रह्म सनातन स्वयें होती ॥३१॥ जगीं ब्रह्म असतां परिपूर्ण । मनबुद्धिइंद्रियां न दिसे जाण । जेथें वेदांसी पडिलें मौन । तें गुह्यज्ञान पावती ॥३२॥ ज्ञान पावलिया पुढती । कदा काळें नव्हे च्युती । हा एकादशार्थ धरितां चित्तीं । पदप्राप्ती अच्युत ॥३३॥ श्रोते वक्ते एकादशार्थी । एवढी पदवी पावती । मा मद्भक्तांसी अतिप्रीतीं । जे उपदेशिती हें ज्ञान ॥३४॥ त्यांच्या फळाची फलप्राप्ती । ज्ञानोपदेशाची शुद्ध स्थिती । उद्धवालागीं अतिप्रीतीं । स्वमुखें श्रीपती सांगत ॥३५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २६ वा

य एतन्मम भक्तेषु, सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य, ददाम्यात्मानमात्मना ॥२६॥

काया वाचा आणि चित्त । ग्रह दारा वित्त जीवित । निष्कामता मज अर्पित । अनन्य भक्त ते माझे ॥३६॥ ऐशिया भक्तांच्या ठायीं जाण । अवश्य उपदेशावें हें ज्ञान । त्याही उपदेशाचें लक्षण । पक्व परिपूर्ण तें ऐसें ॥३७॥ जेथ जेथ जाय साधकाचें मन । तेथ तेथ ब्रह्म परिपूर्ण । मन निघावया तेथून । रितें स्थान असेना ॥३८॥ ऐसें करितां अनुसंधान । चैतन्यीं समरसे मन । त्यातें म्हणिजे ’पुष्कल ज्ञान’ । उपदेश पूर्ण या नांव ॥३९॥ ऐसें समूळ ब्रह्मज्ञान । मद्भक्तांसी जो करी दान । त्याचा ब्रह्मऋणिया मी जाण । होय संपूर्ण उद्धवा ॥४४०॥ त्याचिया उत्तीर्णत्वासी । गांठीं कांहीं नाहीं मजपाशीं । मी निजरुप अर्पी त्यासी । अहर्निशीं मी त्याजवळी ॥४१॥ जो शिष्यांसी दे ब्रह्मज्ञान । मी परमात्मा त्या अधीन । ब्रह्मदात्याच्या बोलें जाण । स्त्रियादि शूद्रजन मी उद्धरीं ॥४२॥ देऊनियां परब्रह्म । जो मद्भक्तांसी करी निष्कर्म । त्याचा अंकित मी पुरुषोत्तम । तो प्रिय परम मजलागीं ॥४३॥ जो ब्रह्मज्ञान दे मद्भक्तां । तयाहूनि आणिक परता । मज आन नाहीं गा पढियंता । जाण तत्त्वतां उद्धवा ॥४४॥ तो आत्मा मी शरीर जाण । त्याचा देह मी होय आपण । त्याचें जें जें कर्माचरण । तें तें संपूर्ण मीचि होय ॥४५॥ जैसा मी अवतारधारी । तैसाचि तोही अवतारी । त्या आणि मजमाझारीं । नाहीं तिळभरी अंतर ॥४६॥ जो या ब्रह्मज्ञानाचें करी दान । त्यासी यापरी मी आपण । करीं निजात्म अर्पण । तरी उत्तीर्ण नव्हेचि ॥४७॥ यालागीं वर्ततांही शरीरीं । मी अखंड त्याची सेवा करीं । निजात्म अर्पण प्रीतीवारी । मी त्याच्या घरीं सर्वदा ॥४८॥ त्यातें जें जें जडभारी । तेंही मी वाहें आपुले शिरीं । माझी चैतन्यसाम्राज्यश्री । नांदें त्याचे घरीं सर्वदा ॥४९॥ एकादशाचें ब्रह्मज्ञान । बोधूनि मद्भक्तां जो करी दान । त्यासी मी यापरी जाण । आत्मार्पण स्वयें करीं ॥४५०॥ असो न साधवे ब्रह्मज्ञान । तरी या ग्रंथाचेंचि पठण । जो सर्वदा करी सावधान । तो परम पावन उद्धवा ॥५१॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २७ वा

य एतत्समधीयीत, पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां, ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥२७॥

निखळ जें कां ब्रह्मज्ञान । तो हा माझा तुझा संवाद जाण । जो सादरें करी पठण । सावधान श्रद्धाळू ॥५२॥ चढत्या वाढत्या परवडी । शुद्ध सात्त्विकी श्रद्धा गाढी ॥ पदोपदीं नीच नवी गोडी । अद्भुत आवडी पठणाची ॥५३॥ वाचेचिया टवळ्यांप्रती । श्रद्धास्नेहाची संपत्ति । निजजिव्हा करुनि वाती । जो हें ज्ञानदीप्ती प्रकाशी ॥५४॥ एकादशाचे ज्ञानदीप्ती । एकादश इंद्रियांच्या वाती । उजळूनि जे मज वोंवाळिती । ते पवित्र किती मी सांगूं ॥५५॥ यापरी जें ग्रंथपठण । तें माझें ज्ञान-निरांजन । तेणें ज्ञानदीपें जो जाण । माझें स्वरुप पूर्ण प्रकाशी ॥५६॥ त्याचे लागले जे संगती । त्यांतें ब्रह्मादिक वंदिती । त्यांचेनि पावन त्रिजगती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥५७॥ असो, ज्यांसी न टके पठण । तिंहीं श्रद्धेनें करितां श्रवण । त्यांसी न बाधी भवबंधन । तेंही निरुपण हरि सांगे ॥५८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २८ वा

य एतच्छ्र्द्धया नित्यमव्यग्रः श्रृणुयान्नरः । मय भक्तिं परां कुर्वन्, कर्मभिर्न स बध्यते ॥२८॥

असो न करवे अध्ययन । तरी श्रद्धायुक्त सावधान । करितां एकादशाचें श्रवण । कर्मबंधन बाधीना ॥५९॥ अति श्रद्धेनें केलें श्रवण । त्याहूनि दृढ व्हावें मनन । मननेंवीण तें नपुंसक जाण । ब्रह्मप्राप्ति पूर्ण फळेना ॥४६०॥ संपलिया कथाश्रवण । मनींचें संपावें ना मनन । जैसें लोभियाचें धन । हृदयीं आठवण सर्वदा ॥६१॥ जैसें जैसें कीजे श्रवण । तैसें तैसें लागे मनन । मननानुसारें भजन । ’पराभक्ती’ जाण उद्बोधे ॥६२॥ आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी । यांची सांडोनिया स्थिती । उल्हासे माझी चौथी भक्ती । जितें ’परा’ म्हणती सज्ञान ॥६३॥ पराभक्तीचें माझें भजन । क्रियामात्रें निजात्मदर्शन । यालागीं मद्भक्तांसी जाण । कर्मबंधन बाधीना ॥६४॥ हें असो अतिगुह्य बोलणें । येणें एकादशाचेनि श्रवणें । ’मी तरेन’ हा विश्वास जेणें । अंतःकरणें दृढ केला ॥६५॥ दृढ विश्वास मानूनि पाहीं । जो लोधला श्रवणविषयीं । माझी भक्ती त्याच्या ठायीं । दवडितां पाहीं घर रिघे ॥६६॥ घर रिघोन भक्ति निष्काम । भक्तांचें निर्दळी सकळ कर्म । या नांव ’पराभक्ति’ परम । विश्रामधाम श्रवणार्थ्यां ॥६७॥ एकादशाचें श्रद्धा श्रवण । करितां एवढा लाभ पूर्ण । श्रवणें उपजे माझें भजन । भजनें भक्तजन निर्मुक्त ॥६८॥ असो पां इतरांची वार्ता । म्यां तुज निरुपिली जे ज्ञानकथा । ते तुझिया निश्चितार्था । काय तत्त्वतां प्रतिबोधली ॥६९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक २९ वा

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म, सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोहः, शोकश्वासौ मनोभवः ॥२९॥

उद्धवा तुझें देखोनि प्रेम । गुह्य ज्ञान अतिउत्तम । तुज म्यां निरुपिलें परब्रह्म । साङग सुगम अतिशुद्ध ॥४७०॥ हें ज्ञानाचें सोलींव ज्ञान । हें वेदांचें विसावतें स्थान । हेचि अविद्येची बोळवण । समाधान जिवशिवां ॥७१॥ ऐसें हें जें गुह्यज्ञान । मनबुद्धिवाचेसी अगम्य जाण । तें म्यां तुज केलें निरुपण । श्रद्धा संपूर्ण देखोनि ॥७२॥ जेवीं सखा सख्याप्रती । आपुली वोपी निजसंपत्ती । तेवीं म्यां हे ब्रह्मस्थिती । तुझ्या हातीं वोपिली ॥७३॥ जैसें दिधलें श्रवणाच्या हातीं । तैसें प्रविष्ट जाहलें तुझिया चित्तीं । कीं माझारीं पडली कांहीं गुंती । विकल्पवस्ती विक्षेप ॥७४॥ म्यां निरुपिलें सार परम । तें तुज कळलें परब्रह्म । नसेल, तरी हाचि उपक्रम । पुढती सुगम सांगेन ॥७५॥ चैतन्य ठसावोनि चित्तीं । जेथ आकळिली ब्रह्मस्थिती । तेथ मोहममतेची वस्ती । समूळ निश्चितीं नसावी ॥७६॥ आकळलें ब्रह्मज्ञान । त्याची हेचि वोळखण । संकल्पविकल्पविंदान । पुढती जाण उपजेना ॥७७॥ उपजेना मीतूंपण । उपजेना ध्येय ध्याता ध्यान । नुपजे त्यासी कर्मठपण । ब्रह्म परिपूर्ण जाणितल्या ॥७८॥ जेणें जाणितलें ब्रह्मज्ञान । त्यासी बाधीना कर्मबंधन । कर्माचें जें कर्माचरण । तें जाण आपण मायिक ॥७९॥ जेवीं छाया चळे पुरुषाचेनी । परी तियेचा लोभ पुरुष न मानी । तेवीं काया चाळी ब्रह्मज्ञानी । देहाभिमानी तो नव्हे ॥४८०॥ जेवीं सूर्यापुढें आंधार । अर्ध क्षण न धरी धीर । तेवीं ब्रह्मज्ञानी कमादर । अणुमात्र उरेना ॥८१॥ कर्माचें जें कर्मबंधन । तो मनोजन्य संकल्प जाण । जेथें मनाचें मोडे मनपण । तेथें कर्माचरण निर्बीज ॥८२॥ वस्तु नित्य निर्विकल्प । तेथें नाहीं संकल्पविकल्प । हें परब्रह्माचें निजस्वरुप । हेंचि रुप स्वानुभवासी ॥८३॥ ऐसें ब्रह्म पावल्या स्वयमेवो । मी एक उद्धव होतों पहा हो । त्या उद्धवपणासी नाहीं ठावो । मा शोकमोहो तेथ कैंचा ॥८४॥ उद्धवपणाचिये वस्ती । शोकमोहांची उत्पत्ती । तें उद्धवपण नाठवे चित्तीं । जरी ब्रह्मप्राप्ति तुज जाहली ॥८५॥ ऐसें ऐकतां देवाचें वचन । उडालें उद्धवाचें उद्धवपण । जाहला स्वानंदीं निमग्न । बोलतेपण बुडालें ॥८६॥ पावतां आपुली निजात्मता । उडाली उद्धवत्वाची अवस्था ॥ बुडाली स्वदेह अहंता । निजनिमग्नता स्वानंदीं ॥८७॥ तेथें देवें पुशिला जो प्रश्न । त्याचें कोण दे प्रतिवचन । कृष्णेंसहित उद्धवपण । गिळोनि परिपूर्ण वस्तु जाहला ॥८८॥ देखोनि उद्धवाची अवस्था । हा ब्रह्म पावला निजात्मता । हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । हृदयस्था काय न कळे ॥८९॥ शिष्य साचार अनुभव लाहे । तेणें सद्गुरु सुखाचा मेरु होये । जेवीं तानयाचे धणीं माये । सुखावली राहे स्वानंदें ॥४९०॥ सेवक विभांडितां परचक्र । तेणें रायासी संतोष थोर । गुढी उभारुनि साचार । करी निजगजर स्वानंदें ॥९१॥ तानयाचे लळे पुरविणें । हे व्यालीची वेदना व्याली जाणे । कां शिष्यासी स्वानुभव देणें । हें स्वयें जाणे सद्गुरु ॥९२॥ निजपुत्रें लाधल्या निधान । पिता संतोषे आपण । तेवीं उद्धवाचेनि अनुभवें जाण । स्वयें श्रीकृष्ण संतोषे ॥९३॥ कृष्ण सुखें सुखरुप नित्यतां । तोही शिष्यानुभवें सर्वथा । लाहे सुखाची परमावस्था । हे गुरुगम्यता अगम्य ॥९४॥ शिष्यासी बोध करितां । गुरुसि नसती सुखावस्था । तरी उपदेशपरंपरता । नव्हती तत्त्वतां इये लोकीं ॥९५॥ गुरु सांगे जैं उबगलेसाठीं । तैं ते शिष्यासी बोधेना गोष्टी । मा निजानुभवाची भेटी । केवीं निजदृष्टीं देखेल ॥९६॥ जेवीं बाळासी लेणें लेववितां । तें नेणें परी सुखावे माता । तेवीं शिष्यासी अनुभव होतां । सुखावे तत्त्वतां सद्गुरुरावो ॥९७॥ तैसा उद्धवाचा ब्रह्मभावो । देखोनि सुखावे कृष्णदेवो । माझा उद्धव जाहला निःसंदेहो । यासी ब्रह्मानुभवो आकळिला ॥९८॥ उद्धवाची ब्रह्मनिष्ठता । अनुभवा आली निजात्मता । हें कळों सरलें श्रीकृष्णनाथा । परोपदेशार्था शिकवीत ॥९९॥ तूं पावल्या ब्रह्मज्ञान । तेथ शिष्योपदेशलक्षण । पात्रशुद्धीचें कारण । तेही वोळखण हरि सांगे ॥५००॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३० वा

नैतत्त्वया दाम्भिकाय, नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय, दुर्विनीताय दीयताम् ॥३०॥

शठ नास्तिक दंभयुक्त । अशुश्रूषु आणि अभक्त । ज्यांची स्थिति दुर्विनीत । ते शिष्य निश्चित त्यागावे ॥१॥ जेणें लोकरुढी होय गहन । तें तें बाह्य कर्माचरण । विपुल धन आणि सन्मान । तदर्थीं जाण अतितृष्णा ॥२॥ ऐसें ज्याचें दांभिक भजन । त्यासी हें एकादशींचें ज्ञान । वोसणतां गा आपण । स्वप्नींही जाण नेदावें ॥३॥ मोहममतेचें आधिक्य । तेणें निर्दळिलें निज आस्तिक्य । वेदीं शास्त्रीं दृढ नास्तिक्य । देवचि मुख्य नाहीं म्हणती ॥४॥ नास्तिक्यवादाचिया बंडा । या ज्ञानाचा ढोरकोंडा । लागों नेदी त्यांचिया तोंडा । ज्यांचा भाव कोरडा नास्तिक्यें केला ॥५॥ नास्तिक्यवादापुढें । ज्ञान कायसें बापुडें । अनीश्वरवादाचें बंड गाढें । ते त्यागावे रोकडे नास्तिक्यवादी ॥६॥ अनन्यभावें न रिघे शरण । मिथ्या लावूनि गोडपण । धूर्तवादें घेवों पाहे ज्ञान । तेही शठ जाण त्यागावे ॥७॥ शठाची ऐशी निजमती । पुढिलांची ठकूनि घे युक्ती । परी जे आपुली व्युत्पत्ती । ते पुढिलांप्रती सांगेना ॥८॥ काया वाचा मन धन । जो गुरुसीं करी वंचन । जो गुरुचे देखे दोषगुण । तोही शठ पूर्ण त्यागावा ॥९॥ माझें अतिथोर महिमान । गुरुसेवा केवीं करुं आपण । सेवा न करी महिमेभेण । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥५१०॥ आपण श्रेष्ठासनीं बैसोनि बरवा । सेवकाहातीं करवी गुरुसेवा । तो दांभिक शिष्य जाणावा । तोही त्यागावा ये ग्रंथीं ॥११॥ सद्गुरुपाशीं समर्थपण । जो आपली मिरवी जाणीव जाण । जो सेवा न करी गर्वें पूर्ण । तो शिष्य जाण त्यागावा ॥१२॥ मी धनदानी अतिसमर्थ । नीचसेवेसी न लावीं हात । ऐसाही जो गर्वयुक्त । तोही निश्चित त्यागावा ॥१३॥ जो लौकिक लाजेभेण । गुरुसेवा न करी आपण । ज्यासी लौकिकाचा अतिअभिमान । तोही शिष्य जाण त्यागावा ॥१४॥ जो गुरुगृहींचें नीच कृत्य । न करी मानूनि मी समर्थ । तो मान्यताअभिमानयुक्त । जाण निश्चित त्यागावा ॥१५॥ न करी गुरुसेवा नीचवृत्ती । आम्हां अखंड ध्यान हेचि गुरुभक्ती । ऐशी सेवावंचक ज्याची युक्ती । तोही निश्चितीं त्यागावा ॥१६॥ नीच सेवा न करी आपण । म्हणे मागाल तें देईन धन । ऐसा धनवर्गी शिष्य आपण । सर्वथा जाण न करावा ॥१७॥ धरुनि धनाची आस । गुरु शिष्यासी देत उपदेश । तैं ब्रह्मज्ञान पडलें वोस । वाढला असोस धनलोभ ॥१८॥ अथवा वेंचूनिया धन । जो घेईन म्हणे ब्रह्मज्ञान । ऐसा धनाभिमानी शिष्य जाण । सर्वथा आपण न करावा ॥१९॥ यथाकाळें जाहली प्राप्त । गुरुसेवा जे कालोचित । न करी तो ’अशुश्रूषु’ म्हणत । तोही निश्चित त्यागावा ॥५२०॥ करितां सद्गुरुची भक्ती । मी उद्धरेन निश्चितीं’ । ऐसा भाव नसे ज्याचे चित्तीं । तो शिष्य हातीं न धरावा ॥२१॥ सद्गुरु तोचि ब्रह्ममूर्ती । ऐसा भाव नाहीं ज्याच्या चित्तीं । मूळींच विकल्पाची वस्ती । तोही शिष्य हातीं न धरावा ॥२२॥ गुरुहोनि ब्रह्म भिन्न । ऐसें ज्याचें निश्चित ज्ञान । तो निश्चयेंसीं ’अभक्त’ जाण । त्यासी शिष्य आपण न करवें ॥२३॥ मनुष्य मानूनि सद्गुरुसी । जो उल्लंघी गुरुवचनासी । तो जाण पडला अपभ्रंशीं । त्या शिष्यासी त्यागावें ॥२४॥ सद्गुरुहोनि अधिकता । शिष्य आपुली मानी पवित्रता । तो अभक्तांमाजीं पूर्ण सरता । त्यासी तत्त्वतां त्यागावें ॥२५॥ गुरुच्या ठायीं ब्रह्मस्थिती । ज्यासी श्रद्धा संपूर्ण नाहीं चित्तीं । याचि नांव गा ’अभक्ती’ । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२६॥ कां ये ग्रंथींचें ब्रह्मज्ञान । ज्यासी निश्चयें नमने जाण । त्यासी केव्हांही आपण । झणें विसरोन शिष्य करिसी ॥२७॥ ये ग्रंथींची ब्रह्मस्थिती । वक्ता जो मी परब्रह्ममूर्ती । त्या माझ्या ठायीं नाहीं ज्याची भक्ती । तो शिष्य निश्चितीं त्यागावा ॥२८॥ ये ग्रंथींचें आवडे ज्ञान । गुरुच्या ठायीं श्रद्धा संपूर्ण । परी ज्याचें उद्धत वर्तन । तो शिष्य जाण त्यागावा ॥२९॥ माझ्या निजमूर्ति संत सज्जन । माझे भक्त माझे जीवप्राण । त्यांचें जो करी हेळण । ’दुर्विनीतपण’ या नांव ॥५३०॥ माझ्या भक्तांमाजील रंक जाण । त्याचे सर्वस्वें वंदावे चरण । हें ज्यासी नावडे संपूर्ण । ’दुर्विनीतपण’ या नांव ॥३१॥ साधुसज्जनां भेटों जाये । शठनम्रता वंदी पाये । त्याचे गिवसोनि दोषगुण पाहे । ’दुर्विनीतता’ राहे ते ठायीं ॥३२॥ दुष्टबुद्धीची जे विनीतता । ती नांव बोलिजे ’दुर्विनीतता’ । ऐशी ज्या शिष्याची अवस्था । तो जाण तत्त्वतां त्यागावा ॥३३॥ ऐसें हें ऐकोनि निरुपण । म्हणसी ’मी शिष्य न करीं जाण’ । तरी जो सच्छिष्यासी उपदेशी ब्रह्मज्ञान । तो आत्मा जाण पैं माझा ॥३४॥ जो उपदेशीं सत्पात्र पूर्ण । त्या सच्छिष्याचें लक्षण । तुज मी सांगेन निरुपण । ऐक सावधान उद्धवा ॥३५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३१ वा

एतैर्दोषैर्विहीनाय, ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद्भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥३१॥

उपदेशीं मुख्य अधिकारपण । धडधडीत वैराग्य पूर्ण । तेंही पिशाचवैराग्य नव्हे जाण । विवेकसंपन्न शास्त्रोक्त ॥३६॥ दिवस चारी वैराग्य केलें । सवेंचि विषयार्थीं लागले । तेथ जें जें उपदेशिलें । तें सर्पासि पाजिलें दुग्ध जैसें ॥३७॥ जेथ वैराग्य निघोनि जाये । तेथ ज्ञानाभिमान उरला राहे । तेणें अभिमानें करी काये । गुणदोष पाहे श्रेष्ठांचे ॥३८॥ नीच निंदी हेळसून । श्रेष्ठांचे पाहे दोषगुण । जेथ वैराग्य होय क्षीण । तेथें ज्ञानाभिमान चढे ऐसा ॥३९॥ उद्धवा जगीं दोनी अवस्था । वैराग्य कां विषयासक्तता । तिसरे अवस्थेची कथा । जाण सर्वथा असेना ॥५४०॥ जेथ विवेकें विषयो होय क्षीण । तेथ वैराग्य प्रबळे परिपूर्ण । जेथ विवेकेंसीं वैराग्य क्षीण । तेथ विषयाचरण ज्ञानाभिमानें ॥४१॥ यालागीं होय जंव ब्रह्मज्ञान । तंव जो वैराग्य राखे पूर्ण । वैराग्यें गुरुसी अनन्यशरण । तें ’अधिकारीरत्नू’ उपदेशा ॥४२॥ गत श्लोकींचें दोषनिरुपण । आतां बोलिलों वैराग्यार्थ जाण । इहीं दोषीं ज्यासी रहितपण । तो ’अधिकारी’ पूर्ण सच्छिष्य ॥४३॥ ज्यासी ब्रह्मत्वें ब्राह्मणभक्ती । अनन्यभावें भजे भूर्ती । त्याची आंदणी भक्ती विरक्ती । तो जाण निश्चितीं ’अधिकारी’ ॥४४॥ गुरुचा पढियंताही पूर्ण । त्यापासीं असल्या अभक्तपण । त्यासी नव्हे ब्रह्मज्ञान । अनन्य भजन जंव न करी ॥४५॥ प्रिय आणि भजनशीळ । दोषरहित निर्मळ । त्यासी विरक्त करुनि अढळ । उपदेशावें प्रांजळ हें गुह्य ज्ञान ॥४६॥ स्वदारा आणि स्वधन । यांचा लोभ ज्यासी संपूर्ण । त्यासी स्वर्ग ना मुक्तपण । जन्ममरण अनिवार ॥४७॥ परदारा परधन । सर्वथा नातळे ज्याचें मन । ऐसें ज्यापाशीं पवित्रपण । त्यासी हें ज्ञान उपदेशावें ॥४८॥ जो वैराग्याचा वोतिला । विवेकें पूर्ण वोसंडला । सद्गुरुसेवेसी जीवें विकला । चरणीं विनटला अनन्यत्वें ॥४९॥ सांडूनि निजमहिमान । श्रीगुरुसेवेलागीं आपण । ज्यासी आवडे रंकपण । ऐसा सेवेसी पूर्ण सद्भाव ॥५५०॥ अमरश्रेष्ठ जे सुरवर । ते मानी सद्गुरुचे किंकर । सद्गुरुहूनियां थोर । हरिहर मानीना ॥५१॥ ज्यासी नाहीं गर्वमद । ज्यासी नाहीं कामक्रोध । ज्यासी नावडे विकल्पभेद । तो शिष्य शुद्ध परमार्थी ॥५२॥ काया वाचा मन धन । सांडूनि समर्थतामहिमान । जो सद्गुरुसी अनन्यशरण । तो सच्छिष्य जाण साधुत्वें ॥५३॥ सांडूनि लज्जा लौकिक । जो ब्रह्मज्ञानाचा याचक । सद्गुरुवचनार्थी चातक । तो आवश्यक उपदेशीं ॥५४॥ जे कां द्विजन्म्यांहूनि बाहेरी । वेदें वाळूनि सांडिले दूरीं । जे कां मंत्रार्थी अमंत्री । जे अनधिकारी श्रवणासी ॥५५॥ ज्यांसी नाहीं आश्रमधर्म । ज्यांसी नाहीं श्रौतकर्म । ज्यांसी नाहीं जप होम । जे वर्णाधम अतिनीच ॥५६॥ ऐसे जे कां शूद्रजन । ऐकोनि ये ग्रंथींचें ज्ञान । निवाराया जन्ममरण । उपजे दारुण विरक्ती ॥५७॥ उखितांच एकसरें चित्तें । मनींहूनि विटे विषयांतें । मग चित्तें वित्तें जीवितें । रिघे सद्गुरुतें अनन्यशरण ॥५८॥ गुरुसी पुसों नेणे प्रश्न । म्हणे निवारीं जन्ममरण । भावार्थें घाली लोटांगण । शुद्ध श्रद्धा संपूर्ण परमार्थीं ॥५९॥ ते होत कां शूद्रजन । त्यांसी उपदेशिता ब्रह्मज्ञान । उद्धवा कदा न लागे दूषण । हें सत्यवचन पैं माझें ॥५६०॥ जे कां अपेक्षोनियां वित्त । चतुर्वर्णा उपदेशित । ते धनलोभें लोलुप एथ । नाहीं घेइजेत गुरुत्वें ॥६१॥ जेथ गुरुशींच सलोभता । तेथ शिष्याची बुडे विरक्तता । ऐशिये ठायीं उपदेश घेतां । परमार्थतां अपघातु ॥६२॥ निर्लोभत्वें कृपेनें पूर्ण । सद्गुरु उपदेशी शुद्रजन । ऐसेनि करी जो दीनोद्धरण । तेथ न लगे दूषण । उपदेशा ॥६३॥ जेणें तडफडूनि जान । वैराग्याशी ये मरण । जेणें ज्ञात्यासी लागे दूशण । तो स्त्रीसंग आपण न करावा ॥६४॥ स्त्री देखतांचि अवचितीं । तत्काल पाडी अधःपातीं । तिची जाहलिया संगती । कैंची धडगती सज्ञाना ॥६५॥ प्रमादीं पाडी सर्वार्थीं । हे ’प्रमदा’ नामाची निजख्याती । तिची जाहलिया नित्य संगती । केवीं परमार्थीं तरतील ॥६६॥ जिचें देखतांचि वदन । काम मोकली कटाक्षबाण । तेथ कायसा उपदेश जाण । आली नागवण परमार्था ॥६७॥ उद्धवा तुज हेंचि मागतों जाण । नको स्त्रियांशीं संभाषण । नको स्त्रियांचें अवलोकन । नको स्त्रीवचन कानीं घेऊं ॥६८॥ नको नको स्त्रियांशीं मात । नको नको स्त्रीयांशीं एकांत । नको नको स्त्रियांशीं संगत । निंद्य लोकांत सर्वार्थीं ॥६९॥ नको नको स्त्रियांचा अनुवाद । नको नको स्त्रियांचा संवाद । नको नको स्त्रियांसी करुं बोध । मिथ्या प्रवाद अंगीं वाजे ॥५७०॥ स्वभावें सात्त्विक वनिता । गोष्टी सांगों आली परमार्था । तोचि विकल्प तत्त्वतां । सुहृदां समस्तां परिकल्पे ॥७१॥ यालागीं प्रमदा जन । सर्वथा त्यागावा आपण । प्रमदासंगतीं ब्रह्मज्ञान । सर्वथा जाण वाढेना ॥७२॥आशंका ॥ उपदेशीं त्याज्य स्त्रिया जरी । तरी मागिलीं थोरथोरीं । उपदेशिल्या कैशापरी । तें ऐक निर्धारीं सांगेन ॥७३॥ श्रेष्ठ याज्ञवल्क्य पाहीं । तेणें उपनिषदांच्या ठायीं । उपदेशिली मैत्रेयी । नानायुक्तीं पाहीं प्रबोधूनि ॥७४॥ स्वयें नारद महामुनी । प्रर्हाीदाची निजजननि । इंद्रापासूनी सोडवूनी । ब्रह्मज्ञानीं उपदेशी ॥७५॥ अवतरोनि कपिलमुनी । बैसोनियां सिद्धासनीं । देवहूतीलागोनी । ब्रह्मज्ञानीं प्रबोधी ॥७६॥ जो योगियांचा मुकुटमणी । कैलासपति शूळपाणी । भव उपदेशी भवानी । ब्रह्मज्ञानी निजबोधें ॥७७॥ इतरांची गोठी कायशी । तुवांचि गा हृषीकेशी । उपदेशिलें यज्ञपत्न्यां सी । ऐसें म्हणसी उद्धवा ॥७८॥ असो देखोनियां सद्भावा । उपदेश करुं म्हणशी कणवा । तरी तो अधिकार ओळखावा । ऐक उद्धवा सांगेन ॥७९॥ ऐक उद्धवा निश्चित । वाचाळ स्त्री ते अनुचित । तेथें उपदेश करणें तें व्यर्थ । लागे अपघात गुरुत्वा ॥५८०॥ जेथें स्त्रीस अति बडबड । ब्रह्मज्ञानें गर्जे तोंड । जेथें विषयाचा धुमाड । परमार्थ गोड परपुरुषीं ॥८१॥ जे स्त्री ब्रह्मज्ञानीं धीट । मुखीं अत्यंत वटवट । तिसी उपदेश करुं नये स्पष्ट । अपवादाचें बोट जेणें लागे ॥८२॥ तेथें म्यां ही केली विनंति । श्रीजनार्दन स्वामीप्रति । स्त्रिया शूद्र उपदेशार्थ येती । काय निश्चितीं सांगावें ॥८३॥ गुरुवेगळा मार्ग नाहीं । म्हणोनि येती लवलाही । त्यांसी उपदेशावें काई । हें माझ्या हृदयीं स्मरेना ॥८४॥ हें ऐकोनियां वचन । संतोषले श्रीजनार्दन । जेणें होय चित्ताचें शोधन । तें ’नाम’ जाण उपदेशी ॥८५॥ चित्तशुद्धि झालिया जाण । वोरसोनि येतें आपण । अनन्य भावें मग शरण । आल्या ज्ञान उपदेशी ॥८६॥ स्त्रीपुरुष-अवलोकन । जयाचे दृष्टीं समसमान । ऐसेनि अनुभवें जो परिपूर्ण । तोचि स्त्रियांसी जाण उपदेशी ॥८७॥ तोही अधिकार न पाहतां । उपदेश न करीं सर्वथा । त्याही उपदेशाची कथा । ऐक तत्त्वतां सांगेन ॥८८॥ म्यां ज्या कां निंदिल्या वनिता । त्यांमाजीं सभाग्या सात्त्विकता । सांडोनियां विषयावस्था । जे परमार्था उद्यत ॥८९॥ त्यजूनियां प्रपंचाची हाव । नावडे विषयाचें नांव । वैराग्यें उठला सद्भाव । घेऊनि धांव परमार्थी ॥५९०॥ अतिथि आणि पतिपुत्रांसी । भोजनीं समता नित्य जिसी । धनलोभ नाहीं मानसीं । परमार्थीं तिसी अधिकारु ॥९१॥ जन्ममरणनिवारणीं । जीवामनाची नित्य काचणी । माझे भवपाशच्छेदनीं । धर्मदाता कोणी मिळता का ॥९२॥ सद्गुरुप्राप्तीची अतिआर्त । काया वाचा वित्त जीवित । कुरवंडी करुनि सांडित । परमार्थार्थ सद्भावें ॥९३॥ यापरी निजपरमार्था । सद्भावें जे विनटे वनिता । उद्धवा तिसी हें उपदेशितां । दोष सर्वथा लागेना ॥९४॥ क्षत्रिय वैश्य स्त्री शूद्रजन । यांची सच्छ्रद्धा दृढ पाहून । उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । दोषनिर्दळण शिष्यांचे ॥९५॥ उपदेशितां ब्रह्मज्ञान । जैं गुरुसीच लागे दूषण । तैं शिष्यासी उद्धरी कोण । हें व्याख्यान अबद्ध ॥९६॥ पहावया पात्रशुद्धता । मी बोलिलों दोषवार्ता । वांचूनि ब्रह्मज्ञान उपदेशितां । दोष सर्वथा असेना ॥९७॥ हें ज्ञान जाणितल्यापाठीं । जाणणेंचि सरे सृष्टीं । संसारासी पडे तुटी । तेथ दोषाची गोठी असेना ॥९८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३२ वा

नैतद्विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं, पातव्यं नावशिष्यते ॥३२॥

ये ग्रंथींचें जाणितल्या ज्ञान । मुमुक्षु जे साधक जन । त्यांसी जाणावया आन । जाणतेपण उरेना ॥९९॥ जेवीं केलिया अमृतपान । पुढें प्राशनासी नुरे आन । तेवीं जाणितल्या हें ज्ञान । ज्ञातव्य ज्ञातेपण समूळ नुरे ॥६००॥ आशंका ॥ धर्मार्थकाममोक्षांप्रती । साधने असतीं नेणों किती । तुवां हें एकचि श्रीपती । कैशा रीतीं प्रतिपादिलें ॥१॥ उद्धवा साधनें जीं आनान । ते अभक्त सोशिती आपण । माझ्या भक्तांसी गा जाण । मीच साधन सर्वार्थी ॥२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३३ वा

ज्ञाने कर्मणि योगे च, वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात, तावांस्तेऽहं चतुर्विधः ॥३३॥

मोक्षालागीं ’ज्ञान’ साधन । धर्मालागीं ’स्वधर्मचरण’ । स्वामित्वालागीं ’दंडधारण’ । ’अर्थोद्यम’ जाण जीविकावृत्तीं ॥३॥ इहामुत्र कामभोग । तदर्थ करिती ’योगयाग’ । चहूं पुरुषार्थीं हा चांग । साधनप्रयोग अभक्तां ॥४॥ ऐसें सोशितां साधन । सहसा सिद्धी न पवे जाण । अनेक विकळता दूषण । माजीं छळी विघ्न देवांचें ॥५॥ तैसें मद्भक्तांसी नव्हे जाण । माझें करितां अनन्यभजन । चारी पुरुषार्थ येती शरण । पायां सुरगण लागती ॥६॥ उद्धवा जे मज अनन्यशरण । त्यांचा धर्म अर्थ मीचि पूर्ण । त्यांचा काम तोही मीचि जाण । मोक्षही संपूर्ण मी त्यांचा ॥७॥ अभक्तां भोगक्षयें पुनरावृत्ती । भक्तांसी भोग भोगितां नित्यमुक्ती । एवढी माझ्या भक्तीची ख्याती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥८॥ ऐशी ऐकतां देवाची मात । उद्धव प्रेमें वोसंडला अद्भुत । तेणें प्रेमें लोधला कृष्णनाथ। हर्षें बोलत तेणेंसी ॥९॥ उद्धवा तुझे चारी पुरुषार्थ । तो मी प्रत्यक्ष भगवंत । ऐसें बोलोनि हर्षयुक्त । हृदयाआंत आलिंगी ॥६१०॥ हर्षें देतां आलिंगन । कृष्ण विसरला कृष्णपण । उद्धव स्वानंदीं निमग्न । उद्धवपण विसरला ॥११॥ कैसें अभिनव आलिंगन । दोघांचें गेलें दोनीपण । पूर्ण चैतन्य स्वानंदघन । परिपूर्ण स्वयें झाले ॥१२॥ तेथ विरोनि गेला हेतु । वेदेंसहित बुडाली मातु । एकवटला देवीं भक्तु । एकीं एकांतु एकत्वें ॥१३॥ तेथ मावळले धर्माधर्म । क्रियेसहित उडालें कर्म । भ्रम आणि निर्भ्रम । या दोंहीचें नाम असेना ॥१४॥ भेद घेऊनि गेला अभेदा । बोध घेऊनि गेला निजबोधा । आनंद लाजला आनंदा । ऐशिया निजपदा उद्धव पावे ॥१५॥ मी जाहलों परब्रह्म । हाही मुख्यत्वें जेथ भ्रम । कृष्णालिंगनाचा हा धर्म । जाहला निरुपम निजवस्तु ॥१६॥ यावरी कृष्ण सर्वज्ञ । सोडोनियां आलिंगन । ऐक्यबोधें उद्धवासी जाण । निजभक्तपण प्रबोधी ॥१७॥ तेव्हां उद्धव चमत्कारला । अतिशयें चाकाटला । परम विस्मयें दाटला। तटस्थ ठेला ते काळीं ॥१८॥ मग म्हणे हे निजात्मता । स्वतःसिद्ध जवळी असतां । जनासी न कळे सर्वथा । साधकांच्या हाता चढे केवीं ॥१९॥ तें उद्धवाचें मनोगत । जाणोनियां श्रीकृष्णनाथ । तदर्थींचा सुनिश्चित । असे सांगत उपाय ॥६२०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३४ वा

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा, निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो, मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै ॥३४॥

जें बोलिलीं धर्मार्थकाममोक्षार्थ । तें साधनें सांडूनि समस्त । जे अनन्यभावें मज भजत । विश्वासयुक्त निजभावें ॥२१॥ त्यांसी हे स्वरुपस्थिती । जे त्वां भोगिली आत्मप्रतीती । ते तत्काळ होय प्राप्ती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥२२॥ धर्मार्थकामवासना । असोनि लागल्या मद्भजना । तरी तेही पुरवूनियां जाणा । सायुज्यसदना मी आणीं ॥२३॥ भक्तांसी स्वधर्मकर्मावस्था । तेही लाविल्या भजनपंथा । स्वधर्मकर्मीं अकर्मात्मता । माझिया निजभक्तां उद्बोधीं मी ॥२४॥ भक्त वांछी भोगकाम । भोग भोगोनि होय निष्काम । ऐशिया निजबोधाचें वर्म । मी आत्माराम उद्बोधीं ॥२५॥ भक्त मागे अर्थसंपन्नता । त्याचे गांठीं धन नसतां । माझी षड्‌गुणैश्वर्यसमर्थता । वोळंगे तत्त्वतां त्यापाशीं ॥२६॥ सर्व भूतीं माझी भक्ती । भक्त भजे अनन्यप्रीतीं । तैं चारी मुक्ती शरण येती । मद्भक्तां मुक्ती स्वतःसिद्ध ॥२७॥ वैद्य धडफुडा पंचानन । नाना रोगियांची वासना पोखून । मागे तें तें देऊनि अन्न । वांचवी रसज्ञ रसप्रयोगें ॥२८॥ तेवीं धर्म अर्थ काम वासना । भक्तांच्या पोखूनियां जाणा । मी आणीं सायुज्यसदना । तेही विवंचना सांगितली ॥२९॥ नाना साधनाभिमान । सांडूनियां जो ये मज शरण । त्यासीही स्वरुपप्राप्ति पूर्ण । उद्धवा जाण सुनिश्चित ॥६३०॥ भक्त सकाम जरी चित्तीं । तो जैं करी अनन्यभक्ती । तैं काम पुरवूनि मी दें मुक्ती । भक्तां अधोगति कदा न घडे ॥३१॥ बाळकें थाया घेऊनि कांहीं । मिठी घातल्या मातेच्या पायीं । धन वेंचोनि अर्पी तेंही । परी जीवें कांहीं मारीना ॥३२॥ तेवीं माझी करितां अनन्यभक्ती । जो जो काम भक्त वांछी चित्तीं । तो तो पुरवूनि मी दें मुक्ती । परी अधोगती जावों नेदीं ॥३३॥ देखोनि बाळकाची व्यथा । जेवीं सर्वस्वें कळवळी माता । तेवीं निजभक्तांची अवस्था । मजही सर्वथा सहावेना ॥३४॥ काम पुरवूनि द्यावया मुक्ती । काय माझे गांठीं नाहीं शक्ती । मी भक्तकैवारी श्रीपती । त्यासी अधोगती कदा न घडे ॥३५॥ माझें नाम अवचटें आल्या अंतीं । रंक लाहे सायुज्यमुक्ती । मा माझी करितां अनन्यभक्ती । भक्तां अवगती मग कैंची ॥३६॥ माझा भक्त जयाकडे कृपें पाहे । तोही माझी भक्ति लाहे । मा मद्भक्ता अवगती होये । हा बोल न साहे मजलागीं ॥३७॥ सोसूनियां गर्भवासासी । म्यां मुक्त केला अंबर्षी । विदारुनि हिरण्यकशिपूसी । प्रल्हादासी रक्षिलें ॥३८॥ चक्र घेऊनियां हातीं । म्यां गर्भी रक्षिला परीक्षिती । तो मी भक्तांसी अधोगती । कदा कल्पांतीं होऊं नेदीं ॥३९॥ माझिये भक्ताचेनि नांवें । तृण तेंही म्यां उद्धरावें । भक्तां केवीं अवगती पावे । जे जीवेंभावें मज भजले ॥६४०॥ काया वाचा मन धन । अवंचूनि, अनन्यशरण । त्यांचा योगक्षेम जाण । मी श्रीकृष्ण स्वयें सोशीं ॥४१॥ ऐसा अनन्यभक्तीचा महिमा । सांगतां उत्साह पुरुषोत्तमा । तेणें उद्धवासी लोटला प्रेमा । स्वेद रोमां रवरवित ॥४२॥ ऐकोनि भक्तीचें महिमान । देखोनि उद्धवाचें प्रेम पूर्ण । श्रीशुक सुखावला आपण । स्वानंदपूर्ण डोलत ॥४३॥ हरिखें म्हणे परीक्षिती । धन्य हरिभक्त त्रिजगतीं । ज्यांसी सर्वार्थीं मुक्ती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥४४॥ जैसें भक्तीचें महिमान । तैसेंचि उद्धवाचें प्रेम गहन । हें उद्धवाचें प्रेमलक्षण । श्रीशुक आपण सांगत ॥४५॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३५ व ३६ वा श्रीशुक उवाच - स एवमादर्शितयोगमार्गस्तदोत्तमश्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलिः प्रीत्युषरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः ॥३५॥

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं, धैर्येण राजन् बहुमन्यमानः । कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं, शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥३६॥

जो ज्ञानियांचा ज्ञाननिधी । जो निजबोधाचा उदधी । जो आनंदाचा क्षीराब्धी । तो श्रीशुक स्वानंदीं तोषला बोले ॥४६॥ ऐक बापा परीक्षिती । श्रवनसौभाग्यचक्रवर्ती । ज्यातें सुर नर असुर वानिती । ज्याची कीजे स्तुती महासिद्धीं ॥४७॥ ज्यातें वेद नित्य गाती । योगिवृंदीं वानिजे कीर्ती । तेणें श्रीकृष्णें स्तविली भक्ती । परम प्रीतीं अचुंबित ॥४८॥ अनन्यभक्तिपरतें सुख । आन नाहींच विशेख । सर्व सारांचें सार देख । मद्भक्ति चोख सुरवरादिकां ॥४९॥ भक्तियोगाचा योगमार्ग । समूळ सप्रेम शुद्ध साङग । स्वमुखें बोलिला श्रीरंग । तें उद्धवें चांग अवधारिलें ॥६५०॥ ऐकतां भक्तीचें निरुपण । उद्धवाचें द्रवलें मन । नयनीं अश्रु आले पूर्ण । स्वानंदजीवन लोटलें ॥५१॥ शरीर जाहलें रोमांचित । चित्त जाहलें हर्षयुक्त । तेणें कंठीं बाष्प दाटत । स्वेदकण येत सर्वांगीं ॥५२॥ प्राण पांगुळला जेथींचा तेथ । शरीर मंदमंद कांपत । नयन पुंजाळले निश्चित । अर्धोन्मीलित ते जाहले ॥५३॥ औत्सुक्याचे अतिप्रीतीं । स्वानंदीं समरसे चित्तवृत्ती । उद्धवदेहाची विरतां स्थिती । प्रारब्धें निश्चितीं तें राखिलें ॥५४॥ जळीं नांव उलथतां पूर्ण । जेवीं दोर राखे आवरुन । तेवी मावळतां उद्धवपण । प्रारब्धें जाण राखिलें ॥५५॥ धैर्याचेनि अतिसामर्थ्यें । आवरुनि प्रेमाचें भरितें । मी कृतकृत्य जाहलों एथें । हेंही निश्चितें मानिलें ॥५६॥ श्रीकृष्णें उद्धरिलें मातें । ऐशिया मानूनि उपकारातें । काय उतरायी होऊं मी यातें । ऐसे निजचित्तें विचारी ॥५७॥ गुरुसी चिंतामणि देवों आतां । तो चिंता वाढवी चिंतिलें देतां । गुरुंनीं दिधलें अचिंत्यार्था । तेणें उत्तीर्णता कदा न घडे ॥५८॥ गुरुसी कल्पतरु देवों जातां । तो कल्पना वाढवी कल्पिलें देतां । गुरुनें दिधली निर्विकल्पता । त्यासी उत्तीर्णता तेणें नव्हिजे ॥५९॥ गुरुसी देवों स्पर्शमणी । तो स्पर्शें धातु करी सुवर्णी । ब्रह्मत्व गुरुचरणस्पर्शनीं । त्यासी नव्हे उत्तीर्णी परीसही देतां ॥६६०॥ गुरुसी कामधेनु देऊं आणोनी । ते कामना वाढवी अर्थ देऊनी । गुरु निष्काम निर्गुणदानी । त्याचे उत्तीर्णी कामधेनु नव्हे ॥६१॥ त्रिभुवनींची संपत्ति चोख । गुरुसी देतां ते मायिक । जेणें दिधली वस्तु अमायिक । त्यासी कैसेनि लोक उतरायी होती ॥६२॥ देहें उतरायी होऊं गुरुसी । तंव नश्वरपण या देहासी । नश्वरें अनश्वरासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे ॥६३॥ जेणें अव्हाशंख दीधला आवडीं । त्यासी देऊनि फुटकी कवडी । उत्तीर्णत्वाची वाढवी गोडी । तैशी परवडी देहभावा ॥६४॥ जीवें उतरायी होऊं गुरुसी । तंव जीवत्वचि मिथ्या त्यासी । जेणें दिधलें सत्य वस्तूसी । मिथ्या देतां त्यासी लाजचि कीं ॥६५॥ जेणें दिधलें अनर्घ्य रत्नाूसी । वंध्यापुत्र देवों केला त्यासी । तेवीं मिथ्यत्व जीवभावासी । उत्तीर्णत्वासी कदा न घडे ॥६६॥ काया वाचा मन धन । गुरुसी अर्पितां जीवप्राण । तरी कदा नव्हिजे उत्तीर्ण । हें उद्धवें संपूर्ण जाणितलें ॥६७॥ जेथें अणुमात्र नाहीं दुःख । ऐसें दिधलें निजसुख। त्या गुरुसी उतरायी देख । न होवें निःशेख शिष्यांसी ॥६८॥ यालागीं मौनेंचि जाण । उद्धवें घातलें लोटांगण । श्रीकृष्णाचे श्रीचरण । मस्तकीं संपूर्ण वंदिले ॥६९॥ मागां श्रीकृष्णें पुशिलें पहा हो । उद्धवा तुझा गेला कीं शोकमोहो । तेणें उद्धवासी जाहला विस्मयो । उत्तर द्यावया ठावो न घडेचि ॥६७०॥ आतां वंदोनि श्रीचरण । कृतांजली धरोनि जाण । उत्तर द्यावया आपण । श्रीकृष्णवदन अवलोकी ॥७१॥ जेवीं सेवितां चंद्रकर । चकोर तृप्तीचे दे ढेंकर । तेवीं उद्धव कृष्णसुखें अतिनिर्भर । काय प्रत्युत्तर बोलत ॥७२॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३७ वा उद्धव उवाच - विद्रावितो मोहमहान्धकारो, य आश्रितो मे तव संनिधानात् । विभावसोः किन्नु समीपगस्य, शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य ॥३७॥

जो सकळदेवचूडामणी । जो यादवांमाजीं अग्रगणी । जो अविद्यारात्रीचा तरणी । जो शिरोमणी ब्रह्मवेत्त्यां ॥७३॥ ऐशिया श्रीकृष्णाप्रती । स्वानंदाचिये निजस्फूर्ती । उद्धवें सांगतां निजस्थिती । त्यामाजीं करी स्तुती आद्यत्वें हरीची ॥७४॥ मज तंव विचारितां । ब्रह्मा सर्वांचा आदिकर्ता । तोही नारायणनाभीं तत्त्वतां । होय जन्मता ’अज’ नामें ॥७५॥ तो तूं कमळनाभि नारायण । मायासंवलित ब्रह्म जाण । ते मायेचें तूं आद्यकारण । आद्यत्व पूर्ण तुज साजे ॥७६॥ अविद्येच्या महारात्रीं । अडकलों होतों मोहअंधारीं । तेथूनि काढावया बाहेरीं । आणिकांची थोरी चालेना ॥७७॥ तेथ तुझेनि वचनभास्करें । नासोनि शोकमोह अंधारें । मज काढिलें जी बाहेरें । चमत्कारें संनिधीं तुझ्या ॥७८॥ तुझिये संनिधीपाशीं । ठाव नाहीं अविद्येसी । तेथ मोहममता कैसी ग्रासी । हृषीकेशी तुज असतां ॥७९॥ अंधारी राती अतिगहन । तेथ शीतें पीडिला जो संपूर्ण । त्यासी आतुडलिया हुताशन । शीत तम जाण तत्काळ पळे ॥६८०॥ तो अग्नि सेवितां स्वयें सदा । शीततमांची भयबाधा । पुढती बाधों न शके कदा । तेवीं गोविंदा संनिधीं तुझ्या ॥८१॥ तेवीं शोकमोहममतेशीं । माया जन बांधे भवपाशीं । ते तुझिये संनिधीपाशीं । जाती आपैसीं हारपोनी ॥८२॥ मरणजन्मां अपाये । मागां अनेक सोशिले स्वयें । ज्यासी तुझी संनिधि होये । त्यासी तें भवभये समूळ मिथ्या ॥८३॥ तुझे संनिधीपाशीं जाण । समूळ मायेचें निर्दळण । तेचि अर्थीचें निरुपण । उद्धव आपण सांगत ॥८४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३८ वा

प्रत्यर्पितो मे भवताऽनुकम्पिना, भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं, कोऽन्यत्समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥३८॥

तुझी संनिधिमात्र देख । समूळ अज्ञानासी घातक । हेंचि मुख्यत्वें आवश्यक । भक्त सात्त्विक जाणती ॥८५॥ असो इतरांची गोष्टी । म्यांही अनुभविलें निजदृष्टीं । अविद्या निरसावया सृष्टीं । सत्संगती लाठी सर्वार्थीं ॥८६॥ सत्संगाहीमाजीं जाण । तुझी संगती अतिपावन । तुवां उद्धरावया दीनजन । हें निजात्मज्ञान प्रकाशिलें ॥८७॥ माझें निमित्त करुनि जाण । उद्धरावया दीन जन । त्यांचें निरसावया अज्ञान घन । ज्ञानदीप पूर्ण प्रज्वाळिला ॥८८॥ उपदेशार्थ श्रद्धास्थिती । हेचि टवळें पैं निश्चितीं । तेथें बोधिका ज्या निजात्मयुक्ती । तेंचि टवळ्यांप्रती स्नेह पूर्ण ॥८९॥ विवेकवैराग्यधारण । हेंचि तेथील वाती जाण । तेथ प्रज्वळिला ज्ञानघन । चित्प्रभापूर्ण महादीप ॥६९०॥ नैराश्य तेंचि वैराग्यधारण । तेथें प्रज्वळे ज्ञानदीप पूर्ण । आशा तेंचि माल्हवण । गडद संपूर्ण पडे तेथें ॥९१॥ तो दीप कर्णद्वारीं ठेविला । तंव सबाह्य प्रकाश जाहला । अज्ञान अंधार निर्दाळिला । स्वयें प्रबळला सद्रूपें ॥९२॥ तेणें सबाह्यसत्प्रकाशें । तुझी पदवी प्रकट दिसे । ऐसें निजरुप हृषीकेशें । अनायासें मज अर्पिंलें ॥९३॥ तुवां अंतर्यामित्वें आपुलें । स्वरुप पूर्वींच मम अर्पिलें । तें तुवांच माझारीं आच्छादिलें । भजन आपुलें प्रकटावया ॥९४॥ तुझ्या निजभजनाचें लक्षण । सर्वभूतीं भगवद्भजन । तेणें तूं साचार संतोषोन । अर्पिलेंचि ज्ञान अर्पिसी पुढती ॥९५॥ वाढवूनि निजभजन । माझें मज अर्पिसी ज्ञान । या नांव ’प्रत्यर्पण’ । साधु सज्ञान बोलती ॥९६॥ वाढवूनि आपुली भक्ती । माझें ज्ञान दिधलें माझे हातीं । दिधलें तेथ माया पुढती । विकल्पवृत्ती स्पर्शेना ॥९७॥ जे दिधली स्वरुपस्थिती । ते आच्छादेना कदा कल्पांतीं । यापरी गा श्रीपती । कृपा निश्चितीं तुवां केली ॥९८॥ यापरी तूं अतिकृपाळू । निजदासांलागीं दयाळू । त्या तुज सांडूनियां बरळू । आनासी गोवळू भजों धांवे ॥९९॥ त्यजूनि स्वामी हृषीकेशु । आना भजेल तो केवळ पशु । पशूंहीमाजीं तो रासभेशु । ज्यासी नाहीं विश्वासु हरिभजनीं ॥७००॥ तुवां जनासी केला उपकारु । इंद्रियां पाटव्य ज्ञानाधिकारु । तो उपकार विसरे जो नरु । तो जाण साचारु कृतघ्न ॥१॥ जे जाणती तुझ्या उपकारातें । ते काया वाचा चित्तें वित्तें । कदा न भजती आनातें । मज निश्चितें मानिलें ॥२॥ मज निमित्त करुनियां जाण । जें त्वां प्रकाशिलें निजात्मज्ञान । तेणें जगाचें उद्धरण । श्रवण मनन कीर्तनें ॥३॥ यापरी तूं कृपाळु पूर्ण । माझें छेदिलें भवबंधन । तेचि अर्थींचें निरुपण । उद्धव आपण स्वयें सांगे ॥४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ३९ वा

वृक्णश्च मे सुदृढः स्नेहपाशो, दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया, स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥३९॥

तुवां मायेनें सृजिले जन । ते सृष्टि व्हावया वर्धमान । स्त्री पुत्र सुहृद सज्जन । हा स्नेह संपूर्ण वाढविला ॥५॥ मी जन्मलों यादवकुळांत । तेथ वृष्णि-अंधक-सात्वत । इत्यादि सुहृद समस्त । अतिस्नेहयुक्त आप्तत्वें ॥६॥ तें सुहृदस्त्रीपुत्रस्नेहबंधन । त्या स्नेहपाशाचें छेदन । माझे बाळपणीं त्वां केलें जाण । जें खेळतां तुझें ध्यान मज लागलें ॥७॥ जेवीं वोडंबरी खेळतां खेळ । मोहिनी विद्या प्रेरी प्रबळ । ते विद्येचें आवरावया बळ । शक्त केवळ खेळ खेळविता ॥८॥ तेवीं तुझी स्वमाया जाण । जे कां सदा तुज अधीन । तिचे स्नेहपाश दारुण । तेणें बांधोनि जन अतिबद्ध केले ॥९॥ ते माझे स्नेहपाश जाण । त्वां पूर्वींच छेदिले आपण । जैं मज होतें बाळपण । तैंचि कृपा पूर्ण मज केली ॥७१०॥ तें भवबंध छेदितें जें शस्त्र । तुवां निजयुक्तीं फोडोनि धार । सतेज करुनियां खडतर । मजलागीं स्वतंत्र अर्पिलें ॥११॥ येणें शस्त्रबळें मी जाण । छेदूं शकें जगाचें बंधन । एवढी मजवरी कृपा पूर्ण । केली आपण दयालुत्वें ॥१२॥ संसार दुःखरुप जो का एथें । तोचि सुखरुप जाहला मातें । ऐशिये कृपेचेनि हातें । मज निश्चितें उद्धरिलें ॥१३॥ मी कृतकृत्य जाहलों एथें । परी कांहींएक मागेन तूतें । ते कृपा करावी श्रीकृष्णनाथें । म्हणोनि चरणातें लागला ॥१४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४० वा

नमोऽस्तु ते महायोगिन्, प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरनाम्भोजे, रतिः स्यादनपायिनी ॥४०॥

न घडतें घडविसी आपण । नाथिलें दाविसी विंदान । जित्या मेल्या लावूनि लग्न । नांदविसी संपूर्ण निजमाया ॥१५॥ जे योगियांसी अतिदुस्तर । जिणें नाडिले स्त्रष्टा शंकर । ते माया तुझी किंकर । तूं परात्पर महायोगी ॥१६॥ त्या तुझ्या कृपेस्तव जाण । मी कृतकृत्य जाहलों आपण । न देखें भवभयादि दुःखभान । स्वानंदीं निमग्न सर्वदा ॥१७॥ दृश्य द्रष्टा दर्शन । नाहीं त्रिपुटी ना त्रिगुण । हारपलें मीतूंपण । स्वानंदपूर्ण निजबोधें ॥१८॥ निजबोधें स्वानंदपूर्ण । हेही बोल मायिक जाण । परादिवाचां पडिलें शून्य । यालागीं मौन वेदवादा ॥१९॥ कार्य कारन कर्तव्यता । मज उरली नाहीं सर्वथा । तरी कांहींएक श्रीकृष्णनाथा । तुज मी आतां मागेन ॥७२०॥ जेवीं कां बाळकाचा थाया । कळवळोनि पुरवी माया । तेवीं माझिया वचना यया । श्रीकृष्णराया अवधारीं ॥२१॥ हें अंतींचें माझें मागतेपण । देवें अवधारावें सावधान । वंदूनियां श्रीकृष्णचरण । अगम्य विंदान मागत ॥२२॥ मज थोर भ्रम होता चित्तीं । गोड असेल जीवन्मुक्ती । तेथ न देखें तुझी भक्ती । कोरडी मुक्ती मज न लगे ॥२३॥ सद्गुरुक्रुपावचनोक्तीं । शिष्य तत्काळ लाहे मुक्ती । ज्यांत सद्गुरुची नाहीं भक्ती । जळो ती मुक्ती मज न लगे ॥२४॥ यालागीं तुज शरण । मागुतेन मी आलों जाण । सायुज्याहीवरी पूर्ण । तुझें गुरुभजन मज देईं ॥२५॥ मागां बहुतीं केली भक्ती । म्हणसी त्यांसी म्यां दिधली मुक्ती । परी मुक्तीवरती भक्ती । नाहीं मजप्रती मागितली ॥२६॥ मागां जिंहीं जिंहीं केली भक्ती । त्यासीं त्वां ठकिलें देऊनि मुक्ती । तें ठकडेपण श्रीपती । न चले मजप्रती सर्वथा ॥२७॥ ज्यांची अहंकारशून्य वृत्ती । जाहले आत्माराम सहजगतीं । तेही अहेतुक भक्ती करिती । ऐशी स्वरुपस्थिती पैं तुझी ॥२८॥ (संमतश्लोक) - आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः ॥ तेथ त्यजोनियां तुझी गुरुभक्ती । मुक्ती मागणें हेचि भ्रान्ती । असो तुझी न लगे मुक्ती । माझी गुरुभक्ती मज देईं ॥२९॥ ज्यासी आकळली निजमुक्तता । म्हणसी त्यासी भक्ती नेदवे आतां । हे मजसी बोलों नको कथा । तुझी समर्थता मी जाणें ॥७३०॥ तूं न घडे तें घडविसी । न चळे तें चाळविसी । नव्हे तें तूं होय करिसी । नाहीं सामर्थ्याची मर्यादा ॥३१॥ अगम्य सामर्थ्याची गणना । बुडत्या तारुनि पाषाणां । त्यावरी तारिसी वानरसेना । सेतुबंधना श्रीरामा ॥३२॥ केवळ जे कां वनचर । पालेखाईर वानर । चारी मुक्ती त्यांच्या किंकर । त्यांसी सुरवर वंदिती स्वयें ॥३३॥ केवळ ज्या कां व्यभिचारिणी । शेखीं ज्या घुरटा गौळणी । मोक्ष लागे त्यांच्या चरणीं । ये ब्रह्मा लोटांगणीं चरणरजासी ॥३४॥ तूं परमात्मा परमेश्वर । हें नेणती गौळणी वानर । तरी तुझें त्यांसी भजनमात्र । फळलें साचार परब्रह्मत्वें ॥३५॥ ऐसें अगाध तुझें भजन । अगम्य भजनाचें महिमान । भक्तीअधीन तुझें देवपण । मा मोक्षासी कोण अधिकाई ॥३६॥ भक्तीच्या पोटीं जन्मली मुक्ती । वाढली मुक्ती भक्तीतें घाती । ऐसी जे कां मुक्ती मातृहंती । तिसी मी सर्वार्थीं नातळें ॥३७॥ फिटे मुक्तीचें दूषण । जेणें ते होय अतिपावन । तें मीं सांगेन विंदान । ऐक सावधान श्रीकृष्णा ॥३८॥ जोडल्याही मुक्तपण । मज द्यावें तुजें गुरुभजन । तेणें मुक्तीही होय पावन । म्हणोनि लोटांगण घातलें ॥३९॥ मस्तकीं धरिले श्रीचरण । उद्धव सर्वथा न सोडी जाण । तेणें टकच जाहला श्रीकृष्ण । त्यासी संपूर्ण तुष्टला ॥७४०॥ जाणोनि आपलें मुक्तपण । मी न सांडी तुझें निजभजन । ऐशी कृपा करीं पूर्ण । म्हणोनि श्रीचरण न सोडी ॥४१॥ मुक्तता मानल्या संपूर्ण । तैं राहों शके सद्गुरुभजन । हेंही बाधों न शके विघ्न । तैशी भक्ति निर्विघ्न मज सांग ॥४२॥ कोटिजन्में शिणतां जाण । म्हणसी नातुडे मुक्तपण । त्या मोक्षा नांव ठेविसी ’विघ्न’ । मूर्ख संपूर्ण मज म्हणसी ॥४३॥ जेणें सुटे तुझें सद्गुरुभजन । तें मी मानीं परम विघ्न । तुझे भक्तिवीण मुक्तपण । अलवणी मज जाण गोविंदा ॥४४॥ माझी न मोडे नित्यमुक्तता । अहेतुक चालवीं भक्तिपंथा । ऐसी कृपा करीं श्रीकृष्णनाथा । झणीं संकोचता मानिसी ॥४५॥ म्हणसी म्यां दिधली नित्यमुक्ती । ते माझी मजपाशीं सिद्ध होती । ’दिधली’ म्हणणें हे मिथ्या वदंती । वाऊगी ख्याती दातृत्वाची ॥४६॥ माझी स्वतःसिद्ध नित्यमुक्तता । त्यावरी भक्ति मी मागें आतां । ते देशील तरी तूं साचार दाता । उदारता या नांव ॥४७॥ ते संतोषोनि भक्ति देतां । उल्हास न देखों तुझ्या चित्ता । थोर मांडली कृपणता । कृष्णनाथा मजलागीं ॥४८॥ जे सांडवी सद्गुरुभक्ती । आम्हां न लगे तुझिया जीवन्मुक्ती । मुक्ति म्हणणें हेही भ्रांती । ऐक श्रीपती सांगेन ॥४९॥ मुळीं मुख्यत्वें नाहीं बद्धता । तेथ कैंची काढिली मुक्तता । मिथ्या मुक्ति मी नातळे सर्वथा । माझी गुरुभक्तिता मज देईं ॥७५०॥ मागें ज्यांसी त्वां दिधली मुक्ति । ते ठकिले ठकिले याच रीतीं । तैसें चाळवूं नको श्रीपती । मोक्षावरील भक्ती मज देईं ॥५१॥ म्हणोनि घातलें लोटांगण । धांवोनि धरिले दोनी चरण । प्रेमें वोसंडला श्रीकृष्ण । उद्धवासी संपूर्ण तुष्टला ॥५२॥ मोक्षाहीवरील गुरुभक्ती । उद्धवें मागितली नाना युक्तीं । जे जे चालली उपपत्ती । तेणें सुखें श्रीपती सुखावला ॥५३॥ सुखें सुखावली श्रीकृष्णमूर्ती । डोलों लागला स्वानंदस्थितीं । तेणें संतोषें भक्तिमुक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली ॥५४॥ जगीं उद्धवाचें शुद्ध पुण्य । जगीं उद्धवचि धन्य धन्य । ज्यालागीं सर्वस्वें श्रीकृष्ण । मोक्षावरील गुरुभजन स्वानंदें देत ॥५५॥ गुरु ब्रह्म दोनी अभिन्न । हेंही सद्गुरु प्रबोधी पूर्ण । यालागीं मोक्षावरील गुरुभजन । नव्हे दूषण सच्छिष्या ॥५६॥ मागिलां निजभक्ताप्रती । स्वानंदें तुष्टला श्रीपती । तिहीं मागितली निजमुक्ती । त्यांसी हे स्थिती अतर्क्य ॥५७॥ उद्धवें थोर केली ख्याती । मुक्तीचे माथां वाइली भक्ती । अगम्य मागितली स्थिती । तेही श्रीपती अर्पित ॥५८॥ उद्धवा मुक्तीवरील जे भक्ती । ते मज अवतारांची अवतारशक्ती । येणें उत्पत्ति-स्थिति-प्रलय अंतीं । करुनि श्रीपती मी अलिप्त ॥५९॥ येणेंचि बळें मी तत्त्वतां । कर्में करुनि अकर्ता । भोग भोगोनि अभोक्ता । जाण सर्वथा येणेंचि योगें ॥७६०॥ हा योग न कळे ज्यासी । दुःखरुप संसार त्यासी । हा अखंड योग मजपाशीं । मीं संसारेंसीं सुखरुप ॥६१॥ हा योग सदाशिव जाणे । का म्यां जाणिजे नारायणें । इतरांचें जें जाणणें । तें अगम्यपणें रिघेना ॥६२॥ ऐसी श्रीकृष्ण सांगे गुह्य गोष्टी । ते स्थिति बाणली उद्धवाचे पोटीं । दोघां निजबोधें एकगांठी । भजनकसवटी कळों सरली ॥६३॥ मुक्तीसी भक्तीची हातवटी । ते उद्धवासी कळली गोष्टी । तो उल्हास न माये पोटीं । स्वानंदपुष्टीं कोंदला ॥६४॥ जेवीं बाळकाच्या थायाकारणें । माता लेववी निजभूषणें । तेवीं उद्धवालागीं श्रीकृष्णें । अवतारस्थिति देणें निश्चित ॥६५॥ मनाचें नाइकती कान । बुद्धीचें न देखती नयन । शेखीं गगनातेंही चोरुन । उद्धवासी श्रीकृष्ण निजस्थिति अर्पी ॥६६॥ जे ब्रह्मवेत्त्यांसी नकळे । जे वेदानुवादा नाकळे । ते स्थिति उद्धवासी गोपाळें । कृपाबळें अर्पिली ॥६७॥ पूर्वी श्रीकृष्णें पुसतां पहा हो । ’उद्धरलों’ म्हणे उद्धवो । आतां मागें भजनभावो । हा गूढाभिप्रावो हरि जाणे ॥६८॥ मुक्तीवरील मागतां भक्ती । श्रीकृष्णाची अवतारशक्ती । मायानियंतृत्वाची पूर्ण स्थिति । उद्धवाचे हातीं स्वयें आली ॥६९॥ जाणोनि मायेचें मिथ्यात्वपूर्ण । तिचें प्रेरण आणि आवरण । हें मायानियंतृत्वलक्षण । उद्धवासी श्रीकृष्ण स्वयें अर्पी ॥७७०॥ जसें बुद्धिबळाचे पोटीं । पूर्व कर्म नसतां गांठीं । राजा प्रधान पशु प्यादा उठी । निर्धारितां दृष्टीं काष्ठ एक ॥७१॥ एकचि काष्ठ दोंही भारीं । तेथ कोण कोणाचा वैरी । वैर नसतांही झुंजारी । मारामारी अचेतनां ॥७२॥ म्हणती हस्ती घोडा प्रधान मेला । तेथ काय त्यांचा प्राण गेला । प्यादा होता तो प्रधान जाहला । तो काय पावला गजान्तलक्ष्मी ॥७३॥ जीव नसतांही निर्धारीं । मारिलें म्हणती निजगजरीं । एका जीत एका हारी । तें ज्ञान सारीं नेणतीं ॥७४॥ सारीं निमाल्या पाठीं । कोण धर्मात्मा चढे वैकुंठीं । कोण पडे नरकसंकटीं । तेवीं बद्धमुक्तगोठी समूळ मिथ्या ॥७५॥ एवं बुद्धिबळाचिये परी । ज्याची निजदृष्टि संसारीं । तोचि अवतारांचा अवतारी । जाण तो निर्धारीं भगवंत ॥७६॥ समूळ मिथ्या जाणे वेदोक्ती । समूळ मिथ्या जाणे बंधमुक्ती । हें जाणोनि आचरे जो वेदविहितीं । तेचि निजभक्ती मुक्तीवरिल ॥७७॥ करुनि संसारनिवृत्ती । बहुत पावले नित्यमुक्ती । त्यांसि हे दुर्गमभक्ती । अतर्क्य स्थिती तर्केना ॥७८॥ ऐशी ज्यापाशीं माझी स्थिती । तोचि मोक्षावरील करी भक्ती । इतरांसी हे अतर्क्य गती । जाण निश्चितीं उद्धवा ॥७९॥ उद्धव पावला अगाध गती । त्यासी सर्वलोकोपकारार्थी । वांचवावया ब्रह्मशापाहातीं । उपाय श्रीपती स्वयें योजी ॥७८०॥ नारदासी ब्रह्मज्ञान । त्यासीही दक्षशापबंधन । एके ठायीं न राहे जाण । करी परिभ्रमण शापास्तव ॥८१॥ झालियाही ब्रह्मज्ञान । ब्रह्मशाप अतिदारुण । हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । उद्धवा जाण दूरी दवडी ॥८२॥ उद्धव जन्मला यादववंशीं । यादव निमती ब्रह्मशापेंसीं । तेथ वांचवावया उद्धवासी । बदरिकाश्रमासी स्वयें धाडी ॥८३॥ ब्रह्मशापाचेनि आघातें । यादव निमती स्वगोत्रघातें । उद्धव वांचवावया तेथें । बदरिकाश्रमातें हरि प्रेरी ॥८४॥ उद्धवासी जें झालें ज्ञान । त्याहूनि बदरिकाश्रम पावन । हें सर्वथा न घडे जाण । ब्रह्मशापाभेण पळवीत ॥८५॥ उद्धवा ऐसें अनर्घ्य रत्न् । ज्यासी बाणली स्थिति पूर्ण । त्यासी वांचवावया श्रीकृष्ण । पाठवी आपण बदरिकाश्रमा ॥८६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४१ वा श्रीभगवानुवाच - गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो, बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे, स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः ॥४१॥

गंभीरगिरा बोले श्रीकृष्ण । उद्धवा तुज जाहलें ब्रह्मज्ञान । तुटलें स्नेहपाशबंधन । तरी ममाज्ञा करीं गमन बदरिकाश्रमा ॥८७॥ त्या बदरिकाश्रमाचें महिमान । लोकसंग्रहार्थ संपूर्ण । तरावया जडमूढ जन । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगत ॥८८॥ तो बदरिकाश्रम माझें स्थान । तेथ नित्य माझें अनुष्ठान । तया स्थानाचें दूरदर्शन । करी निर्दळण कलिकल्मषा ॥८९॥ ज्या पर्वताचें स्पर्शन । मानवां करी परम पावन । जें बदरीचें नामस्मरण । विभांडी दारुण महादोषां ॥७९०॥ तेथेंही माझें पादोदक । अलकनंदा पवित्र देख । जिचेनि स्पर्शमात्रें लोक । होती अलौकिक पावन ॥९१॥ जेथ श्रद्धायुक्त करितां स्नान । जीवाचें तुटे भवबंधन । ज्यासी घडे आचमन । तो उद्धरे जाण पितरेंसीं ॥९२॥ ऐसें बदरिकाश्रम माझें जाण । अतिशयें परम पावन । म्हणसी कैं केलें त्वां तें स्थान । तरी ऐक तें कथन उद्धवा ॥९३॥ रजोगुणें सृजिले जन । ते जाहले भोगकर्मीं प्रवीण । भोगासक्तीं बुडतां पूर्ण । दों रुपीं जाण मी अवतरलों ॥९४॥ तम निरसी रविचंद्र पूर्ण । तैसा मी जाहलों नरनारायण । बदरिकाचलामाजीं जाण । केला संपूर्ण नित्योदयो ॥९५॥ भज्यपूज्यत्वें मी नारायण । नररुपें मीचि भक्त जाण । तेथ भक्ति वैराग्य ज्ञान । म्यां आचरोन प्रकाशिलें ॥९६॥ तो बदरिकाश्रम माझें स्थान । तेथें सर्वदा मी आपण । अद्यापि करितों अनुष्ठान । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥९७॥ नरनारायणस्थितीं । मी अवतरलों जे पर्वतीं । तेथ तोडिले बोरीऐशी मागुती । माझी निजभक्ती फांपाइली ॥९८॥ यालागीं ’बदरिकाश्रम’ । त्या स्थळासी म्यां ठेविलें नाम । तेथें फिटे भवभ्रम । यापरी परम पावन तें स्थळ ॥९९॥ त्या बदरिकाश्रमाप्रती । तुवां जावें गा निश्चितीं । ऐसें उद्धवा कल्पिसी चित्तीं । मज काय तीर्थी विवंचू ॥८००॥ मोक्षाहीवरील भक्ती । तुवां अर्पिली माझे हातीं । तेणें मी जाहलों कृतकृत्यार्थी । म्हणसी मज तीर्थीं चाड नाहीं ॥१॥ तुज माझी आज्ञा प्रमाण । अवश्य तेथें करावें गमन । मग उद्धवें धरोनियां मौन । मस्तकीं वचन वंदिलें ॥२॥ सद्भावें करुनि नमन । घेतां बदरिकाश्रमदर्शन । तो नर होय नारायण । एवढें महिमान त्या स्थळाचें ॥३॥ उद्धवा तुझ्या ठायीं पूर्ण ज्ञान । ज्ञान असोनि माझें भजन । तुझेनि चरणस्पर्शें जाण । होईल पावन बदरिकाश्रम ॥४॥ ऐसें ऐकोनि श्रीकृष्णवचन । उद्धवासी आलें रुदन । धांवोनि वंदिले श्रीचरण । सर्वथा गमन करीन आतां ॥५॥ ब्रह्मशापाचें निर्दळण । उद्धवाचें चुकवावया जाण । श्रीकृष्णें प्रबोधोनि पूर्ण । करवी गमन बदरिकाश्रमा ॥६॥ उद्धव ज्ञानियाचें ज्ञानरत्न । त्यासी वांचवूनि श्रीकृष्ण । विस्तारावया निजज्ञान । करवी गमन बदरिकाश्रमा ॥७॥ चुकवावया ब्रह्मशाप दारुण । उद्धवासी ’विशाळीं’ गमन । अन्यथा जाहलिया ब्रह्मज्ञान । कृष्ण तीर्थाटन नेमीना ॥८॥ उद्धवासी भवबंधन । बाळपणींचि नाहीं जाण । हें जाणोनियां श्रीकृष्ण । ब्रह्मशापाभेण तीर्था धाडी ॥९॥ तीर्थयात्रेचा अभिप्रावो । हाचि निश्चितें निजभावो । जाणोनि देवाधिदेवो । मोकली उद्धवो बदरिकाश्रमा ॥८१०॥ उद्धवा तुज गेलिया तेथ । थोर लोकोपकार होईल सत्य । तुझेनि धर्में निश्चित । दीन समस्त उद्धरती ॥११॥ म्हणसी पावल्या तें तीर्थ । म्यां कैसें वसावें तेथ । तेही अर्थी लोकहितार्थ । तुज इत्यर्थ सांगेन ॥१२॥ उद्धवा तुझें जें आचरण । तोचि जनांसी उपदेश जाण । यालागीं वैराग्य-भक्ति-ज्ञान । स्वधर्माचरन सांडूं नको ॥१३॥ त्रिभुवनामाजीं सर्वथा । उद्धवा मज नाहीं कर्तव्यता । तोही मी लोकसंग्रहार्था । होय वर्तता निजधर्मीं ॥१४॥ तूं ऐसें म्हणसी आतां । ’त्रैलोक्य असे तुझ्या माथां । यालागीं लोकसंग्रहाथा । तूं होसी वर्तता स्वधर्मकर्मीं’ ॥१५॥ मी निजधामा जातों आपण । यालागीं माझी स्थिती पूर्ण । ते पूर्णता तुज म्यां अर्पिली जाण । लोकसंग्रहार्थ पूर्ण तूं विरक्त होईं ॥१६॥ अभेदभक्ती वैराग्य ज्ञान । स्वयें आचरोनि आपण । देखीं लावावे इतर जन । ’लोकासंग्रह’ जाण या नांव ॥१७॥ (संमतश्लोक-भगवद्गीता) न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ (अ.३ श्लोक २६)* उद्धवा माझिये ज्ञानप्राप्ती । तूं वंद्य जाहलासी त्रिजगतीं । तुझी जे आचरती स्थिती । तेचि लोकीं समस्तीं करिजेल ॥१८॥ आतां तुझेनि मिसें जाण । साडेतीं श्र्लोकींचें निरुपण । लोकसंग्रहार्थ सांगेन । तैसेंचि वर्तन करावें तुवां ॥१९॥ तुज पावलिया बदरिकाश्रमातें । तेथ विद्यमान बहुत तीर्थें । परी अलकनंदा मुख्य तेथें । जे नाशी दोषांतें दर्शनमात्रें ॥८२०॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४२ वा

ईक्षयाऽलकनन्दाया, विधूताशेषकल्मषः । वसानो वल्कलान्यङग, वन्यभुक् सुखनिस्पृहः ॥४२॥

करुनि अलकनंदेचें स्नान । करावें विध्युक्त तीर्थविधान । मग तेथें वसावें आपण । वसतें लक्षण तें ऐक ॥२१॥ त्यजूनि वस्त्रें आपण । करावीं वल्कलें परिधान । करुनि वनफलें भोजन । रहावें आपण अनुद्वेग ॥२२॥ आपुली पूर्ण निःस्पृहता । दावावी लोकसंग्रहार्था । निजसुखें तुज तेथें असतां । द्वंद्वसहिष्णुता दावावी ॥२३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४३ वा

तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां, सुशीलः संयतेन्द्रियः । शान्तः समाहितधिया, ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥४३॥

तूं ज्ञानविज्ञान संपन्न । तुज द्वंद्वबाधा न बाधी जाण । तरी द्वंद्वसहिष्णुता पूर्ण । दावावी आपण लोकहितार्था ॥२४॥ तुज नाहीं विषयासक्तता । तरी नेमावें इंद्रियार्था । प्रकट करावी सुशीलता । निजशांतता दावावी ॥२५॥ निजबुद्धीचें समाधान । सहजें प्रकटवावें आपण । मजपासूनि जें प्राप्त ज्ञान । त्याचें अनुसंधान दावावें ॥२६॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४४ वा

मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते, विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चितो, मद्धर्मनिरतो भव ॥४४॥

या स्थितीं तुज असतां जाण । बहुसाल तुज येतील शरण । तूं पावलासि माझें ज्ञान । हें सर्वही जन जाणती ॥२७॥ पावोनियां ब्रह्मज्ञान । स्वयें उद्धरला आपण । न करीचि दीनोद्धारण । हें भेडपण ज्ञात्याचें ॥२८॥ एक पावोनि ब्रह्मज्ञान । शिष्य उपदेशी आपण । बोध न करवे परिपूर्ण । ते निष्ठा हीन निर्वीर्य ॥२९॥ शिष्य बोधेंवीण चरफडी । गुरु गुरुपणें बडबडी । घरींच्या घरीं चुकामुकी गाढी । हे बोधपरवडी अबद्ध ॥८३०॥ परचित्तप्रबोधकवृत्ती । हे सामान्य नव्हे स्थिती । ब्रह्मज्ञानाची पूर्ण निष्पत्ती । या नांव निश्चितीं उद्धवा ॥३१॥ स्वयें तरोनि जनां तारी । हे ज्ञानाची अगाध थोरी । ते म्यां दिधली तुझ्या करीं । जन उद्धरीं उद्धवा ॥३२॥ शिष्यसुक्षेत्रीं ब्रह्मज्ञान । ज्याचें नव्हे वर्धमान । तंववरी नाहीं पूर्णपण । उद्धवा जाण निश्चित ॥३३॥ जेवीं पिकलिया वृक्षाप्रती । पक्षी तुटले स्वयें येती । तेवीं निडारली ब्रह्मस्थिती । तेथ शिष्य पावती स्वानंद ॥३४॥ बोलें उपदेशिती ब्रह्मज्ञान । बोध नव्हे तें निर्वीर्य जाण । तें तूं म्हणसी कायसेन । ऐक सांगेन उद्धवा ॥३५॥ अनुभवा आलें ब्रह्मज्ञान । तेणें अंगीं ये जाणपण । तेथ संचरे ज्ञानाभिमान । तेणें वीर्य क्षीण ज्ञानाचें ॥३६॥ जंव जंव ज्ञाता निरहंकार । तंव तंव ज्ञानासी वीर्य थोर । त्याची होतां कृपामात्र । बोध साचार सच्छिष्यासी ॥३७॥ तुज फावलें माझें ज्ञान । उपदेशिसी शिष्यजन । ते तुज देतील सन्मान । तरी तूं ज्ञानाभिमान धरुं नको ॥३८॥ शिष्य देतील सन्मान । तो ’नेघे’ म्हणतां अपक्वपण । घेतां आला ज्ञानाभिमान । हेंही विघ्न ज्ञात्यासी ॥३९॥ शिष्य देतील सन्मान । तो अनुद्वेगें घ्यावा आपण । परी न धरावा ज्ञानाभिमान । हें मुख्य लक्षण ज्ञात्याचें ॥८४०॥ तुज माझ्या ज्ञानाची पूर्ण प्राप्ती । तेचि एकांतीं लोकांतीं । नित्य निरभिमानस्थिती । स्वानंदस्फूर्ती सर्वदा ॥४१॥ तेचि निरभिमान स्थिती । उपदेशीं शिष्यांप्रती । निरभिमानापरती । दशा त्रिजगतीं असेना ॥४२॥ तेंचि उपदेशलक्षण । वाचेसी माझें नामकीर्तन । शरीरीं माझें नित्य भजन । मद्रूपीं मन निमग्न सदा ॥४३॥ ज्ञाता म्हणतां न धरी श्र्लाघ । मूर्ख म्हणतां न यावा राग । स्वयें रहावें अनुद्वेग । हे दशा चांग ज्ञात्याची ॥४४॥ एवं नित्य निरभिमान । भक्तियुक्त वैराग्य ज्ञान । स्वयें आचरोनि आपण । शिष्यसज्जन उपदेशिजे ॥४५॥ तुज जे शिष्य येती शरण । ते नीच न म्हणावे आपण । हें गुरुत्वाचें पूर्णपण । शिष्यही पूर्ण पूज्यत्वें देखें ॥४६॥ सद्गुरुसी सर्वां भूतीं । सर्वदा ब्रह्मप्रतीती । तेथ शिष्याचिये भूतव्यक्तीं । काय ब्रह्मस्थिती पळाली ॥४७॥ यालागीं शिष्यीं नीचपण । सर्वथा न देखावें आपण । शिष्य देखावा ब्रह्म पूर्ण । हें मुख्य लक्षण गुरुत्वाचें ॥४८॥ जेवीं तानयालागीं माता । तेवीं शिष्याचिया निजस्वार्था । गुरुसी कळवळा तत्त्वतां । शुद्ध ’सद्गुरुता’ या नांव ॥४९॥ शिष्यलक्षणप्रकार । मागां सांगितला विचार । तो जेथ देखसी अधिकार । तेथ साचार उपदेशीं ॥८५०॥ तुज जें शिकविलें प्रस्तुत । तें शिष्योपदेशसंग्रहार्थ । तूं ठायींचा गुणातीत । तुज हें समस्त स्पर्शेना ॥५१॥ अतिव्रज्य गतिस्तिस्त्रो, मामेष्यसि ततः परम् (॥४४॥) यापरी ज्ञान उपदेशितां । तुझी न मोडे गुणातीतता । ज्यांसी उपदेशिसी तत्त्वतां । तेही त्रिगुणावस्था जिंकिती ॥५२॥ पूर्वोक्त उपदेशयुक्तीं । जे शिष्य सर्वदा वर्तती । ते त्रिगुणांची त्रिविध वृत्ती । अतिक्रमिती गुरुकृपां ॥५३॥ त्रिगुणांचें त्रिविधपण । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन । जागृति सुषुप्ति आणि स्वप्न । ज्ञेय ज्ञाता ज्ञान साक्षेपें ॥५४॥ कार्य कारण आणि कर्ता । भोज्य भोजन आणि भोक्ता । शत्रु मित्र उदासीनता । या त्रिगुणावस्था बाधक ॥५५॥ तेथ येणें उपदेशें जाण । सच्छिष्य करुनि माझें भजन । त्रिगुणत्रिपुटी निर्दळून । माझें स्वरुप पूर्ण स्वयें होती ॥५६॥ माझिया स्वरुपाप्रती । नाहीं गुण ना गुणवृत्ती । भक्त मद्भावें गुणातीतीं । सहज पावती स्वानंद ॥५७॥ ऐसा आज्ञापिला उद्धवो । त्याचे अवस्थेचा अभिप्रावो । परीक्षितीप्रती पहा हो । स्वयें शुकदेवो सांगत ॥५८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४५ वा श्रीशुक उवाच - स एव मुक्तो हरिमेधसोद्धवः प्रदक्षिणं त्म परिसृत्य पादयोः । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधीर्न्यषिंचदद्वन्द्वपरोप्यपक्रमे ॥४५॥

जो निजमोक्षें नित्य निष्काम । जेणें अनुभविलें परब्रह्म । त्या श्रीशुकासी अतिसंभ्रम । उद्धवाचें प्रेम वर्णावया ॥५९॥ तो शुक म्हणे परीक्षिती । उद्धव आज्ञापिला श्रीपती । त्याच्या प्रेमाची अद्भुत स्थिती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥८६०॥ उद्धव जरी जाहला गुणातीत । तरी गुरुचरणीं प्रेम अद्भुत । ज्यासी सद्गुरु श्रीकृष्णनाथ । मूर्तिमंत परब्रह्म ॥६१॥ त्यजूं न शके हरिपदा । हरीचे ठायीं पूर्ण श्रद्धा । यालागीं जाण ’हरिमेधा’ । बोलिजे प्रबुद्धा उद्धवातें ॥६२॥ जो आवडीं करी हरीचें ध्यान । त्याचे ध्यानेंसीं हरि हरी मन । जो विवंची श्रीकृष्ण समाधान । त्याचे बुद्धीचें हरण हरि करी ॥६३॥ जो करी हरिचिंतन । त्याचे चित्ताचें हरि करी हरण । जो करी हरीचें स्मरण । त्याचा संसार संपूर्ण हरि हरी ॥६४॥ ऐशिया हरीच्या ठायीं सर्वदा । पावलियाही मुक्तिपदा । उद्धवाची सप्रेम श्रद्धा। यालागीं ’हरिमेधा’ त्यासी म्हणती ॥६५॥ जे पावले गुणातीतीं । त्यांसीही आवडे ज्याची भक्ती । तेणें श्रीकृष्णें उद्धवाप्रती । प्रयाण निश्चितीं नेमिलें ॥६६॥ दुरी प्रयाण बदरिकाश्रम । मागुता न भेटे पुरुषोत्तम । तो प्रयाणकाळ उपक्रम । जाहला सप्रेम उद्धवासी ॥६७॥ सर्वदा सुखदुःखातीत । उद्धव जाहलासे निश्चित । तोही प्रयाणकाळीं प्रेमयुक्त । प्रदक्षिणा करीत श्रीकृष्णासी ॥६८॥ चरणीं मस्तक ठेवितां जाण । आनंदाश्रु लोटले नयन । तेणें श्रीकृष्णाचें चरणक्षाळण । जाहलें संपूर्ण पदद्वया ॥६९॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४६ वा

सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो, न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुरः । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके, बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः ॥४६॥

आणिकांचा सेन्ह अतिबाधक । त्यातें सांडवी वेदविवेक । तैसा कृष्णस्नेह नव्हे देख । तो सुखदायक स्नेहाळू ॥८७०॥ उद्धवासी स्वाभाविक । गुरु परब्रह्म दोनी एक । इतरांसी भावनात्मक । उद्धवासी देख स्वतःसिद्ध ॥७१॥ ऐसा श्रीकृष्णस्नेहो आवश्यक । उद्धवासी सुखदायक । त्या श्रीकृष्णासी सांडितां देख । आत्यंतिक विव्हळ ॥७२॥ निःशेष निमाली विषयावस्था । जरी वृद्ध जाहली पतिव्रता । तरी त्यागावा निजभर्ता । हें तिशीं सर्वथा नावडे ॥७३॥ तेवीं अनुभवूनि परमार्था । उद्धव पावला जीवन्मुक्तता । तरी सद्गुरु श्रीकृष्ण त्यागितां । अतिविव्हळता गुरुप्रेमें ॥७४॥ स्नेहें द्वेषें सकामेंसीं । जे जे वेधले श्रीकृष्णासी । ते ते पावले परमानंदासी । त्या श्रीकृष्णासी त्यजी कोण ॥७५॥ (संमत श्लोक) काम क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो, यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ अविधीं रातलीं श्रीकृष्णासी । तीं वंद्य जाहलीं ब्रह्मादिकांसी । मा उद्धव विकला गुरुप्रेमांसी । केवीं श्रीकृष्णासी त्यजील ॥७६॥ ज्यासी परब्रह्मत्वें गुरुभक्ती । त्यासी तृणप्राय जीवन्मुक्ती । जाहलीही मुक्ती उपेक्षिती । विकिले गुरुभक्तीं अनन्यत्वें ॥७७॥ उल्लंघूं नये सद्गुरुवचन । करावें बदरिकाश्रमीं गमन । श्रीकृष्णप्रेमा पढिये पूर्ण । तो सर्वथा जाण निघों नेदी ॥७८॥ ऐसें उभयतां अतिसंकट । उद्धवासी वोढवलें दुर्घट । श्रीकृष्णप्रेमें उतटे पोट । न देखे वाट बदरीची ॥७९॥ त्यागोनि जावें जरी कृष्णनाथ । तरी हा निजधामा जाईल आतां । मग मी न देखें मागुता । यालागीं अवस्था अनावर ॥८८०॥ नवजलदघनतनु । श्याम राजीवलोचनु । आनंदविग्रही श्रीकृष्णु । ब्रह्म परिपूर्णु पूर्णत्वें ॥८१॥ मुकुट कुंडलें मेखळा । तिलक रेखिला पिंवळा । पदक एकावली गळां। कंठीं तेजागळा कौस्तुभ ॥८२॥ वांकीअंदुवांचा गजर । चरणीं गर्जत तोडर । विद्युत्प्राय पीतांबर । तेणें शार्ङगधर शोभत ॥८३॥ कांसे विराजे सोनसळा । अपाद रुळे वनमाळा । घवघवीत घनसांवळा । देखतां डोळां मन निवे ॥८४॥ ऐसें श्रीकृष्णदर्शन । पुढती न देखें मी आपण । यालागीं उद्धव जाण । प्रेमें संपूर्न विव्हळ ॥८५॥ उद्धव पावला ब्रह्म पूर्ण । त्यासी सगुणाची अवस्था कोण । तरी श्रीकृष्णप्रभा प्रकाशे चिद्धन । आत्मवस्तु संपूर्ण श्रीकृष्ण ॥८६॥ घृत थिजलें कां विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें । तेवीं सगुणनिर्गुणत्वें मुसावलें । परब्रह्म संचलें श्रीकृष्ण ॥८७॥ त्याज्य सगुण पूज्य निर्गुण । हेही दशा आरती जाण । ज्यासी ब्रह्मरुप तृणपाषाण । त्यासी त्याज्य सगुण कदा नव्हे ॥८८॥ एवं सगुण आणि निर्गुण । उद्धवासी समसमान । गुरुत्वें कृष्णीं प्रेम गहन । तो त्यागितां पूर्ण विव्हळता ॥८९॥ परी आज्ञा नुल्लंघवे सर्वथा । म्हणोनि निघावें बदरीतीर्था । तंव श्रीकृष्णासी सांडूनि जातां । परमावस्था उद्धवीं ॥८९०॥ उद्धव प्रयाण अवसरीं । लोळणी घाली पायांवरी । चरण आलिंगुनी हृदयीं धरी । तरी जावया दूरी धीर नव्हे ॥९१॥ मज एथोनि गेलिया आतां । मागुती न देखें श्रीकृष्णनाथा । तेणें अनिवार अवस्था । पाऊल सर्वथा न घालवे ॥९२॥ मी निवालों कृष्णचरणामृतीं । मज चाड नाहीं महातीर्थी । त्याही मज अदृष्टगतीं । अंतीं श्रीपति त्यागवी ॥९३॥ सप्रेम चळचळां कांपत । कंठ जाहला सद्गदित । बाष्पें क्षणक्षणां स्फुंदत । स्वेदरोमांचित उद्धव ॥९४॥ गमनालागीं अतिउद्यत । पायां लागोनि पर्हाच जात । सवेंचि येऊनि पायां लागत । विगुंतलें चित्त हरिप्रेमीं ॥९५॥ पुढती नमन पुढती गमन । पुढती घाली लोटांगन । पुढती वंदी श्रीकृष्णचरण । सर्वथा जाण निघवेना ॥९६॥ देखोनि उद्धवाचा भावो । परमानंदें तुष्टला देवो । यासी माझ्या ठायीं अतिस्नेहो । गुरुत्वें पहा हो अनन्य ॥९७॥ कृपा उपजली यदुनायका । आपुले चरणींच्या पादुका । उद्धवासी दिधल्या देखा । तेणें निजमस्तका ठेविल्या ॥९८॥ पादुका ठेवितांचि शिरीं । मी जातों कृष्णापासूनि दूरी । हें नाठवे उद्धवाअंतरीं । ऐशियापरी प्रबोधिला ॥९९॥ पादुका ठेवितांचि माथां । स्वयें उपशमे अवस्था । नमस्कारोनि श्रीकृष्णनाथा । होय निघता तदाज्ञा ॥९००॥ त्रिवार करोनि प्रदक्षिणा । अवलोकूनि श्रीकृष्णवदना । नमस्कारोनि श्रीचरणा । उद्धव कृष्णाज्ञा निघाला ॥१॥ तृतीयस्कंधींचें निरुपण । उद्धवासी विदुरदर्शन । दोघां पडिलें आलिंगन । कुशल संपूर्ण पूशिलें ॥२॥ तेथ सांगतां कृष्णनिधन । उद्धव नव्हेचि दीनवदन । तें विदुरासी कळलें चिह्न । हा ब्रह्मज्ञान पावला ॥३॥ मरता गुरु रडता चेला । दोंहीचा बोध वायां गेला । साच मानी जो या बोला । तोही ठकला निश्चित ॥४॥ यासी तुष्टली श्रीकृष्णकृपामूर्ती । निमाली मोहममतावृत्ती । पावला परमानंदप्राप्ती । स्वानंदस्थितीं डुल्लत ॥५॥ शब्दा नातळोनि बोल बोले । पृथ्वी नातळोनि सहजें चाले । असोनि नामरुपमेळें । नामरुपा नातळे हा एक ॥६॥ हा रसनेवीण सुरस चाखे । डोळ्यांवीण आपणपैं देखे । इंद्रियावीण सोलींव सुखें । निजात्मतोखें हा भोगी ॥७॥ निर्विकल्पनिजबोधेंसीं । त्यावरी भक्तिज्ञानवैराग्येंसीं । स्थिती देखोनि उद्धवापाशीं । विदुर मानसीं निवाला ॥८॥ मग तो विनवी उद्धवासी । तुज तुष्टला हृषीकेशी । तूं पावलासि ब्रह्मज्ञानासी । तें मज उपदेशीं सभाग्या ॥९॥ उद्धव म्हणे तुझें भाग्य धन्य । तुज अंतीं स्मरला श्रीकृष्ण । तुज सांगावया ब्रह्मज्ञान । मैत्रेयासी जाण आज्ञापिलें ॥९१०॥ कृष्ण मज जरी आज्ञा देता । तरी मी तत्काळ बोध करितों तत्त्वतां । तुज सद्गुरु परमार्था । जाण सर्वथा मैत्रेय ॥११॥ ऐकतां उद्धवाचें वचन । विदुर प्रेमें गहिंवरला पूर्ण । काय बोलिला आपण । सावधान अवधारा ॥१२॥ हें तृतीयस्कंधींचें निरुपण । प्रसंगें एथें आलें जाण । विदुर बोलिला अतिगहन । तेंचि वचन अवधारा ॥१३॥

(संमत श्लोक) - क्वाहं कीटकवत्तुच्छ:, क्व च कारुण्यवारिधिः । तेनाहं स्मारितोऽस्म्यद्य, मुमुर्षुः केशवं यथा ॥१॥

विदुर म्हणे मी मशक । रंकांमाजीं अतिरंक । त्या मज स्मरे यदुनायक । कृपा अलोलिक दासांची ॥१४॥ नाठवीच देवकीवसुदेवांसी । नाठवीच बळिभद्रपांडवांसी । तो आठवी मज दासीपुत्रासी । हृषीकेशी कृपाळू ॥१५॥ जेवीं मरता स्मरे नारायण । तेवीं अंतीं मज स्मरला कृष्ण । यापरी भक्तप्रतिपाळू जाण । कृपासिंधु पूर्ण श्रीकृष्ण ॥१६॥ आशंका ॥ द्वारकेसी असतां श्रीकृष्ण । तैंचि उद्धवें केलें गमन । त्यासी प्रभासींचें कृष्णनिधन । म्हणाल संपूर्ण अदृश्य ॥१७॥ तरी उद्धवविदुरसंवादखूण । येचि अर्थीचें निरुपण । समूळ सांगेन कथन । तें सावधान अवधारा ॥१८॥ उद्धव जाता मार्गीं आपण । अवचितीं जाहली आठवण । न पाहतां कृष्णनिधन । मी कां गमन करितों हें ॥१९॥ श्रीकृष्णचरित्र अतिगोड । तें सांडूनि तीर्थी काय चाड । ऐसा विचार करुनि दृढ । श्रद्धेनें प्रौढ श्रद्धाळू ॥९२०॥ परतोनि कृष्णापाशीं जातां । तो मज राहों नेदी सर्वथा । कृष्णामागें कळों नेदितां । आला मागुता प्रभासेंसी ॥२१॥ तेथेंही राहोनियां गुप्त । पाहों लागला श्रीकृष्णचरित । तंव यादवकुळाचा घात । देखिला समस्त उद्धवें ॥२२॥ कुळ निर्दळूनि एकला । कृष्ण अश्वत्थातळीं बैसला । तेथ जराव्याधें बाण विंधिला । चरणीं लागला मृगशंका ॥२३॥ चरणीं लागतांचि घावो । थोर सुखें सुखावला देवो । कृतकार्य जाहलें निःसंदेहो । निजधामा पहा हो जावया ॥२४॥ बाण लागतां भलतेयांसी । घायें होती कासाविशी । ते दशा नाहीं श्रीकृष्णासी । देहत्व त्यासी अतिमिथ्या ॥२५॥ जेवीं घाय लागतां छायेसी । पुरुष नव्हे कासाविशी । तेवीं व्याधें विंधितां बाणेंसी । ग्लानी कृष्णासी असेना ॥२६॥ ते संधीं मैत्रेय आला । त्यासी ज्ञानोपदेश केला । ते काळीं विदुर आठवला । कृपा कळवळला श्रीकृष्ण ॥२७॥ आजी येथें विदुर असता । तरी मी ब्रह्मज्ञान उपदेशितों सर्वथा । मैत्रेया तुज सांगतों आतां । त्यासी तूं तत्त्वतां उपदेशीं ॥२८॥ पावोनि कृष्णगुह्यज्ञान । मैत्रेयासी परम सावधान । म्हणे कलियुग धन्य धन्य । ब्रह्मवादी जन बहुसाल होती ॥२९॥ "सर्वे ब्रह्म वदिष्यन्ति, सम्प्राप्ते च कलौ युगे । नैव तिष्ठन्ति मैत्रेय, शिश्नोदरपरायणाः" ॥२॥ वादकत्वें कलियुगाप्रती । बहुसाल ब्रह्मवादी होती । परी न राहती ब्रह्मस्थितीं । जाण निश्चितीं मैत्रेया ॥९३०॥ वदूनियां ब्रह्मज्ञान । होती शिश्नोदरपरायण । जिह्वा शिश्न जो आवरी संपूर्ण । त्यासीच ब्रह्मज्ञान कलियुगीं ॥३१॥ ऐकोनि मैत्रेयसंवादासी । उद्धव आला श्रीकृष्णापाशीं । प्रदक्षिणा करुनि त्यासी । मग पायांसी लागला ॥३२॥ ऐकून मैत्रेयाचें ज्ञान । देखोनि कृष्णाचें निर्याण । उद्धव निघाला आपण । तें ऐक लक्षण परीक्षिती ॥३३॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४७ वा

ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य, गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना, ततः समास्थाय हरेरगाद्गतिम् ॥४७॥

जगाचें विश्रामधाम । जो पुरुषांमाजीं पुरुषोत्तम । तो हृदयीं धरोनि आत्माराम । उद्धव सप्रेम निघाला ॥३४॥ कृष्णाची पूर्णस्थिती । हृदयीं धरोनि सुनिश्चितीं । उद्धव विशाल तीर्थाप्रती । स्वानंदस्थितीं निघाला ॥३५॥ उद्धव स्वानंदस्थितिपूर्ण । जेथें जेथें करी गमन । ते ते लोक होती पावन । भक्तिज्ञानवैराग्यें ॥३६॥ जैसजैसी विवेकविरक्ती । तैसतैसी बोधक शक्ती । उपदेशित ज्ञानभक्ती । चालिला त्रिजगती उद्धरित ॥३७॥ ज्यांसी उद्धवासी जाहली भेटी । त्यांसी हरिभजनीं पडे मिठी । भवभय पडों नेदी दृष्टीं । बोधक जगजेठी उद्धव ॥३८॥ जे जे भगवद्भक्ति करित । ते ते ’भागवत’ म्हणिजेत । मुक्तीहीवरी भजनयुक्त । महाभागवत उद्धव ॥३९॥ उद्धवें आदरिली जे भक्ती । तिची किंकर नित्यमुक्ती । यालागीं ’महाभागवत’ स्थिती । बोलिजे निश्चितीं उद्धवा ॥९४०॥ निजशांतता अतिनिर्मळ । आत्मानुभवें अतिप्रांजळ । मोक्षाहीवरी भजनशीळ । भक्त विशाळ उद्धव ॥४१॥ ऐशी उद्धवाची विशाळता । तोही पावला विशालतीर्था । ’विशाल’ म्हणावयाची कथा । ऐक आतां सांगेन ॥४२॥ जेथ श्रद्धामात्रें चित्तशुद्धी । स्मरणमात्रें निर्विकल्प बुद्धी । ’नारायण’ नामें मोक्षसिद्धी । ’विशाल’ या विधीं बदरिकाश्रम ॥४३॥ जेथ जनहितार्थ नारायण । अद्यापि करितो अनुष्ठान । मोक्षमार्गी कृपा पूर्ण । यापरी विशाळपण बदरिकाश्रमातें ॥४४॥ जेथ अल्प तपें फळ प्रबळ । अल्पध्यानें आकळे सकळ । अल्प विरक्तीं मोक्ष केवळ । ऐसा फळोनि विशाळ बदरिकाश्रम ॥४५॥ जो अंतर्यामीं गोविंदु । जो जगाचा सुहृद बंधु । जो आत्माराम प्रसिद्धु । ज्याचेनि निजबोधु उद्धवा ॥४६॥ जैसा कृष्णें केला उपदेशु । तैसा बदरिकाश्रमीं रहिवासु । उद्धवें केला निजवासु । तोचि जनांसी विश्वासु परमार्थनिष्ठे ॥४७॥ जैसी उद्धवाची स्थिती गती । जैशी उद्धवाची ज्ञानभक्ती । जैशी उद्धवाची विरक्ती । तोचि जनांप्रती उपदेश ॥४८॥ जेथें गुरुसी विषयासक्ती । तेथें शिष्यासी कैंची विरक्ती । जेथ गुरुसी अधर्मप्रवृत्ती । तेथ शिष्यासी निवृत्ति कदा न घडे ॥४९॥ यालागीं उद्धवाचें आचरित । तेंचि आचरती जन समस्त । एवं परोपकारार्थ । उद्धव विरक्त बदरिकाश्रमीं ॥९५०॥ जैसें शिकवूनि गेला श्रीकृष्णनाथ । तैसेंचि उद्धव आचरत । त्याचेनि धर्में जन समस्त । जाहले विरक्त परमार्थीं ॥५१॥ परब्रह्माची निजप्राप्ती । दृढ करुनि गेला श्रीपती । तेचि उद्धवासी ब्रह्मस्थिती । अहोरातीं अखंड ॥५२॥ बैसतां घालूनि आसन । का करितां गमनागमन । उद्धवाचें ब्रह्मपण । सर्वथा जाण मोडेना ॥५३॥ विरक्ती आणि भोगासक्ती । दोनी देहावरी दिसती । या दोंहीहूनि परती । परब्रह्मस्थिती उद्धवीं ॥५४॥ विरक्तीमाजीं नव्हे विरक्त । भोगीं नव्हे भोगासक्त । या दोंहीहून अतीत । ब्रह्म सदोदित उद्धव ॥५५॥ तेथ प्रारब्धक्षयें जाण । त्या देहासी येतां मरण । उद्धव ब्रह्मीं ब्रह्म पूर्ण । जन्ममरण तो नेणे ॥५६॥ देहींचा देहात्मभावो । निर्दळूनि निःसंदेहो । उद्धवासी ब्रह्मानुभवो । श्रीकृष्णें पहा हो दृढ केला ॥५७॥ ऐशिया उद्धवासी देहांतीं । ’विदेहकैवल्या’ ची प्राप्ती । म्हणणें हें परीक्षिती । दृढ भ्रांती वक्त्याची ॥५८॥ घडितां मोडितां कांकण । घडमोडी नेणे सुवर्ण । तेवीं देहासीच जन्ममरण । उद्धव परिपूर्ण परब्रह्म ॥५९॥ उद्धवासी देहीं वर्ततां । तो नित्य मुक्त विदेहता । त्यासी देहांतीं विदेहकैवल्यता । हे समूळ वार्ता लौकिक ॥९६०॥ देह राहो अथवा जावो । हा ज्ञात्यासी नाहीं संदेहो । त्यासी निजात्मता ब्रह्मभावो । अखंड पहा हो अनुस्यूत ॥६१॥ देहासी दैव वर्तवि जाण । देहासी दैव आणी मरण । ज्ञाता ब्रह्मीं ब्रह्म पूर्ण । जन्ममरण तो नेणे ॥६२॥ देह असो किंवा जावो । आम्ही परब्रह्मचि आहों । दोरीं सापपण वावो । दोरेंचि पहा हो जेवीं होय ॥६३॥ जेथ मृगजळ आटलें । तेथें म्हणावें कोरडें जाहलें । जेव्हां होतें पूर्ण भरलें । तेव्हांही ओलें असेना ॥६४॥ तेवीं देहाची वर्तती स्थिती । समूळ मिथ्या प्रतीती । त्या देहाचे देहांतीं । विदेहकैवल्यप्राप्ती नवी न घडे ॥६५॥ यापरी बदरिकाश्रमाप्रती । उद्धवें बहुकाळ करुनि वस्ती । त्याचि निजदेहाचे अंतीं । भगवद्गती पावला ॥६६॥ ’पावला’ हेही वदंती । लौकिक जाण परीक्षिती । तो परब्रह्मचि आद्यंतीं । सहज स्थिती पावला ॥६७॥ उद्धवाची भगवद्भक्ती । आणि निदानींची निजस्थिती । तेणें शुक सुखावला चित्तीं । कृष्णकृपा निश्चितीं वर्णित ॥६८॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४८ वा

य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं, ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङघ्रिणा, सच्छ्रद्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते ॥४८॥

जे योगेश्वर योगस्थिती । जे पावले जीवन्मुक्ती । तेही कृष्णचरण सेविती । ऐशी पूज्य मूर्ती श्रीकृष्णाची ॥६९॥ पदीं रंगले सनकादिक । संत सज्जन अनेक । ब्रह्मादिक तेथें रंक । ऐसा श्रेष्ठ देख श्रीकृष्ण ॥९७०॥ तेणें श्रीकृष्णें स्वानंदस्थिती । प्रगट केली निजभक्ती । अतिकृपा उद्धवाप्रती । स्वमुखें श्रीपती बोलिला ॥७१॥ भगवद्भक्ति महासागर । तेथें निजधैर्य तोचि मंदर । गुरुशिष्ययुक्ति सुरासुर । मथनतत्पर साटोपें ॥७२॥ भाव विश्वास दोनी मांजरीं । बोध रविदोर दृढ धरी । प्रत्यगावृत्ति अभ्यासेंकरीं । मंथन निर्धारीं मांडिलें ॥७३॥ तेथ मथनीं प्रथमदृष्टीं । ’अहं ज्ञाता’ हें हालाहल उठी । तें विवेकशिवें धरिलें कंठीं । पुढती अहं नुठी गिळिलें तैसें ॥७४॥ निरभिमानें मथूनि मथित । काढिलें भक्तिसारामृत । तें उद्धवालागीं श्रीकृष्णनाथ । कृपेनें निश्चित अर्पिलें ॥७५॥ धर्म अर्थ काम मुक्ती । चहूं पुरुषार्थाही वरती । श्रीकृष्णें सारामृत-निजभक्ती । उद्धवाहातीं अर्पिली ॥७६॥ निजबोधाचें पात्र जाण । निजानुभवें आसाऊन । तेथें हें सारामृत भरोन । करविलें प्राशन उद्धवासी ॥७७॥ तेणें उद्धव निवाला । त्रिविधतापें सांडवला । परम सुखें सुखावला । परब्रह्मीं जडला ब्रह्मत्वें ॥७८॥ भक्तिसारामृतप्राशन । उद्धवें करोनियां जाण । पावला परम समाधान । ऐसा कृपाळु श्रीकृष्ण निजभक्तां ॥७९॥ कृष्ण उद्धव संवाद पूर्ण । भक्तिसारामृत गुह्यज्ञान । याचें जो करी सेवन । श्रवणमनन निदिध्यासें ॥९८०॥ ऐसें जो करी कथासेवन । त्या भेणें पळे भवबंधन । स्वप्नीं न देखे जन्ममरण । हाही नव्हे जाण नवलावो ॥८१॥ जे लागोनि त्याचे संगती । दृढावले ये कथेचे भक्तीं । त्यांसी भवभयाची प्राप्ती । न बाधी कल्पांतीं कुरुराया ॥८२॥ ज्यासी या कथेची श्रद्धा पूर्ण । ज्यासी या कथेचें अनुसंधान । ज्यासी ये कथेचें अनुष्ठान । तो उद्धरी जाण जगातें ॥८३॥ जो सूर्याचे घरीं राहिला । त्यासी रात्रीचा यावा ठेला । मा जो त्याचे गांवींच वसला । तोही मुकला रात्रीसी ॥८४॥


एकनाथी भागवत - श्लोक ४९ वा

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं, निगमकृदुपजर्हे- भृङगवद्वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद्भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥४९॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे श्रीकृष्णोद्धवसंवादे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥

संसारभयें अति त्रासले । जे कृष्णासी शरण आले । त्यांचें भवभय हरावया वहिलें । जेणें मथन केलें वेदार्थाचें ॥९३॥ मथूनि उपनिषद्भार । काढिलें ज्ञानविज्ञानसार । ज्यालागीं शिणले ज्ञाते नर । तयांसी पैल मेर ठाकेना ॥९४॥ म्हणशी निगम मथितां । वेदासी जाहली परम व्यथा । कृष्ण वेदांचा आदिकर्ता । तो दुःख सर्वथा हों नेदी ॥९५॥ जेवीं स्वयें वांसरुं गाय दुहितां । वाहला न लगे सर्वथा । तेवीं श्रीकृष्ण वेद मथितां । वेदासी व्यथा बाधीना ॥९६॥ जो सर्वज्ञ हृषीकेश । वेदार्थसार-राजहंस । तेणें नेदितां दुःखलेश । वेदसारांश काढिला ॥९७॥ एवं वेदार्थनिजमथित । ज्ञानविज्ञानसारामृत । कृष्णें काढूनि इत्यंभूत । भृत्यहितार्थ कृपा अर्पी ॥९८॥ जेवीं हळुवारपणें षट्‌पद । काढी सुमनमकरंद । तेवीं मथूनियां वेद । श्रीकृष्णें सार शुद्ध काढिलें ॥९९॥ यापरी श्रीकृष्णनाथ । भक्तकृपाळू कृपावंत । काढूनि वेदसारामृत । निजभृत्या देत निर्भय ॥१०००॥ ऐसें वेदसारामृत पूर्ण । भृत्यासी पाजूनि श्रीकृष्ण । निजभक्तांचें जन्ममरण । निर्दळी संपूर्ण भवभय ॥१॥ जगाचें माया मुख्य कारण । कृष्ण मायेचेंही निजकारण । जें स्वरुप सच्चिदानंदघन । त्यासी संज्ञा ’श्रीकृष्ण’ नामाची ॥२॥ घेऊनि माया मनुष्यनट । पुरुषांमाजीं पुरुषश्रेष्ठ । पूर्ण ज्ञानें ज्ञाननिष्ठ । वंद्य वरिष्ठ श्रीकृष्ण ॥३॥ त्यासी कायावाचा आणि मन । सर्वार्थीं अनन्यशरण । यापरी श्रीशुक आपण । करी मनें नमन श्रीकृष्णा ॥४॥ ऐसें श्रीशुकें केलें नमन । तेणें परीक्षिती सप्रेम पूर्ण । भक्तकृपाळू एक श्रीकृष्ण । दुसरा जाण असेना ॥५॥ उद्धव पावला परम निर्वाण । सरलें ज्ञानकथानिरुपण । जगीं श्रेष्ठ भगवद्भजन । भक्तांअधीन श्रीकृष्ण ॥६॥ जें जें भक्तांचें मनोगत । तें तें पुरवी श्रीकृष्णनाथ । शेखीं निजपदही देत । कृपा समर्थ भक्तांची ॥७॥ निजधामा निघतां श्रीकृष्ण । जरी उद्धव न करितां प्रश्न । तरी हें परमामृतकथन । सर्वथा श्रीकृष्ण न बोलता ॥८॥ यालागीं उद्धवाचा महाथोर । जगासी जाहला उपकार । भक्तिज्ञानवैराग्यसार । ज्याचेनि शार्ङगधर स्वयें वदला ॥९॥ उद्धवाचेनि धर्में जाण । भवाब्धि तरे त्रिभुवन । ऐसें बोलविलें गुह्यज्ञान । सप्रेम भजन तद्युक्त ॥१०१०॥ उपेक्षून चारी मुक्ती । उद्धवें थोराविली हरिभक्ति । एवढी उद्धवें केली ख्याती । त्रिजगती तरावया ॥११॥ एकादशाचेनि नांवें । घातली भक्तिमुक्तीची पव्हे । एवढी कीर्ति केली उद्धवें । जडजीवें तरावया ॥१२॥ धेनूच्या ठायीं क्षीर पूर्ण । परी हाता न ये वत्सेंवीण । तेवीं श्रीकृष्णाचें पूर्ण ज्ञान । उद्धवें जाण प्रगट केलें ॥१३॥ कृष्णोद्धवसंवादकथन । तें अतिशयें ज्ञान गहन । तेथ मी अपुरतें दीन । केवीं व्याख्यान करवलें ॥१४॥ कृष्णोद्धवज्ञान गहन । त्याचें करावया व्याख्यान । साह्य जाहला जनार्दन । जो सर्वी सर्वज्ञ सर्वार्थीं ॥१५॥ पदपदार्थसंगतीं । ज्ञानाची परिपाकस्थिती । वैराग्ययुक्त भक्तिमुक्ती । हेही व्युत्पत्ती मी नेणें ॥१६॥ माझें जें कां मीपण । तेंही जाहला जनार्दन । तेव्हां पदपदार्थव्याख्यान । कर्ता जाण तो एक ॥१७॥ तो एका एकपणाचेनि भावें । ऐक्यता फावली स्वभावें । ’एकाजनार्दन’ येणें नांवें । हा ग्रंथ देवें विस्तारिला ॥१८॥ माझे बुद्धीचीही बुद्धी । जनार्दन जाहला अर्थावबोधीं । कवित्वयुक्ति-पदबंधीं । वदता त्रिशुद्धी जनार्दन ॥१९॥ माझें नामरुप कर्म गुण । मूळीं पाहतां मिथ्या जाण । परी तेंही जाहला जनार्दन । ऐसें एकपण पढियंतें ॥१०२०॥ नांवें भावें एकपण । यालागीं तुष्टला जनार्दन । तेणें माझ्या नांवाऐसें जाण । जगीं एकपण प्रकाशिलें ॥२१॥ ’एका’या नामाचें कौतुक । पढिये जनार्दनासी आत्यंतिक । तेणें तो मजशीं जाहला एक । ’मी तूं’ देख म्हणतांही ॥२२॥ ’एका’ या नांवाचें कौतुक । जनार्दनासी ऐसें देख । एकत्वीं प्रकाशी अनेक । अनेकीं एक अविकारी ॥२३॥ नांवें एक भावें एक । त्यासी देवाचें सर्वदा ऐक्य । मग देखतां एकानेक । भिन्नत्व देख असेना ॥२४॥ हें एकत्व जंव न ये हाता । तंव न लाभे देवाची प्रसन्नता । एकत्वावांचूनि सर्वथा । अकर्तात्मता कळेना ॥२५॥ जंव कर्तव्याचा अहंभावो । तंव सर्वथा न भेटे देवो । अहंपाशीं बद्धतेशी ठावो । मुक्तता पहा हो तत्त्यागें ॥२६॥ नामरुपा एकपण । हेंचि माझें अनुष्ठान । तेणें तुष्टला जनार्दन । माझें मीपण तोचि जाहला ॥२७॥ जेवीं बाहुल्यांचें खेळणें । तेथ रुसणें आणि संतोषणें । हें खेळवित्याचें करणें । बाहुली नेणे तो अर्थ ॥२८॥ तेवीं माझेनि नांवें कविता । करुन जनार्दन जाहला वक्ता । यालागीं हें ग्रंथकथा । साधुसंतां पढियंती ॥२९॥ देह अहंता ग्रंथ करितां । एकही वोवी न ये हाता । येथ जनार्दन जाहला वक्ता । ग्रंथ ग्रंथार्था तेणें आला ॥१०३०॥ देखोनि मराठी गोठी । न म्हणावी वृथा चावटी । पहावी निजबोधकसवटी । निजात्मदृष्टीं सज्जनीं ॥३१॥ संस्कृत वंद्य प्राकृत निंद्य । हे बोल काय होती शुद्ध । हाही अभिमानवाद । अहंता बंध परमार्थी ॥३२॥ मोलें भूमि खणितां वैरागरीं । अवचटें अनर्घ्यरत्नो लाभे करीं । तें रत्नम सांपडल्या केरीं । काय चतुरीं उपेक्षा ॥३३॥ तेवीं संस्कृत आटाटी । करितां परमार्थीं नव्हे भेटी । तेचि जोडल्या मराठीसाठीं । तेथ घालिती मिठी सज्ञान ॥३४॥ चकोरां चंद्रामृतप्राशन । वायसां तेथें पडे लंघन । तेवीं हा महाराष्ट्र ग्रंथ जाण । फळाफळपण ज्ञानाज्ञानें ॥३५॥ देवासी नाहीं भाषाभिमान । संस्कृत प्राकृत दोनी समान । ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । त्या भाषां श्रीकृष्ण संतोषे ॥३६॥ साजुक आणि सुकलीं । सुवर्णसुमनीं नाहीं चाली । तेवीं संस्कृत प्राकृत बोली । ब्रह्मकथेनें आली समत्वा ॥३७॥ संस्कृत भाषा निंदा केली । तरी ते काय पावन जाहली । प्राकृत भाषा हरिकथा केली । ते वृथा गेली म्हणवेना ॥३८॥ जंव जंव दृढ भाषाअभिमान । तंव तंव वक्त्यासी बाधक पूर्ण । ज्या भाषा केलें ब्रह्मकथन । ते होय पावन हरिचरणीं ॥३९॥ माझी मराठी भाषा उघडी । परी परब्रह्मेंसीं फळली गाढी । जे जनार्दनें लाविली गोडी । ते चवी न सोडी ग्रंथार्थ ॥१०४०॥ हे जनार्दनकवितावाडी । ब्रह्मरसें रसाळ गाढी । संतसज्जन जाणती गोडी । यालागीं जोडी जोडिला ग्रंथ ॥४१॥ उद्धवव्याजें स्वयें श्रीकृष्ण । वदला पूर्ण ब्रह्मज्ञान । येणें छेदूनि भवबंधन । दीनजन तरावया ॥४२॥ तो हा एकादशाऐसा ग्रंथ । जेथ ठाकठोक परमार्थ । येणें महाकवि समस्त । निजहितार्थ पावले ॥४३॥ पक्व फळीं शुक झेंपावे । तेथ मुंगीही जाऊनि पावे । तेवीं महाकवींचे घेऊनि मागोवे । मीही पावें प्राकृत ॥४४॥ महारायाच्या ताटापाशीं । रिगमु नाहीं समर्थांसी । तेथें सुखें बैसे माशी । तेवीं हा आम्हांसी प्राकृत ग्रंथ ॥४५॥ भोजनीं धरोनि बापाचा हात । गोड तें आधीं बाळक खात । तेवीं हा महाकवींच्या अनुभवांत । प्राकृतें परमार्थ मीही लाभें ॥४६॥ मी लाधलों सद्गुरुचरण । तेणें हें चालिलें निरुपण । बाप कृपाळु जनार्दन । ग्रंथ संपूर्ण तेणें केला ॥४७॥ म्हणाल पूर्ण जाहला परमार्थ । पुढें आहे महाअनर्थ । तैसा नव्हे गुह्यज्ञानार्थ । स्वयें श्रीकृष्णनाथ दावील ॥४८॥ माता पिता स्त्री पुत्र जन । जाती गोत सुहृद सज्जन । सकळ कुळासी येतां मरण । ममता श्रीकृष्ण कदा न धरी ॥४९॥ कृष्ण आज्ञा काळ वंदी माथां । एवढी हातीं असतां सत्ता । तरी कुळरक्षणाची ममता । श्रीकृष्णनाथा असेना ॥१०५०॥ ज्यासी देहीं निरभिमानता । ज्यासी बाधीना कुळाची ममता । ते देहींची निरहंकारता । श्रीकृष्ण आतां स्वांगें दावी ॥५१॥ तें ज्ञानपरिपाकनिर्वाण । अतिगोडीचें निरुपण । पुढिले दों अध्यायीं जाण । श्रीशुक आपण सांगेल ॥५२॥ ते ज्ञानगुह्य निजकथा । जनार्दनकृपा तत्त्वतां । एका जनार्दन वक्ता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥५३॥ जेथ संत अवधान देती । ते कथा वोढवे परमार्थीं । एका जनार्दनीं विनंती । अवधान ग्रंथार्थीं मज द्यावें ॥५४॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे एकादशस्कंधे भगवदुद्धवसंवादे एकाकारटीकायां परमार्थप्राप्तिसुगमोपायकथनोद्धवबदरिकाश्रमप्रवेशो नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥


PD-icon.svg हे साहित्य भारतात तयार झालेले असून ते आता प्रताधिकार मुक्त झाले आहे. भारतीय प्रताधिकार कायदा १९५७ नुसार भारतीय साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर ६० वर्षांनी त्याचे साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. त्यानुसार १ जानेवारी १९५६ पूर्वीचे अशा लेखकांचे सर्व साहित्य प्रताधिकारमुक्त होते. Flag of India.svg