लक्षदीप

विकिस्रोत कडून
Jump to navigation Jump to search

________________

लक्षदीय निवडक लक्ष्मीकांत देशमुख २ ८ नातेसंवंध सी श्रुणहत्या दहशत? बालमजुरी जमरी श्रुटचार संपादक : डॉ. रणधीर शिंदे ________________

लक्षदीय निवडक लक्ष्मीकांत देशमुख ________________

TM दिलीपराज प्रकाशनाची सर्व पुस्तके आता आपण Online खरेदी करू शकता. आमच्या Website ला कृपया एकदा अवश्य भेट द्या. अथवा Email करा. www.diliprajprakashan.in Email - diliprajprakashan@yahoo.in - - l:: F EE: FFTHE 11 ________________

लक्षदीप निवडक लक्ष्मीकांत देशमुख संपादक : डॉ. रणधीर शिंदे ।। 1।। - - -- - --- - TM दिलीपराज प्रकाशन प्रा. लि. २५१ क, शनिवार पेठ, पुणे -४११०३० ________________

लक्षदीप / LAKSHADEEP (निवडक लक्ष्मीकांत देशमुख ) संपादक : डॉ. रणधीर शिंदे प्रकाशक राजीव दत्तात्रय बर्वे, मॅनेजिंग डायरेक्टर, दिलीपराज प्रकाशन प्रा. लि., २५१ क, शनिवार पेठ, पुणे - ४११ ०३०. दूरध्वनी क्रमांक (फॅक्ससहित) | २४४७१७२३ २४४८३९९५ । २४४९५३१४ © लक्ष्मीकांत देशमुख • प्रथमावृत्ती - १४ फेब्रुवारी २०१५ • प्रकाशन क्रमांक - २२०४ ISBN : 978 - 93 - 5117 - 042 - 6 मुद्रक मधुराज प्रिंटर्स अॅण्ड पब्लिकेशन्स् प्रा. लि. स. नं. २९/८-९, पारी कंपनीजवळ, धायरी, पुणे - ४११ ०४१ टाईपसेटिंग का. वि. शिगवण, अक्षरवेल दत्तवाडी, पुणे ४११ ०३० मुद्रित शोधन : एस. एम. जोशी मुखपृष्ठ : सुहास चांडक मूल्य - १ पाचशे मात्र या पुस्तकातील कोणताही मजकूर, कोणत्याही स्वरूपात वा माध्यमात पुनःप्रकाशित अथवा संग्रहित करण्यासाठी लेखक व प्रकाशकाची लेखी पूर्वपरवानगी घेणे बंधनकारक आहे. ________________

|| प्रस्तावना लक्षदीप हा लक्ष्मीकांत देशमुख यांच्या निवडक साहित्याचा संपादित संग्रह. देशमुख यांनी १९८० नंतर विविधस्वरूपी लेखन केलेले आहे. सनदी अधिकारी म्हणून ते नुकतेच निवृत्त झाले आहेत. कथा, कादंबरी, ललित व वैचारिक असे त्यांच्या लेखनाचे स्वरूप आहे. देशमुख यांनी लिहिलेल्या विविध प्रकारातील प्रातिनिधिक स्वरूपात लेखनाचा समावेश या संपादनात केला आहे. कथा, नाटक, ललित व प्रवासवर्णन व वैचारिक लेखांचा अंतर्भाव या संपादनात आहे. कादंबरीचा अंश देण्यामुळे तिची एकात्मता नाहीशी होईल म्हणून कादंबरी संहिता दिलेली नाही. त्यामुळे या संपादनात कादंबरीलेखनाचा समावेश पृष्ठसंख्येमुळे केलेला नाही. मात्र प्रस्तावनेत त्यांच्या कादंबरीलेखनाचे वेगळेपण नोंदविले आहे. एक लेखक म्हणून लक्ष्मीकांत देशमुख यांच्या घडणीमागे विविध ठिकाणचे प्रदेश व अनुभवक्षेत्र साहाय्यभूत ठरले आहेत. तसेच त्या घडणीच्या मागे असणा-या कालधर्माचाही संबंध आहे. साधारणतः स्वातंत्र्यानंतरच्या तीनेक दशकाच्या काळात त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची व लेखकपणाची घडण झालेली आहे. स्वातंत्र्यानंतर समूहजीवनात आलेली नवी स्वप्नकांक्षा, या स्वप्नकांक्षेला सांस्कृतिक जगाने दिलेला प्रतिसाद त्या काळात देशमुख घडत होते. तसेच १९६० नंतरच्या मराठी साहित्यविश्वात अनुभवविश्वाचे काही उद्रेक घडत होते. त्याचेही सादपडसाद या काळातील व्यक्तींवर-लेखकांवर घडणे स्वाभाविक होते. मुरुम (जि. उस्मानाबाद) हे लक्ष्मीकांत देशमुख यांचे जन्मगाव, वडील शिक्षक होते. त्यांच्या विविध ठिकाणी बदल्यांमुळे त्यांचे शिक्षण वेगवेगळ्या गावी घडले. निजामी राजवटीच्या खाणाखुणा असणा-या प्रदेशाचे संस्कार त्यांच्यावर झाले. वाचनाचा पहिला संस्कार त्यांना त्यांच्या आईकडून झाला. उस्मानाबाद, नांदेड येथे त्यांचे शिक्षण झाले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठातून त्यांनी रसायनशास्त्र विषयात एम.एसस्सी. पदवी मिळवली. संशोधनाची आवड असल्यामुळे त्यांनी पीएच.डी.साठी नाव नोंदविले. मात्र विद्यापीठीय संशोधनाचा काच त्यांना सहन लक्षदीप । ५ ________________

झाला नाही त्यामुळे ते तेथे रमले नाहीत. दरम्यान स्टेट बँक रिक्रूटमेंटद्वारे त्यांना नोकरी मिळाली. मात्र त्यांच्या मनात आयएएस अधिका-यांचे स्वप्न होते. बँकेत असताना स्पर्धापरीक्षेचा ते अभ्यास करू लागले व लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेत त्यांना यश मिळाले. १९८३ मध्ये ते महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेत सर्वप्रथम आले लवकरच ते प्रशासन सेवेत दाखल झाले. आणि १९९६ साली त्यांना आय.ए.एस.चा दर्जा मिळाला. प्रशिक्षण कालावधीसाठी त्यांचे पोस्टिंग दहीवडी (जि. सातारा) येथे झाले. या प्रशिक्षण कालावधीत त्यांना व्ही.पी.राजा नावाचे आय.एस. अधिकारी लाभले. राज यांच्या कार्यशैलीचा व श्रेष्ठ अशा उच्चतर नैतिक गुणांचा प्रभाव पडला, याचा ते वारंवार कृतज्ञतेने उल्लेख करतात. साधारणत: या काळातील सामाजिक अवकाश, देशमुख यांच्या घरातील वातावरण, संस्कार व वाचन याचा प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष परिणाम त्यांच्या लेखनावर आहे. त्यानंतर त्यांची भूम (जि. उस्मानाबाद) येथे प्रांत म्हणून बदली झाली. भूम हे तसे आडवळणाचे दुष्काळी गाव. भूममध्ये त्यांनी अनेक लोकाभिमुख कामे केली. त्यानंतर त्यांनी अकोला, नांदेड, परभणी, सांगली, पुणे व कोल्हापूर येथे मुख्य कार्यकारी अधिकारी, निवासी जिल्हाधिकारी व जिल्हाधिकारी म्हणून काम केले. सप्टेंबर २०१४ साली मुंबई येथील दादासाहेब फाळके चित्रनगरीचे कार्यकारी संचालक म्हणून ते निवृत्त झाले. त्यांच्या प्रशासकीय कामाचा तपशील मुद्दाम दिला आहे. याचे कारण देशमुख यांच्या लेखनाचे विषय या प्रदेशांनी व तिथल्या अनुभवांनी पुरविलेले आहेत. परभणी, कोल्हापूर गावामध्ये त्यांच्या अनेक साहित्यकृतींची निर्मिती झालेली आहे. दीर्घकाळ त्यांनी ज्या प्रशासकीय व्यवस्थेत काम केले तेथील अनुभवाधारित चित्रणविषय आलेले आहेत. प्रशासकीय अधिकारी म्हणून त्यांनी अनेक लोकोपयोगी कामांची आखणी करून त्याची परिपूर्ती केली. विविध ठिकाणच्या त्यांच्या कार्यकाळात सेव्ह द बेबी गर्ल, स्वस्त धान्य दुकानांचा काळाबाजार रोखण्यासाठी सुरू केलेली एम. डिस्ट्रीब्युशन व व्हीटीएस सेवा, औढ साक्षरता अभियान प्रकल्प, ई-चावडी, अकोल्यातील बालमजुरांसाठीचा नवजीवन प्रकल्प व पुणे येथील शिवछत्रपती क्रीडानगरीतील अद्ययावत संकुल ही त्यांची काही लक्षणीय प्रशासकीय स्वरूपाची कामे होत. त्यांच्या लेखनाचे मुख्य केंद्र या जीवनातून उद्भवलेले आहे. एक सकारात्मक रचनात्मक दृष्टिकोनातून प्रशासन व्यवस्थेकडे पाहणारा अधिकारी आणि व्यक्तिमत्त्वातील संस्कार या दुहेरी गोफातून त्यांचे वाङ्मयविश्व अवतरलेले आहे. या विविध तन्हेच्या अनुभवांचा उपयोग त्यांनी लेखनासाठी केला. प्रशासकीय जीवनातील विविध रंगचित्रे त्याच्या भल्याबुच्यासह ललित साहित्यातून मांडली. मराठवाडा हा त्यांच्या घडणीचा व प्रशासकीय सेवेचा दीर्घकाळ कालावधी राहिला. या परिसराशी ते आंतरिकरीत्या जोडले गेलेले आहेत. या प्रदेशाने व तिथल्या ६ । लक्षदीप ________________

लोकजीवनाने त्यांना लेखनाचे अनेक विषय दिले आहेत. लेखक म्हणून परिसराशी त्यांची जैव स्वरूपाची गुंतवणूक आहे. देशमुख यांनी विविधस्वरूपी वाङ्मयाची निर्मिती केली आहे. कथांजली (१९८७), अंतरीच्या गूढगर्भी (१९९५), उदक (१९९७) (पुढील आवृत्तीचे शीर्षक - पाणी! पाणी! पाणी!), नंबर वन (२००८), अग्निपथ (२०१०) व सावित्रीच्या गर्भात मारलेल्या लेकी (२०१३) हे त्यांचे कथासंग्रह प्रसिद्ध आहेत. सलोमी (१९९३), ऑक्टोपस (२००६), अंधेरनगरी (१९९४), होते कुरूप वेडे (१९९७), इन्किलाब विरुद्ध जिहाद (२००४) व हरवलेलं बालपण (२०१४) या त्यांच्या कादंब-या प्रकाशित आहेत. दूरदर्शन हाजीर हो (बालनाट्य, १९९७) व अखेरची रात्र (२०१४) ही त्यांची नाटके प्रकाशित आहेत. याशिवाय प्रशासननामा (२०१३) व बखर प्रशासनाची (२०११) ही त्यांची प्रशासनविषयावरील दोन पुस्तके प्रकाशित आहेत. शिवाय विविध नियतकालिकांतून त्यांनी वैचारिक, सामाजिक व प्रवासवर्णनपर लेखनही केले आहे. त्यांच्या काही कथांवर चित्रपटनिर्मिती होते आहे. ३. १९६५-६६ दरम्यान बालवयात साधना साप्ताहिकातील एका बालकथेने त्यांच्या लिखाणाला सुरुवात झाली. पुढे काही रहस्यकथाही त्यांनी लिहिल्या. कथासाहित्यप्रकारात देशमुख यांनी विविधस्वरूपी लेखन केले आहे. 'अंतरीच्या गूढगर्भीपासून ‘सावित्रीच्या गर्भात मारलेल्या लेकी' असे त्यांचे सहा कथासंग्रह प्रकाशित आहेत. आरंभीच्या कथालेखनावर रोमँटिक आदर्शवादाची छाया आहे. कथांजली व अंतरीच्या गूढगर्भी या संग्रहातील कथाविश्व मध्यमवर्गीय भावविश्वाशी संबंधित आहे. स्त्रीपुरुष नात्यांचा शोध, मानवी वर्तनातील काही तणावांचे चित्र या कथाचित्रणात आहे. पुढे मात्र समस्याकेंद्री कथामालिका त्यांनी लिहिल्या. समकाळात भेडसावणाच्या काही महत्त्वाच्या प्रश्नांवर त्यांनी लक्ष केंद्रित केले. एका आशयसूत्राच्या विविध परी चित्रित करण्याचा हा प्रयत्न केला आहे. पाणीसमस्या, खेळाडूंचे भावविश्व व स्त्रीभ्रूणहत्येचा प्रश्न या जीवनाधारित कथांचे संग्रह पुढील काळात प्रसिद्ध झाले. एकेक प्रश्न घेऊन त्या प्रश्नांचे विविध कंगोरे धुंडाळण्याची ही रीत आहे. 'थीमबेस्ड कथा' असे त्यांना म्हटले आहे. सामाजिक समस्यांचे चित्रण करणाच्या या महत्त्वाच्या कथामाला आहेत. | या संग्रहात ‘मर्सी किलिंग' ही वेगळ्या विषयावरची कथा आहे. प्रियू नावाच्या कुटुंबवत्सल स्त्रीला मुलगा होतो. तो केवळ शरीराने वाढतो. मेंदू व बुद्धीने वाढ न होणारा तो मांसाचा गोळा होता. आपल्यानंतर त्याचे कसे होईल या भावनेने ती लक्षदीप । ७ ________________

अनिच्छेने मस किलिंग करते, जगणे हे जेव्हा मरणाहून दुःसह होते. तेव्हा रुग्णाच्या नातेवाईकांच्या परवानगीने त्याचा मृत्यू घडविला जातो. त्याप्रमाणे कथानायिका आपल्या मुलाला नाहीसे करते. पुढे ती मनाला विरंगुळा वाटावा म्हणून बालवीरांच्या साहसकथा लिहिते. त्या कथा लोकप्रिय होतात. अनेक बालवाचकांची तिला पत्रे येतात. तिच्या लेखनाची वाचकप्रियता एका बाजूला उंचीवर आलेली असता तिच्या कथेतील मानसपुत्र नंदूचा ती शेवट करते. याचा तिला त्रास होतो. प्रत्यक्षातील जगणे आणि कलानिर्मिती यातला हा ताण आहे. कलानिर्मितीतील जीवनानुभवावर प्रत्यक्षातल्या जगण्यातले दाब असतात. या द्वंद्वातून या कथेची निर्मिती झाली आहे. 'अंतरीच्या गूढगर्मी कथेत मानवी मनातील भावस्पंदनाचा विचार आकारला आहे. आत्मपर निवेदनातून उलगडलेली ही कथा आहे. कथेतील मी मानसशास्त्रज्ञ आहे. औरंगाबादला जया नावाच्या मुलीशी त्याचा विवाह झालेला. तिचे आधी मकरंद नावाच्या तरुणाशी लग्न ठरलेले; परंतु लग्नापूर्वीच एका अपघाताने तो मरण पावलेला. तिच्या मनात मकरंदविषयी एक घर असते. मात्र हळूहळू ती ते विसरते. मात्र लग्नापूर्वी नव-याला हा विषय कधी न काढायच्या अटीवर ती लग्नास तयार होते. पुढे त्यांना मुलगा होतो. तो तिला अनाहूतपणे पत्राने मुलाचे नाव मकरंद ठेवायला सांगतो. त्याच्या मनातील मकरंदविषयीची मत्सरभावना वा त्याची अदृश्य छाया त्याला सतावत होती. स्वत:च्या सुखाला कुरतडणाच्या व्यथेमुळे कळत न कळत तो पत्रात उच्चार करतो. आपण केलेल्या उच्चाराबद्दल त्याच्या मनात कमालीचा अपराधभाव आहे. मात्र कथेचा शेवट सुखान्त स्वरूपाचा आहे. मानवी वर्तनात सुप्तपणे वसत असलेल्या अंतरीच्या भावनांचा आविष्कार या कथेत आहे. | ‘पाणी! पाणी! पाणी!' या कथासंग्रहात महाराष्ट्रातील ग्रामीण जीवनातील पाणी या विषयसूत्राभोवतीच्या कथा आहेत. मराठीतील अशा विषयावरच्या या लक्षणीय स्वरूपाच्या कथा आहेत. ‘भूकबळी' ही उल्लेखनीय कथा यो संग्रहात आहे. महाराष्ट्राच्या अवर्षणग्रस्त परिस्थितीवर भाष्य करणा-या कथा या संग्रहात आहेत. मराठवाड्यातील एका दुष्काळी गावी रोजगार हमीवर काम न मिळाल्यामुळे ठकूबाई या स्त्रीचा उपासमार होऊन बळी जातो. त्या घटनेचे तहसीलदार शिंदे या संवेदनशील अधिका-याच्या नजरेतून हे वास्तव कथन केले आहे. तहसील कचेरीतील क्लार्क, तलाठी, मुकादम, मुनीम, कृषी सहायक व रेशनदुकानदार मालक; गरीब माणसांना कसे नाडतात, शोषण करतात याचे विदारक असे चित्र या कथेत आहे. काळगाव दिघी या मराठवाड्यातील एका छोट्या गावी गाडीलोहार कुटुंबातील स्त्रीच्या मृत्यूचे केविलवाणे व करुणास्पद चित्र या कथेत रेखाटले आहे. प्रशासनातील यंत्रणा सामान्याच्या शोषणाला व मरणाला कशी कारणीभूत ठरते याचे बारकाईने चित्रण या कथेत आहे. ‘दौरा' या कथेतही दुष्काळी अवर्षणग्रस्ताची पार्श्वभूमी आहे. मराठवाड्यातील रोटेगाव वैजापूर भागातील ८ 1 लक्षदीप ________________

दुष्काळी परिसरात पत्रकारांचा पाहणी दौरा आयोजित केला आहे. या पत्रकारांच्या गटात प्रदीप नावाचा संवेदनशील पत्रकार आहे. त्याच्या नजरेतून हा पाहणी दौरा टिपला आहे. सलगच्या दुष्काळाने हा परिसर काळवंडून गेलेला आहे. पत्रकारांचे एक जग या कथेत आहे. जे जग या पाहणी दौ-याकडे केवळ सहल म्हणून पाहते. मौजमजा व साइट सीइंग म्हणून ते याकडे पाहतात. सर्वसामान्यांच्या प्रश्नांसाठी व सद्य:स्थितीशी त्यांचे काहीही देणेघेणे नसते. न पिकलेली शेती, पिण्याच्या पाण्याची समस्या, रोजगार हमीची तुटपुंजी कामे, रेशन दुकानदाराची मनमानी यातून एका कडवट काळ्या, करड्या रंगाचे चित्र उभे केले आहे. एका बाजूला हिरवा सुपीक समृद्ध प्रदेश व दुस-या बाजूला कोरडा भणंग प्रदेश या विषयीच्या भौगोलिक परिसराचे चित्र या कथेत आहे. प्रदीप आपला जुना कॉलेजचा मित्र तहसीलदार पाटील यांच्या बरोबर दुष्काळातील विविध ठिकाणची पाहणी करतो. या पाहणीदरम्यान चांगल्या शासकीय योजनांचा भ्रष्टाचार व लालफितीच्या कारभारामुळे कसा फज्जा उडतो याचे दृश्य प्रदीपला दिसते. प्रदीप मुंबईला आल्यानंतर या दुष्काळी भागावर फार चांगली स्टोरी करतो. मात्र ती वृत्तपत्रात छापली जात नाही. । 'उदक' कथेत सामाजिक संदर्भाची अनेक परिमाणे आहेत. पाण्याविनाची तीव्रता किती खोलवरची असू शकते, पाणी हे बहिष्काराचे व शोषणाचे हत्यार असू शकते, आणि सत्ताधारी वर्ग त्याचा मुजोरपणे वापर करू शकतो याची जाणीव ही कथा देते. दलितांमधील नवजागृतीमुळे गावातील सवर्णांचा पोकळ स्वाभिमान दुखावला जातो व नवबौद्धांवर गाव बहिष्कार टाकतो. एका तांड्यावर त्यांना आश्रय घ्यावा लागतो. तो चढणीवर असल्यामुळे तिथे पाण्याची सोय नसते. बी.डी.ओ. नी तिथे एका टॅकरची सोय केलेली असते. या बौद्धवाड्यातील दहावी झालेल्या विचारी प्रज्ञाची ही शोकान्त कथा आहे. प्रज्ञाची रमावहिनी गर्भवती आहे. ती तापाने फणफणलेली आहे. दवाखान्याची सोय नाही. ताप कमी व्हावा म्हणून अंग पाण्याने पुसून घ्यावे लागते. तेही नीट मिळत नाही. पाणी आणण्यासाठी ती टॅकरकडे जाते, त्या वेळी इब्राहिम ड्रायव्हर तिच्यावर अत्याचार करतो. ती पाणी घेऊन येते त्यावेळी रमावहिनी व तिचे बाळ मरण पावलेले असते. एकाच वेळी जात आणि स्त्रीच्या लैंगिक शोषणाची जाणीव ही कथा करून देते. पाणी माणसाला बहिष्कृत करते. अनेक माणसे, स्त्रिया यात पिचतात, या जाणिवेचे सूचन करणारी ही महत्त्वाची कथा आहे. । थीम बेस्ड कथेचा आणखी एक आविष्कार म्हणजे 'नंबर वन' (२००८) हा कथासंग्रह. खेळाडूंमधील माणसांच्या कथा असे शीर्षकात त्यांनी म्हटले आहे. खेळाडूंमधील माणूसपण शोधण्याचा हा प्रयत्न आहे. देशमुख यांच्या लेखक म्हणून संवेदनशीलतेचे वेगळेपण म्हणजे त्यांनी ज्या ज्या ठिकाणी प्रशासकीय अधिकारी म्हणून काम केले; त्या त्या अनुभवक्षेत्राचा उपयोग त्यांनी आपल्या ललित लेखनात लक्षदीप ॥ ९॥ ________________

केला आहे. पुण्यातील क्रीडा व युवक सेवा विभागाचे संचालक म्हणून काही वर्षे ते कार्यरत होते. या काळातील खेळाडूंचे विश्व त्यांनी जवळून पाहिलेले असणार. त्यांच्या भावविश्वाच्या कथा ‘नंबर वन' मध्ये समाविष्ट आहेत. समाजजीवनात खेळाडूंच्या विशिष्ट प्रतिमा तयार झालेल्या असतात. या स्व-स्वप्नप्रेमात खेळाडू मश्गूल असतात. या खेळाडूंचे खाजगी आयुष्य कोणत्या प्रकारचे असते, स्वप्रतिमेच्या आहारी गेल्यामुळे ब-याच वेळेला त्यांचे व्यक्तिगत आयुष्य कोलमडून पडते. माणूसपण आणि कलावंतखेळाडू यांच्यातील झगडा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात वसत असतो. या पेचाला देशमुखांच्या कथेने साकार केले आहे. समाजाचे रिअल हिरो असणा-या खेळाडूंच्या भावविश्वाच्या या कथा आहेत. खेळाडूंच्या संघर्षाच्या विजिगीषा वृत्तीच्या या कथा आहेत. विजयासाठी झुंजणाच्या खेळाडूंच्या या कथा आहेत. जीवनातील अडथळे पार करून यशस्वी ठरलेल्या खेळाडूंच्या कथा या संग्रहात आहेत, पाथरवट समाजातील मीना आशियाई स्पर्धेत दुसरी येते. गुन्हेगारी जगतातील एका शार्प शूटरचे राष्ट्रीय खेळाडूत रूपांतर होते. तर मधुमेहासारख्या आजाराने त्रस्त असणारा बॅडमिंटनपटू यश संपादन करतो. पिचलेल्या समाजातील उपजत गुणवत्तेचा अन्वयार्थ या संग्रहातून प्रकटला आहे. याबरोबरच या कथांमधून खेळाडूंच्या जीवनातील दुस-या बाजूचेही चित्रण आहे. जिंकण्यासाठी ते वाट्टेल ते करत राहतात. असूया, जीवघेणी स्पर्धा आणि अपेक्षित यश ज्यावेळी मिळत नाही त्यावेळी ते प्रत्यक्ष कोलमडून पडतात. आत्महत्या करण्याचा प्रयत्न करतात. प्रत्यक्षातले आपले सौंदर्य आणि खेळ यांच्या काचात अडकलेल्या प्रतिमा आहेत. तर ‘बंद लिफ्ट' सारख्या कथेत नजीकच्या काळातील भारतातील दोन महान खेळाडूंच्या विश्वावर आधारित कथा आहेत. या संग्रहातील कथासूत्रांना आणखी एक पदर आहे. तो म्हणजे महिला खेळाडूंच्या भावविश्वाच्या कथा. महिला खेळाडूंकडेही समाज भेददृष्टीने पाहतो. क्रीडाजगतातील 'रन बेबी रन या कथेतील महिला अॅथलेटिक खेळाडू व तिच्या प्रशिक्षकाच्या अनोख्या विश्वाची, शोकात्म संवेदनेची कथा आहे. तिला मिळणाच्या दुय्यमत्वाची वागणूकच या कथांमधून साकारली आहे. या खेळाडू यशस्वी झाल्या तरी समाज त्यांच्याकडे मादी, पत्नी, प्रेयसी रूपातच पाहतो. या जाणीवविश्वाच्या या कथा आहेत. ‘सावित्रीच्या गर्भात मारलेल्या लेकी' (२०१३) हा देशमुख यांचा वैशिष्ट्यपूर्ण आविष्कार करणारा कथासंग्रह. स्त्रीभ्रूणहत्येविषयक जाणिवेचे सूत्र या संग्रहामध्ये आहे. समकालीन वास्तवातील एका महत्त्वाच्या गंभीर स्वरूपाच्या भयकारक विषयाकडे लक्ष वेधले आहे. सामाजिक जीवनातील या प्रश्नास कथांमधून सजीव केले आहे. भारतीय समाजात स्त्रीकडे नेहमीच गौणत्वाने पाहिले गेले आहे. आधुनिकीकरणाच्या टप्प्यावर या समाजाने एक विचित्र असे समाजवास्तव आकाराला आणले. समाजाने चुकीच्या धारणी तयार केल्या आहेत. मुलगा हा वंशाचा दिवा, कुलदीपक, म्हातारपणाची १० । लक्षदीप ________________

काठी असे निरर्थक समज तयार झाले आहेत. लिंग-चाचणी ही चांगल्या कामासाठी निष्पन्न झालेली वैज्ञानिक गोष्ट. मात्र त्याआधारे असंख्य निरपराध मुलींची हत्या राजरोसे सुरू आहे. अशा विचित्र आकाराला आलेल्या समाजशास्त्र वास्तवाची कैफियत या कथांमधून मांडली आहे. पुरुषी श्रेष्ठत्वाच्या भावनेने हे आधुनिक ज्ञानाच्या आधारे हत्यासत्र चालू आहे. या विविध मालाकथांमधून स्त्रीभ्रूणहत्येविषयीचे चित्र केले आहे. वर्तमानात आणि भविष्यात अमानवी स्वरूपाचा विषम समाज आपण रचत आहोत याचे गंभीर भान या कथा देतात. गर्भातच मारल्या गेलेल्या अनेक अनाम कळ्यांचे व त्यांच्या मातांचे आक्रोश या कथांमध्ये आहेत. 'लंगडा बाळकृष्ण' या कथेत प्रतीकात्मक स्वरूपात या स्त्रीभ्रूणहत्येच्या क्रौर्याची परिसीमा काय असू शकते याचे खोलवरचे भेदक असे चित्रण आहे. या कथाचित्रणाला समकाळातील सत्यघटनेचे संदर्भ आहेत. चिमण्या गर्भाला नाहीसे करण्यासाठी डॉक्टर पतीने दवाखान्यात दोन कुत्री बाळगलेली असतात. मात्र प्रत्यक्ष स्वत:च्याच मुलाचा लचका ही कुत्री तोडतात त्यावेळी डॉक्टर कुत्र्यांवर गोळ्या झाडतात. 'केस स्टडीज' या अनोख्या कथेत भविष्यात येऊ घातलेल्या सामाजिक समस्येचे चित्रण आहे. १९९१ - कांद्यापोह्याची सेंचुरी, २०११ - नकाराचा सिक्सर पण मुलीकडून २०३१ - किंवा नंतरचं दशक गे-वरवधू सूचक मेळावा या क्रमाने विषम समाजरचना तयार होते आहे. विवाहसंस्थेचा प्रश्न किती बिकट होईल याची सूचना या कथेत आहे. भारतभूमी ही लँड विदाऊट डॉटर्स होते आहे याची जाणीव या सर्व कथा देतात. 'सावित्रीच्या गर्भात मारलेल्या लेकी' कथेत पोटातल्या मुलीचा आपल्या आईबरोबरचा संवाद आहे. ती मुलगी आईला म्हणते, ममा, तू सावित्रीची लेक होतीस. आहेस, पण तुझा नवरा - माझा बाप-पपा ते कुठे ज्योतीरावाचे वारस आहेत? विचारानं ते तर जुन्या काळातले सरंजामवादी व आजच्या काळातले भांडवलदार आहेत. ज्यांच्या लेखी स्त्री ही एक क्रयवस्तू आहे आणि तिचं मूल्य नगण्य आहे. ती पुरुषांना हवी तेवढीच, तेवढ्या प्रमाणात, मालकी हक्कानं हवी बस, या विचारदृष्टीचा प्रभाव त्यांच्या या सबंध कथांवर आहे. या कथेतील मुलगी शेवटी म्हणते, 'ही कथा वाचून काही पुरुषांच्या डोळ्यात अंजन पडलं तरी माझ्या न जगलेल्या जन्माचं सार्थक होईल.' असा या सर्व कथेचा हेतू आहे. या समस्याप्रधान विचारकथा आहेत. देशमुख हे कोल्हापूरला जिल्हाधिकारी असताना 'सेव्ह द बेबी गर्ल हे अभियान राबविले होते. या उपक्रमाद्वारे समाजात जाणीवजागृती होण्यास मदत झाली होती. या थीमबेस्ड कथांमधून स्त्रीभ्रूणहत्येची यंत्रणा, त्यातील बारकावे व समाजाची मानसिकता याचे बारकाईने चित्रण आले आहे. बदलत्या मानसिकतेतून व विकृत हव्यासाचा भयावह आलेख या कथांत आहे. लक्षदीप ॥ ११ ॥ ________________

लक्ष्मीकांत देशमुख यांचे कादंबरीवाङ्मय हे विविधस्वरूपी आहे. गेल्या दोनएक दशकात त्यांच्या सहा कादंब-या प्रकाशित आहेत. समस्याचित्रण, राजकीय जाणिवा ते आंतरराष्ट्रीय दहशतवादाचे चित्रण असे विविध विषय त्यांच्या कादंब-यातून चित्रित झाले आहेत. लक्ष्मीकांत देशमुख यांच्या सलोमी, अंधेरनगरी, होते कुरूप वेडे, ऑक्टोपस, इन्किलाब विरुद्ध जिहाद आणि हरवलेले बालपण या कादंब-या प्रकाशित आहेत. या कादंब-यांतून विविध प्रकारची आशयसूत्रे व्यक्त झाली आहेत. दीर्घकाळ प्रशासकीय क्षेत्रात उच्च पदस्थ अधिकारी म्हणून त्यांनी काम केले आहे. आपल्या अवतीभोवतीच्या जगातून आपल्या कादंब-यांचे विषय त्यांनी निवडले आहेत. 'मी माणसं वाचणारा लेखक आहे' असे त्यांनी एके ठिकाणी म्हटले आहे. तद्वत आपल्या दीर्घकाळाच्या प्रशासकीय सेवाकार्यकाळात त्यांना जे अनुभव आले त्या अनुभवाधारित या कादंबच्या आहेत. त्यांच्या कादंब-यातून प्रशासनातील व राजकारणातील महत्त्वाच्या जाणिवांचे प्रकटीकरण झाले आहे. त्यांच्या या कादंब-यांच्या आशयसूत्रांचे तीन सूत्रात विवरण करता येईल. सलोमी व हरवलेलं बालपण या कादंबच्यातून सामाजिक समस्येचे चित्रण मांडले आहे. ऑक्टोपस व अंधेरनगरी या दोन कादंबच्या समकालीन प्रशासन विषयावरच्या आहेत. तर एक वेगळ्या आणि अनोख्या विषयाची मांडणी करणा-या बृहद कादंबरीत वेगळा विषय ‘इन्किलाब विरुद्ध जिहाद' मध्ये मांडला आहे. मराठी कादंबरीत राजकीय जीवनाचे चित्रण फारसे प्रभावीपणे आलेले नाही. वास्तविक पाहता राजकीय जाणिवा ह्या मानवी जीवनातील एक महत्त्वाचा भाग आहेत. सामाजिक जीवनातील राजकारणाचे ताणेबाणे, त्यातील सूक्ष्मता कादंबरीत मराठी लेखकांना फारशी आणता आलेली नाही आणि आली तरी ती पृष्ठस्तरावरून कादंबरीचे नेपथ्य वा पार्श्वभूमी म्हणून आलेली आहे. राजकारणाचा खोलवरचा वेध घेणाच्या कादंब-या मराठीत अपवादानेच आढळतात. सलोमी आणि दौलत (१९९०) या त्यांच्या दोन लघुकादंब-या. या दोनही कादंब-यांतून देशमुख यांनी वेगळे विषय मांडले आहेत. सलोमी या साठेक पृष्ठांच्या लघुकादंबरीत एका मुस्लीम बंडखोर तरुण स्त्रीच्या वाताहतीची कहाणी सांगितली आहे. मराठीतील लोकप्रिय लेखक बाबा कदम यांची छोटेखानी स्वरूपाची प्रस्तावना या कादबरीस आहे. सलोमीची शोकान्त करुण अशी ही कहाणी आहे. आधुनिक काळातही मुस्लीम स्त्रियांना स्वातंत्र्याचा अवकाश उपलब्ध नाही. स्वत:च्या मनासारखे निर्णय त्यांना घेता येत नाहीत. अशा वेळी त्यांच्या मनाची होणारी पराकोटीची चषणी हा या कादंबरीचा विषय आहे. सलोमीच्या २८ वर्षातील पूर्वकाळातील नोंदी या कादंबरीत आहेत. धर्मांध, रूढी रिवाजांचे चित्रण आहे. तर त्याच काळातील नव्या सामाजिक जागरणाच्या अवकाशाचेही चित्रण तीमध्ये आहे. पितृसत्तेची दहशत आणि १२ । लक्षदीप ________________

सामाजिक नियमनात स्त्री अंतिमत: बळी पडते. तिच्या शारीर व मानसिक बळी पडण्याचे संवेदन या कादंबरीत आहे. अन्वर बरोबर अनिच्छेनेच सलोमीला लग्न करावे लागते. त्याच्याकडून तिचा छळ होतो आणि तिला तलाकही दिला जातो. पुढे ती काही स्त्रियांच्यासाठी जागृतीचे काम करते. परंतु पुढे तिचा अरब राष्ट्रातील एक वृद्धाशी निका लावला जातो. मुस्लीम कुटुंबातील स्त्रीच्या केविलवाण्या जगाची कैफियत या कादंबरीत आहे. समकालीन जीवनातील रझिया पटेल यांच्या सिनेमाबंदी चळवळीची पार्श्वभूमी या कादंबरीत आहे. सलोनीचे हे आत्मनिवेदन आहे. पत्रात्मक तंत्राचा वापर या कादंबरीत आहे. मुस्लीम जीवनाचा, संस्कृतीचा व भाषेचा चांगला वापर या कादंबरीत आहे. 'दौलत' या कादंबरीत महाराष्ट्रातील दलित तरुण व मारिया या निग्रो तरुणीच्या प्रेमकहाणीचे चित्रण आहे. मात्र या प्रेमकहाणीस वर्णभेदाची व रंगभेदाची पार्श्वभूमी आहे. पत्रशैलीचा प्रभावे या कादंबरीवर आहे. माणूसपण नाकारणाच्या भारतातील जातवास्तवाची पार्श्वभूमी या चित्रणास आहे. मारिया ही समाजशास्त्राच्या संशोधनासाठी भारतात सहा महिन्यासाठी आलेली आहे. या काळात तिची दलित चळवळीतील अभ्यासू कार्यकर्ता दौलत कांबळेशी ओळख होते व ओळखीचे रूपांतर प्रेमात होते. दौलतच्या मनात अंतर्द्वद्व आहे. तिच्यासोबत जाण्याचा निर्णय काय घ्यावा याबद्दलचा. एका बाजूला वडिलांनी समाजासाठी काम करण्याचा दिलेला सल्ला, आपला अभावग्रस्त समाज आणि दुस-या बाजूला प्रेम याच्या काचात तो अडकलेला आहे. जातमुक्तसमाजाच्या तो प्रतिक्षेत आहे. पत्रसंवादात दोन देशातील सामाजिक विषमतेचे सूत्र ते ऐकमेकांना सांगतात. दौलत भारतातील गुंतागुंतीच्या तीव्र दुख-या जातवास्तवाची माहिती तिला देतो. मनातील या जाणिवेमुळे तो प्रेमाचा त्याग करतो आणि भारतातच बाबासाहेबांच्या तिस-या पिढीचा कार्यकर्ता म्हणून राहण्याचा तो निर्णय घेतो, ‘छोड़ दे सारी दुनिया किसी की लिए। ये मुनासिब नही आदमी के लिए प्यार से भी जरुरी कई काम है। प्यार सबकुछ नही आदमी के लिए। हे गाणं तो ऐकतो आणि त्यांच्या मनातील द्वंद्वाला नवी दिशा मिळते. समाजबदलासाठी आणि जातमुक्तीसाठी तो इथेच राहण्याचा निर्णय घेतो. देशमुख यांना प्रेमापेक्षा देश व समाजकार्य महत्त्वाचे वाटते, या विचारसूत्राचा आविष्कार करणारी ही कादंबरी आहे. ती एकरेषीय स्वरूपाची आहे. दोन व्यक्तींच्या परस्परसंबंधातून ती उलगडते. जातीय वास्तवाचे तीव्र स्वरूपाचे ताण तीमध्ये नाहीत. पृष्ठस्तरावरच ते राहातात. वाचकाचे लक्ष दौलत आणि मारिया यांच्या प्रेमकथेकडेच वेधून राहातात. कादंबरीत पत्रतंत्राचा व हिंदी गाण्यांचा प्रभावी असा उपयोग केला आहे. ‘हरवलेले दिवस' (२०१४) ही देशमुख यांची वेगळ्या विषयावरची कादंबरी. लक्षदीप । १३ ________________

कादंबरीलेखनात त्यांनी सतत नवेनवे विषय प्रवेशित केले आहेत. मराठी बालमजुरांच्या समस्याग्रस्त जीवनाचे चित्रण या कादंबरीत आहे. बालमजुरांच्या जगाची दाहकता किती तीव्र व भयकारक आहे यांची प्रचिती या कादंबरीत आहे. अरुण पालीमकर या मिशनरीवृत्तीच्या लाढाऊ कार्यकत्र्याच्या नजरेतून बालमजुरांचे विश्व न्याहाळले आहे. बालमजुरीच्या प्रश्नाला किती कंगोरे आहेत याचे समाजशास्त्रीय संवेदन या कादंबरीत आहे. साधारणतः चारेक वर्षाच्या कालावकाशाचे चित्रण या कादंबरीत आहे. स्वत: अरुण बालमजूर होता. कुटुंबातील टोकाच्या भांडणामुळे तो परागंदा होतो. तो शिवकाशीच्या एका फटाके फॅक्टरीत काम करतो. तिथूनही कसाबसा जीव वाचवून पुन्हा आपल्या शहरात येतो. तो ‘स्वप्नभूमी’ ही बालहक्कासाठी लढणारी संस्था स्थापन करतो. यासाठी शहरातील या प्रश्नासाठी व मुलांसाठी तो झटत राहतो. दुकाने, कारखाने, वीटभट्टी, हॉटेलमधून काम करणारी मुले व त्यांचे विश्व या कादंबरीत आहे. शारीरिक व मानसिक पातळीवर त्यांचे पराकोटीचे शोषण होते. समाजाच्या अत्याचाराचे ते बळी होतात. त्यांचे बालपण व जीवनातील आनंदमयता हरवून जाते. वेठबिगार म्हणून त्यांना वागविले जाते. राज्यकर्ते, प्रशासन व मुजोर मालकवर्ग यामध्ये सहभागी असतो. त्यांचे हितसंबंध असतात. अनेक अनाम मुलांचे मूक आक्रोश संवेदनहीन समाजाला ऐकू येत नाहीत. एक तर तो केवळ निळवलेला आहे. याप्रकारची व्यवस्था ही जणू काही मुलांची यातनागृहेच आहेत. या साच्या प्रश्नासाठी अरुण काही मित्रांना बरोबर घेऊन बालमजुरांच्या पुनर्वसनाचा कार्यक्रम घेतो. त्यात त्याला यशही येते. सतत आपल्यातला लढाऊपणा जिवंत ठेवतो. बालमजुरांच्या कळवळ्यापोटी सहानुभावाने तो हे करत राहातो. त्याची कहाणी ‘हरवलेले दिवस' मध्ये आहे. अरुण या मध्यवर्ती पात्राच्या चित्रणातून कादंबरीची संहिता घडते. विविध घटनाप्रसंगातून व त्यांच्यातील चर्चेतून कादंबरीचे कथन आकाराला आलेले आहे. बालमजूर, झोपडपट्टी, बूटपॉलिश करणारी मुले, कारखान्यात, हॉटेलात काम करणारी मुले यांचे बारकाईने चित्रण या कादंबरीत आले आहे. त्याचबरोबर प्रशासनव्यवस्थेचेही । या जीवनाकडे पाहण्याचे सूक्ष्मत-हेचे चित्रण आहे. एका अलक्षित शोषित समुहाचे चित्रण या कादंबरीत आहे. भूत आणि वर्तमान यांच्या कालसंदर्भात ते केले आहे. बालहक्कासंदर्भात जे विविध कायदे झाले, त्यासंबंधी जाणीवजागृती झाली, त्या माहितीचा उपयोग कादंबरीत केला आहे. जिल्हा प्रशासन व न्यायपालिकेतील राजकारणाचे चित्रण व त्यांच्या कादंबरीवाङ्मयाचा महत्त्वाचा संदर्भबिंदू आहे. 'ऑक्टोपस' ही महसूल विभागातील भ्रष्टाचाराचे चित्रण करणारी कादंबरी आहे. आनंद पाटील या प्रामाणिक काम करणाच्या जिल्हाधिका-याच्या नजरेतून किडलेल्या अष्टाचारी जगाचे विश्व या कादंबरीतून मांडले आहे. आनंद पाटील व भगवान काकडे यांच्या समांतर कथेतून या कादंबरीचे १४ । लक्षदीप ________________

आशयसूत्र अभिव्यक्त झाले आहे. कादंबरीत या दोन अनुभवसूत्रांच्या ताणांतून त्यास आकार प्राप्त झाला आहे. लेखकाने या कादंबरी रचितामध्ये एक मुख्य विचारसूत्र गृहीत धरलेले आहे. गेल्या तीस चाळीस वर्षात प्रशासनात भ्रष्टाचाराने प्रचंड थैमान घातले आहे. भ्रष्टाचारानं चहूबाजू व्यापणे हे लोकशाही कल्याणकारी व्यवस्थेला बाधा आणते आहे. संवेदनशील अधिका-यांची या व्यवस्थेत प्रचंड घुसमट होते आहे. या कादंबरी शीर्षकात ‘ऑक्टोपस' हे एक रूपक योजिले आहे. ऑक्टोपस - समुद्रजीवांचे भक्ष्य सापडताच तो त्याला चहूबाजूंनी वेढून टाकते. ऑक्टोपस बाह्यरूपाने नाजूक आणि मृदू दिसतो. मात्र आपले भक्ष्य पायांनी पकडून तो त्या जीवाला गिळंकृत करतो. तद्वत भ्रष्टाचारात गुंतलेल्यांना भ्रष्टाचाराचे हे जग वरून मोहक वाटते. मात्र आतून त्याची सर्वव्यापक गिळकुंतता लक्षात येत नाही. तसेच या भ्रष्टाचाररूपी ऑक्टोपसने भारतीय समाजाला चहूबाजूने वेढून टाकले आहे. या मूल्यभानाचा आविष्कार ही कादंबरी करते. | या विचारसूत्राचा आविष्कार करण्यासाठी लेखकाने प्रशासनातले हे जग सरळ दोन रंगात न्याहाळले आहे. आपल्या म्हणण्याच्या प्रतिपादनासाठी काळ्या आणि पांढ-या रंगात त्या जगाची निर्मिती केली आहे. कादंबरी संरचनेतील कथासृष्टीपासून ते पात्रे, घटना, प्रसंग यावर निवेदकाने कल्पिलेल्या मूल्यभावाचा गडद प्रभाव आहे. एका आदर्शवादी भूमिकेतून या सा-या कथासृष्टीकडे पाहिले गेले आहे. या आदर्शवादी भूमिकेचा वारंवार उच्चार कादंबरीभर आहे. उपभोगतावादी मूल्य-हासाच्या राजकारणाची व प्रशासनातील संगनमताच्या जुटीची ही कहाणी आहे. आजच्या भ्रष्टाचारी काळाचा युगधर्मच यातून सांगितला गेला आहे. या कादंबरीत या भ्रष्टाचारी जगाच्या चित्रणांबरोबर कुटुंबजीवनातील व प्रशासनातील अनेक ताण आहेत. तरुण मुलांच्या शिक्षणाचे व त्यांच्या करिअरचे जग आहे. यात तडजोडवादी भूमिकांचे चित्रण आहे. भगवान काकडे आपल्या मुलाच्या वैद्यकीय शिक्षणासाठी व त्यासाठी द्याव्या लागणाच्या डोनेशनसाठी तो पालकमंत्र्याशी तडजोड करतो. नोकरीत गैरमार्गाने मिळणाच्या पैशाची जागा पत्करतो. सिनेमॅटिक वर्णनाच्या अंगाने या कादंबरीचे रूप घडले आहे. विशेषत: भगवान काकडेची कथा ही या कादंबरीत महत्त्वाचा संदर्भबिंदू आहे. त्याच्या या काळातील आयुष्यक्रमात ज्या घटना घडतात त्या योगायोगाच्या व आकस्मिक नाट्य निर्माण करणाच्या आहेत. त्याची पत्नी भ्रष्टाचाराचा आरोप आल्यामुळे भगवान काकडेला सोडून निघून जाते. तेही ज्याने भगवानला या प्रकरणात गुंतवले त्याच्याकडे. तो उस्मानाबादला येतो त्यावेळी त्याला आधार देते ती रुक्मी. त्याच्या गावातीलच आयुष्यातील दुर्दैवी घटनेमुळे वेश्या म्हणून जगत असलेली. भगवानचा मुलगा आनंद हुशार, दहावीला पहिला नंबर आलेला. रस्त्यात एका गाडीकडून त्याला अपघात. लक्षदीप ॥ १५ ________________

गाडीत त्याची पूर्वीची आई असणे, तिच्यातला वात्सल्यभाव जागृत होणे आणि त्याचे तिला परतवून लावणे अशा अनेक योगायोगाच्या घटना कादंबरीत घडतात. तसेच कादंबरीतील घटना, प्रसंगांना फार वेग आहे, गती आहे. या कादंबरीत घटना - प्रसंगातील धावती दृश्यमिती मोठ्या प्रमाणात आहे. एकूणच भ्रष्टाचाररूपी प्रशासनातील व्यवस्थेचा पट या कादंबरीतून साकार झाला आहे. तडजोडवादी भ्रष्ट व्यवस्थेचा विजय यात होतो. भ्रष्टाचाररूपी किडलेल्या व्यवस्थेला शरणागती पत्करणाच्या समूहजाणिवेचा आविष्कार या कादंबरीत आहे. तसेच आनंद पाटलाच्या कृतीतून नव्या पर्यायाचा शोधही आहे. ‘अंधेरनगरी' (१९९४) ही त्यांची दुसरी कादंबरी. राजकारण व प्रशासनातील एका वेगळ्या पैलूवर प्रकाश टाकणारी ही कादंबरी आहे. नगरपालिकेच्या सत्ताकेंद्राच्या प्राप्तीचा संघर्ष या कादंबरीत आहे. सर्वत-हेच्या कपटनीतीचा अवलंब सत्तासोपानासाठी कसा केला जातो त्याचे तीव्रतर चित्रण या कादंबरीत आहे. राजकारणातील सूक्ष्म तपशीलातून सत्तासंघर्षाचे विश्व या कादंबरीतून साकार झाले आहे. स्वातंत्र्यानंतरच्या तीनेक दशकात जे ध्येयवादाचे, साधनशुचितेचे राजकारण, समाजकारण धुळीला मिळाले आहे. त्याची जागा आता केवळ स्वार्थप्रेरित राजकारणाने घेतली आहे. कादंबरीची सबंध सूत्र हे नगराध्यक्षपदाच्या सत्ताकेंद्रावर खिळलेले आहे. त्याच्या भोवतीचे विविध सूत्रे समांतरपणे व्यक्त होतात. मात्र अंतिमतः ते सत्तेच्या खुर्चीभोवती पिंगा घालून तिथेच विराम पावतात. सत्ताप्राप्तीसाठी साम, दाम, दंड, भेद या नीतीचा अवलंब केला जातो. उद्या पुन्हा हाच खेळ याप्रमाणे पुन्हा एकदा राजकारणाचा नवा खेळ आकाराला येतो. त्या कपटनीतीच्या अंधेरनगरीचा शोध या कादंबरीत आहे. नगरपालिकेतील सत्तासंघर्षाला किती विविध तहेचे कंगोरे असतात याची प्रचिती या कथनसूत्रात आहे. राजकीय गणिते, समाजकारण, जातकारण, प्रदेश अस्मिता ते सूडनाट्याची व्यूहरचना या कादंबरीत आहेत. वरवर हा लालाणी व पाटील यांच्यातील सत्तासंघर्ष दिसत असला तरी यामध्ये अनेक घटक सक्रीय असतात. समान हितसंबंधाचे धागे गुंतलेले असतात. सत्ताप्राप्तीच्या आंतरिक वास्तवाचा वेध या कादंबरीत आहे. | Everything is fair in love, war and politics या विचारसूत्राचा आविष्कार या कादबरीत आहे. राजकारण माणसाला निघृण व कठोर बनविते या जाणिवेचा आविष्कार कादंबरीतून घडला आहे. या कादंबरीचा लक्षणीय विशेष म्हणजे नगराध्यक्षपदाचे सत्तापद केंद्रस्थानी ठेवून त्याच्या प्राप्तीचे राज्यकर्त्यांमध्ये चाललेले विविध मार्ग ध्वनित झाले आहेत. राजकीय जाणिवांचे फार बारकाईचे संदर्भ या कादंबरीत आहेत. ठा अनेक पात्रांची निर्मिती केली आहे. ही पात्रे या सत्तासंघर्ष नाट्यात विविध भूमिका बजावतात. सहभागी होतात. राजकीय चर्चित विश्वाचा भाग त्यामध्ये आहे. १६ । लक्षदीप ________________

तीन वर्षाच्या राजकीय कार्यकाळाचे त्यातील घडमोडीचे वेगवान चित्रांकन या कादंबरीत आहे. ‘इन्किलाब विरुद्ध जिहाद' (२००४) ही लक्ष्मीकांत देशमुख यांची वेगळ्या विषयावरची कादंबरी. मराठीत दीर्घ अशा कालावकाशाचे चित्रण असणा-या कादंब-या फारशा नाहीत. वास्तविक कादंबरीसारख्या साहित्यप्रकारात मानवी जीवनाचे त्याच्या दीर्घ अशा कालावकाशाचे चित्रण करण्यास फार मोठा अवसर असतो. मात्र अशा दीर्घ पल्ल्याच्या कादंबच्या मराठीत फारशी नाहीत. 'इन्किलाब विरुद्ध जिहाद' या जवळपास साडेनऊशे पृष्ठांच्या कादंबरीत प्रदीर्घ अशा अफगाणिस्थानमधील धर्मयुद्धाचे चित्रण आले आहे. अफगाणिस्थानमधील विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील अर्धशतकाचा पट तीमधून चित्रित झाला आहे. भारतालगत वसलेल्या अफगाणिस्थानातील पन्नास वर्षाची राजकीय वाटचाल या कादंबरीत आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ज्या आंतरराष्ट्रीय दहशतवादाने अधिक भयावह रूप धारण केले आहे त्या वास्तवाचे मराठी कादंबरीत प्रथमत:च आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचे, तेथील सत्तासंघर्षाचे, बदलत्या समाजजीवनाचे व राजकारणाचे चित्र अभिव्यक्त झाले आहे. | कादंबरीतला प्रमुख संघर्ष आहे तो क्रांती विरुद्ध धर्मयुद्ध यांच्यातील. विशिष्ट प्रदेशातील सामूहिक मनाला व जीवनरीतीला विशिष्ट आकार प्राप्त झालेले असतात. अफगाणिस्थानात समूहजीवनावर व संस्कृतीवर धर्मभावनेचा मोठा प्रभाव आहे. आधुनिकीकरणाच्या एका टप्प्यावर अफगाणमधील बदलाला सामोरे जाताना मुळातल्या जिहादचा उद्रेक होतो आणि वणव्याप्रमाणे तो सर्वत्र पसरतो. या राष्ट्राचा काही काळ सोव्हियत युनियनशी संबंध येतो आणि मार्क्सवादी आधुनिकतावादी राजकीय विचारसरणीशी अफगाणमधील लोकांचा संबंध येतो. ही विचारसरणी रुजताना मूळच्या परंपरेतील मूळ आकारांना तडे बसतात. ते दुभंग होतात. मात्र चिवट अशा धर्मप्रेरणेमुळे ही सर्व माणसे धर्मसंस्काराला जवळ करतात व जिहादच्या वाटेने राज्यसंस्थेला आपलेसे करतात. या कादंबरीतील जीवनचित्रणास बदलत्या आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा संदर्भ आहे. अफगाणिस्थानातील समूहदर्शन आहे. संस्कृतिचित्रण आहे. कौटुंबिक स्थितीची वर्णने आहेत. लोभस आणि मोहक निसर्ग आहे. परंपरा आणि आधुनिकता यातील संघर्ष आहे. स्त्रियांच्या हालाखीच्या दु:खभन्या करुण कहाण्या आहेत. | या प्रकारच्या जीवनचित्रणासाठी देशमुख यांनी अनेकविध पात्रांची निर्मिती केली आहे. मुस्लीम पुश्तू कुटुंबातील समाजदर्शन तीमध्ये आहे. एकाच वेळी वास्तव आणि कल्पित यांच्यातील बेमालूम मिश्रण या कादंबरीत आहे. ही कादंबरी त्यांनी मोठ्या कष्टपूर्वक व व्यासंगपूर्वक रीतीने लिहिली आहे. विशेषत: दहशतवादासारख्या संवेदनशील विषयावर लिहिणे ही अवघड अशी बाब असते आणि तो विषय जबाबदारीच्या लक्षदीप ॥ १७ ________________

भानातूनही लिहिला गेला पाहिजे. अशा प्रसंगी लेखकावर बाहेरचे अनेक दाब असतात. जवळपास आठेक वर्षाच्या कष्टसाध्य व्यासंगाने ही कादंबरी आकाराला आलेली आहे. यासाठी त्यांनी इतिहास, धर्मशास्त्र, संस्कृती व समकालीन घडामोडींवरील विपुल संदर्भसाधने वापरली आहेत. विशेषत: या कादंबरीत अफगाणिस्थानातील समूहदर्शन आणि तेथील जीवनरीतीचे फार बारकाईने चित्रण आले आहे. एका अपरिचित अशा मुस्लीम जगाला सजीव करण्यासाठी लेखकाने फार मेहनत घेतलेली आहे. एका विशिष्ट संस्कृतीच्या जीवनचित्रणासाठी धर्म व संस्कृतीचा मोठा पट उभा केला आहे. तेथील वातावरण निर्मितीसाठी व समूहदर्शनासाठी उर्दू-फारसी-पुश्तू भाषाचिन्हांचा मोठा वापर यामध्ये आहे. ओघवत्या व प्रवाही अशा गद्यलयीत कादंबरीतील कथन पुढे सरकते. एक धगधगता राजकीय दहशतवादाचा इतिहास इथे जिवंत केला आहे. एकूणच लक्ष्मीकांत देशमुख यांचे कादंबरीविश्व हे विविधस्वरूपी आहे. तीमधून नवी आशयसूत्रे प्रकटली आहेत. प्रशासन जीवनातील जीवनचित्रण व राजकीय जाणिवांचे चित्रण ही त्यांच्या कादंब-यांची महत्त्वाची उपलब्धी आहे. स्वत:च्या मूल्यविषयक धारणेतून या कादंबरीतील जाणीवसूत्रे आकाराला आली आहेत. तसेच इन्किलाब विरुद्ध जिहाद' या सुदीर्घ अशा बृहद कादंबरीत आंतरराष्ट्रीय दहशतवादाचा हाताळलेला विषय हा मराठी कादंबरीला नवा आहे. देशमुख यांची दोन नाटके प्रकाशित आहेत. दूरदर्शन हाजीर हो' हे देशमुखांचे १९९९ साली प्रकाशित झालेले बालनाट्य, समकाळातील एका भेडसावणाच्या प्रश्नाधारित हे नाटक आहे. लहान मुले इडियट बॉक्स नामक टी.व्ही.च्या आहारी गेल्यामुळे किती गुंतागुंतीचे प्रश्न निर्माण झाले आहेत ते या नाटकातून सांगितले आहे. मराठवाड्यातील सेलू गावात या नाटकाचे कथानक घडते. या शतकातल्या लहान मुलांच्या जीवनातील टी.व्ही.रूपी सर्वात मोठ्या शत्रूने कसा धुमाकूळ घातला आहे. त्यासाठी नाटकात एक अभिनव अभिरूप न्यायालयात टी.व्ही. विरोधात खटला चालू ठेवला. तमाशातील बादशाह व दिवाणजी वकिलांची भूमिका धारण करून हा प्रश्न चचिला आहे. टी.व्ही. व सिनेमांच्या आहारी गेलेल्या मुलांची व त्यांच्या पालकांची मानसिकता, त्याचबरोबर समांतर काही अल्पशी मुले ज्ञान मनारंजनासाठी आवश्यक तेवढा टी.व्ही. पाहणारी मुले आहेत. सर्वांनी एकत्र येऊन संस्कारक्षम तरुण पिढी घडविण्यासाठी एकसूत्री काम करायला हवे असा संदेश दिला आहे. एका आदर्शवादी भूमिकेतून या प्रश्नाकडे या नाटकाद्वारे पाहिले आहे. । देशमुख यांचे ‘अखेरची रात्र' हे नाटक २०१४ साली प्रकाशित झाले. दोन अका या नाटकात पडद्यावरील एका कलावंताची शोकात्मकथा सांगितली आहे. १८ । लक्षदीप ________________

देशमुख यांच्या एकूण लेखनविषयात चंदेरी दुनियेतले विषय बन्याच वेळा आवृत्त झाले आहेत. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील गुरूदत्तच्या जीवनाधारित हे नाटक बेतलेले आहे. गुरू आणि प्रतिभेच्या असफल प्रेमाची ही शोकात्म कथा आहे. गुरू, प्रेरणा, प्रतिभा व अब्बास यांच्या जगण्यातून नाटकाचे आशयसूत्र उलगडते. गुरू या दिग्दर्शकाच्या आयुष्यातील चढउतार तीमध्ये आहेत. वैयक्तिक आयुष्य आणि कला यांच्या द्वंद्वात अडकलेल्या कलावंताची ही कैफियत आहे. पत्नी आणि ती यांच्या परस्परसंबंधातून दुभंग झालेल्या व्यक्तीची ही कैफियत आहे. सामाजिक नियमनांमुळे व्यक्तिमनातील उत्कट प्रेमापासून रहाव्या लागणा-या अलिप्ततेतून येणारी परात्मता तीमध्ये आहे. क्रमशः गुरू या गर्तेत कोसळत जातो व अखेरीस मद्याच्या धुंदीत कांपोजच्या गोळ्या खाऊन मरणाला सामोरा जातो. देशमुखांनी या नाटकास ‘अखेरची रात्र असे अर्थपूर्ण नाव दिले आहे. एका कलावंताची प्रेमाअभावीची तीव्र, खोलवरची घुसमट, आंतरिक वेदना प्रभावीरीत्या आविष्कृत केली आहे. चित्रपटाच्या मायानगरीतील कलावंताच्या परस्परसंबंधाच्या माहोलाचे चांगले चित्र या नाटकात उभे केले आहे. चंदेरी दुनियेतील हिंदी गाण्यांचा, संवादांचा व काव्यात्मतेचा प्रभावी वापर या नाटकात आहे. ६. या संग्रहात देशमुख यांनी लिहिलेल्या काही प्रवासवर्णनपर चार लेखांचा समावेश केला आहे. मेघालयातील चेरापुंजी या जगातल्या सर्वात जास्त पाऊस पडणा-या ठिकाणी भेट दिल्याचे कथन ‘चिंब चिंब चेरापुंजी' या लेखात आहे. देशमुख यांच्या प्रवासकथनातील हा एक आगळा वेगळा असा ललित अनुभव आहे. भारतीय प्रशासन सेवेत प्रशिक्षण कालावधीत त्यांनी या स्थळाला भेट दिली त्याचा अनुभव या लेखात आहे. एका बाजूला चेरापुंजीबद्दल मनात वसत असलेल्या रोमँटिक भावना आणि प्रत्यक्षातले चेरापंजी याचे विहंग दर्शन या लेखात आहे. या प्रदेशातील समूह, प्रदेश, भाषा व जीवनशैलीबद्दलची निरीक्षणे आहेत. तिथल्या सामाजिक स्थितीबद्दलची वर्णने आहेत. मातृसत्ताक कुटुंबव्यवस्थेची माहिती आहे. त्याचबरोबर निसर्ग, विविध मनोहरी रमणीय स्थळे यांचे वर्णन आहे. निसर्गनिर्मित लेणी, धबधबे, मुहांच्या सुदरतेची वर्णने आहेत. शुभ्र नितळ पाण्याचा नोहकली-काई नावाच्या धबधब्याचे वर्णन आहे. या धबधब्याला नोहकली-काई हे नाव को पडले याची माहिती देणारी करुण भयकारक अशी मेघालयी दंतकथा दिली आहे. मराठीतल्या चांगुणेच्या कथेशी नाते सांगणारी ही कथा आहे. कांचनगंगेचे अपूर्व दर्शन मात्र घेता आले नाही याची खंतही त्यांच्या प्रवासी मनाला आहे. | श्रीलंकेतील-रामबुख्ख्याना रेल्वे स्टेशनजवळील माओया नदीकिना-यावरील पिनावाल एलफंट ऑर्फनेज या हत्तीच्या अनाथ आश्रमास दिलेल्या भेटीचे कथन एका लक्षदीप । १९ ________________

लेखात आहे. मानवी सेवाभावीवृत्तीला कृतज्ञतापूर्वक दिलेली भावांजली या ललित लेखात आहे. पर्यटक म्हणून या आश्रमाला दिलेल्या भेटीचा वृत्तांत आहे. तो कोरडा, रूक्ष स्वरूपाचा नाही. प्राण्यांविषयीच्या सहानुभावाने लिहिला गेलेला आहे. त्या आश्रमातील शिस्त, देखभाल पाहून लेखकाचे मन भरून येते. तो त्यांचा होऊन जातो. सोंडेतून लहान हत्तींना दूध पाजताना पाहून, त्यांच्या डोळ्यातील तृप्ती पाहून मातृत्वाची वात्सल्यमूर्ती लेखकाच्या डोळ्यासमोर झळकते. हिरव्याकंच वृक्षराजीच्या पार्श्वभूमीवरील चमकत्या सूर्यप्रकाशात खळाळणाच्या लाटेत एका वेळी साठ सत्तर हत्ती जलक्रीडा करताना पाहून निवेदकाच्या डोळ्यांचं पारणं फिटतं. अशी अनुभूती तीमध्ये आहे. आश्रमातील दिवसभराची अनाथ हत्तीची देखभाल पाहून निवेदकाला मानवी भूतदयेबद्दल व करुणेबद्दल कृतज्ञता वाटते. प्रवासातील एका अनोख्या ठिकाणाबद्दलची भावस्थिती व त्यावरचे भाष्य या लेखात आहे. | ‘नायगारा-दि व्हाईस ऑफ गॉड' या लेखात अमेरिकेतील नायगारा या ठिकाणास भेट दिल्याचा वृत्तांत आहे. निसर्गाच्या अपूर्व आणि अद्भूत किमयेचे वर्णन आहे. या परिसराचा निवेदकाच्या मनावर जो ठसा उमटतो त्याचे हे निवेदन आहे. धबधबा, नदी व भवतालाचे काव्यात्म निवेदन आहे. जोडीने निवेदकाच्या मनातील कुतूहल, तौलनिक विचार यांचे प्रकटीकरण आहे. नायगाव्याच्या भव्यतेच्या व त्याच्या सौंदर्याच्या सूक्ष्म अशा नोंदी आहेत. गाईडने पुरविलेली माहिती आहे. तो परिसर पाहून निवेदकाला सर्वांगाला डोळे फुटल्याचा प्रत्यय येतो. संपृक्त भरलेपणाची प्रचिती येते. 'मेड ऑफ दि मिस्ट' नावाच्या बोटीत बसल्यानंतर गाईडने सांगितलेल्या थंडर जमातीची चित्तवेधक मिथककथाही सांगितली आहे. सामूहिक श्रद्धामनाने जोपासलेल्या या कथेने या प्रवासकथनाला एक वेगळे रूप प्राप्त करून दिले आहे. देशमुख यांच्या ललितलेखनाचा एक वेगळा आविष्कार म्हणून या ललितलेखनाकडे पाहता येते. वेगवेगळ्या निमित्ताने त्यांचा जो प्रवास घडला त्याची स्मरणचित्रे या लेखनात आहेत. स्थलवैशिष्ट्ये व त्यांचा मनावर जो ठसा उमटला त्याचे प्रत्ययकारी वर्णन या लेखनात आहे. न्यूयॉर्क शहरातील हडसन नदीकाठी असणाच्या स्वातंत्र्य देवतेचे तेजस्वी शिल्प पाहिल्यानंतर निवेदकाच्या मनात जे विचार येतात ते स्वतंत्रते भगवती' या लेखात प्रकटले आहेत. एका अर्थाने या स्वातंत्र्य देवतेच्या शिल्पाशी केलेला हा संवाद आहे. स्वतंत्रता देवतेला उद्देशून व्यक्त केलेले हे मनोगत आहे. या तेजस्वी, पवित्र शिल्पासमोर नतमस्तक होताना निवेदकाच्या मनात तिचे काजळलेपणही लक्षात येते. जगातील वर्ण आणि रंगभेदाच्या भावनेने निवेदक चिंतेत आहे. मात्र २००४ साली बराक ओबामांच्या निवडीने हे काजळलेपण नाहीसे झाल्याची भावना आहे. तसेच अमेरिकेची विश्वात्मकता आणि समकाळातील तिचे दुटप्पी वागणे याबद्दलची खंतही व्यक्त केली आहे. २० । लक्षदीप ________________

देशमुख यांनी काही ललितगद्य लेखनही केले आहे. 'मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया' या ललितलेखनात देशमुख यांनी जीवनातील आनंदमयता व जगण्यावरचे प्रेम व्यक्त केले आहे. स्वत:च्या आयुष्यातील सुख-दु:खाचे प्रसंग सांगून अंतिमत: जीवनावरचे प्रेम व्यक्त केले आहे. पुस्तके, गाणी, कविता, साहित्य, निसर्ग आणि माणसे हा माझ्या लेखनाचा केंद्रबिंदू राहिला असे या लेखात त्यांनी म्हटले आहे. हिंदी चित्रपटातील काही गाण्यांचे मुखडे घेऊन त्यांनी जीवनातली आनंदमयता व्यक्त केली आहे. कलरफुल' या ललितलेखात निवेदकाच्या मनात जी रंगांची दुनिया वसलेली आहे त्याचे निवेदन आहे. विशेषत: रूपेरी पडद्यावरील रंगप्रतिमांनी लेखकमनाचा पाठलाग केला आहे. या रंगप्रतिमांनी त्याला खिळवून ठेवले आहे. या मनातील रंगीबेरंगी दुनियेची ही सफर आहे. मनात दाटून आलेल्या रंगायन उत्सवाची शब्दरूपी उधळण या ललितलेखात आहे. या संपादनात देशमुख यांच्या 'झपाटलेपण ते जाणतेपण' व 'परभणी-कोल्हापूरचे दिवस' या दोन आत्मपर लेखांचा समावेश केला आहे. परभणी-कोल्हापूरचे दिवस या लेखात प्रशासकीय अधिकारी म्हणून या शहराची स्मरणचित्रे रेखाटली आहेत. त्यांच्यातील सर्जनशील आविष्काराला व समृद्ध व्यक्तित्वघडणीला परभणी महत्त्वाचे ठरले. प्रौढ साक्षरता अभियानाचा समन्वय प्रमुख म्हणून त्यांना आलेले विविध अनभव कथन केले आहेत. यामागे आपण काही एक प्रमाणात देशऋण फेडल्याची भावना आहे. तसेच कोल्हापूरला कलेक्टर असताना केलेल्या विविध कामांचे निवेदन केले आहे. या दोन शहरांचे त्यांच्यातील रुजलेपण व गुंतलेपण त्यामधून व्यक्त झाले आहे. देशमुख यांचे भावविश्व समृद्ध करणाच्या या दोन शहरांविषयीची कृतज्ञता व्यक्त केली आहे तर 'झपाटलेपण ते जाणतेपण' या आत्मपर लेखात स्वत:च्या जडणघडणीवर झालेले संस्कार आपल्या वाङ्मयनिर्मितीचे प्रेरणास्रोत व जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन प्रांजळपणे सांगितला आहे. देशमुख यांनी काही वेगळ्या विषयावरील लेखन केले आहे. प्रशासन अधिकारी म्हणून वावरत असताना भोवतालच्या सामाजिक क्षेत्रांसंबंधीचे हे रिपोर्टाज शैलीतले लेखन आहे. निवडलेल्या विषयाचा सर्वांगाने वेध घेणे हा त्याचा हेतू आहे. २००० घ्या 'साधना' दिवाळी अंकात त्यांनी 'देवबंदचं दारूल उलुम' हा लेख लिहिला. २००४ साली उत्तर प्रदेशातील विधानसभा निवडणुकीवेळी सहाराणपूर जिल्ह्यातील लक्षदीप ॥ २१ ________________

देवबंद येथे तीनेक दिवस त्यांचे वास्तव्य घडले. या काळात त्यांनी देवबंद येथील पूर्व आशियातील सर्वात मोठ्या मदरशाला भेट दिली. त्या भेटीचा वृत्तांत या लेखात आहे. दरवर्षी ७००० पेक्षा जास्त विद्यार्थी इस्लाम धर्मशास्त्र शिक्षणासाठी या मदरशात येतात. पारंपरिक धर्माचे शिक्षण या मदरशात दिले जाते. भारत व भारताबाहेरील अनेक मशिदीमधील अनेक मौलवी व उलेमा या मदरशातून प्रशिक्षित झालेले आहेत. या मदरशाची कार्यपद्धती व व्यवस्थापन त्यांनी समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे व त्या निमित्ताने आपल्या मनातले विचार सांगितले आहेत. या मशिदीतील दिनक्रम व पारंपरिक शिक्षणाबद्दल लेखकाच्या मनात उद्भवलेले प्रश्नही त्यांनी मांडले आहेत. काही प्रमाणात नवे होत असलेले बदलही नोंदविले आहेत. मदरशातील पारंपरिक शिक्षण व आधुनिकीकरणाने जे पेच निर्माण झाले आहेत तो दृष्टिकोणही त्यांनी नोंदविला आहे. भारतातील एका मुस्लीम धर्मशिक्षणाचा, चळवळीचा ओघवता वेध या लेखात आहे. एका समाजाच्या धर्मशिक्षणाच्या स्थिती, कार्यपद्धती व त्यावरचे लेखकाचे चिंतन या लेखात आहे. काश्मीरियत : एक तत्त्वज्ञान, एक जीवनशैली या लेखात देशमुख यांनी एका राजकीय व सामाजिकदृष्ट्या संवेदनशील विषयाची मांडणी केली आहे. काश्मीरमधील एका प्रवासाच्या निमित्ताने या प्रदेशाविषयी त्यांच्या मनात जे विचार आले ते या लेखात मांडले आहेत. काश्मीरियतची संकल्पना इतिहास, संस्कृती व तत्त्वज्ञानाच्या आधारे त्यांनी मांडली आहे. काश्मीर लोकांची एतद्देशीय राष्ट्रवादी जाणीव सामाईक स्वरूपाचं भान आणि सांस्कृतिक मूल्यांची प्रखर जाणीव असलेली सहअस्तित्वाची जीवनशैली यात ते काश्मीरियतची संकल्पना पाहतात. काश्मीरियतच्या विकासक्रमात ज्या ऐतिहासिक घडामोडी घडल्या त्याचाही विचार ते करतात. ती सोळाव्या शतकापासून निर्माण झाली. त्याची पायाभरणी प्राचीन काळापासून होत आलेली आहे. देशभक्ती, बंधुभाव, देशीय संस्कृतीचा अभिमान व धार्मिक सहिष्णूता यातून काश्मीरी तत्त्वज्ञान व जीवनशैली निष्पन्न झाली. मुस्लिम राज्यकर्त्यांचा उदारमतवादी दृष्टिकोण आणि काश्मीरी भाषेतील तत्त्वज्ञान यातून ही संस्कृती आकाराला आली असे ते मानतात. काश्मीरमधील राजकीय, सामाजिक स्थित्यंतरे व सुफी परंपरेचा विस्ताराने निर्देश त्यांनी केला आहे. बाराव्या शतकातील संतकवयित्री लाल देड व नंद ऋषी यांच्या भक्तितत्त्वकवितेने काश्मीर जनभावनेचे भरणपोषण केल्याचे ते नोंदवतात. त्यांच्या वाङ्मयाचा परिचय करून देतात. मुस्लिम व पंडित यांच्यात असलेल्या कमालीच्या साम्यस्थळांचा ते निर्देश करतात. काश्मीरमधील भक्तिपरंपरा व जैनुद्दिन अनिदेन व सम्राट अकबराच्या सहिष्णू राजवटीने या संस्कृतीचा विकास केला. एकूणच आजच्या संवेदनशील प्रदेशाचा संस्कृतीचा विकास होऊन ती कशी आकाराला आली ते यो लेखात त्यांनी मांडले आहे. काश्मीरी भाषा व वाङ्मय याविषयीची सक्ष्म निरीक्षणे २२ । लक्षदीप ________________

तीमध्ये आहेत. काश्मीरियत संकल्पनेचा काहीसा ललित अंगाने वेध घेतला आहे. यासाठी नामवंत संस्कृती अभ्यासकांची मतेही नोंदविली आहेत. या संग्रहात देशमुख यांनी शासकीय कर्मचारी साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्षणीय भाषण दिले आहे. मध्यमवर्गीय मराठी साहित्याच्या मर्यादा सांगून प्रशासकीय कर्मचा-याच्या लेखनाचे वेगळेपण सांगितले आहे. मराठीतील प्रशासकीय अनुभवाधारित लेखनपरंपरा सांगून स्वत:च्या निर्मितीचा धांडोळा घेतला आहे. तसेच वाचनसंस्कृतीबद्दलचा विचार मांडला आहे. १०. प्रशासनविषयक लेखन हा देशमुख यांच्या एकूण लेखनाचा एक महत्त्वाचा आविष्कार आहे. ललित साहित्यातून तर त्यांनी याप्रकारचे चित्रणक्षेत्र मोठ्या प्रमाणात आणले. शिवाय इतरही प्रशासनविषयक वैचारिक स्वरूपाचेही लेखन त्यांनी केले आहे. याविषयावरची त्यांची ‘प्रशासननामा' व 'बखर प्रशासनाची' ही दोन पुस्तके प्रसिद्ध आहेत. २००० साली दै. लोकमतमधून त्यांनी रविवार आवृत्तीसाठी ‘इनसायडर' नावाने एक सदर लिहिले होते. तो पुढे ‘प्रशासननामा' या नावाने प्रकाशित झाला. निबंध व कथा असा संमिश्र प्रकार असणा-या लेखनातून देशमुखांनी प्रशासनातले विविध अनुभव सांगितले आहेत. चांगला लेखक प्रशासनातले अनुभवप्रदेश किती वारकाईने मांडू शकतो ते वैशिष्ट्य या लेखनात आढळते. जिल्हाप्रशासन हा या लेखनाचा केंद्रवर्ती विषय आहे. गावपातळी ते जिल्हा पातळीवरील प्रशासनाचे संदर्भक्षेत्र या लेखनात आहे. वास्तवदृश्य हे लेखन असल्यामुळे राजकारणातील, प्रशासनातील अनोळखी चेहरा वाचकांबरोबर आणण्यासाठी चंद्रकांत या कल्पित पात्राची निर्मिती केली आहे. चंद्रकांत हा संवेदनशील अधिकारी आहे. त्याच्या नजरेतून प्रशासनाचे जग न्याहाळले आहे. हे लेखकाचे मानसपात्र आहे. तत्त्वनिष्ठ, प्रामाणिक समाजशील तो इनसायडरशी सतत संवाद साधतो. लेखकाने यात प्रशासकांना पगारी समाजसेवक (Paid Social Worker) म्हटले आहे. कल्याणकारी राज्यासाठी प्रशासक सकारात्मक दृष्टिकोनातून कसे काम करू शकतो याचे एक चित्र या लेखनात आहे. भारतीय प्रशासनाची ब्लू प्रिंट या लेखनात आहे. राज्यकर्ते व प्रशासन यातील गुंतागुंतीचे ताण या लेखनातं आहेत, भ्रष्टता आहे, प्रशासनातील विविध गुंत्यांचे खोलवरचे दर्शन तीमध्ये आहे. | तसेच चांगले अधिकारी राज्यसंस्था व जनता यातील दुवे कसे होऊ शकतात, चांगले निर्णय घेऊन समाजशील कामे कसे करू शकतात याचे कथन आहे. संवेदनशील प्रसंगी जनमानस व समुहमानसशास्त्र माहीत असल्यामुळे निर्णय घेण्यातील तत्परता ते कसे दाखवतात, तसेच भारतीय जनमानसाचा प्रशासनाकडे बघण्याचा लक्षदीप ॥ २३ ________________

दृष्टिकोण हा एकरंगी स्वरूपाचा आहे. त्या प्रशासनाचा सकारात्मक चेहराही या लेखनातून प्रकट झालेला आहे. प्रशिक्षण कालावधीतील राजांसारखे कर्तव्यनिष्ठ अधिकारी व वारकरी सहकारी अधिकारी यांच्या नैतिकतेच्या धाकाचे विवरण त्यामध्ये आहे. देशमुख यांच्या या ललित लेखनातून आणखी एका अंगाकडे लक्ष वेधले आहे, ते म्हणजे प्रशासनातील विषम उतरंडीकडे. प्रशासनातील भेदाची बाजूही त्यांनी सांगितली आहे. वरिष्ठ अधिकारी आणि कनिष्ठ अधिकारी यांच्यातले संबंध हे श्रेष्ठ कनिष्ठत्वाचे असतात. विशेषत: प्रशासनातही स्त्री कर्मचा-यांकडे दुय्यमत्त्वाने, कनिष्ठत्त्वाने पाहिले जाते. ‘बखर भारतीय प्रशासनाची' या ग्रंथात देशमुख यांचे भारतीयल प्रशासनावर आधारलेले लेखन आहे. भारतीय प्रशासनाचा पूर्वोत्तर वारसा ते समकालीन भारतीय प्रशासनव्यवस्था यावरचे विवरण आहे. क्रमश: प्रशासनव्यवस्थेत होत आलेले स्थित्यंतर, त्यातील गुंते, सामर्थ्य व तिसरा स्तंभ म्हणून तिने बजावलेली भूमिका यांचे दर्शन आहे. एका सनदी अधिका-याने प्रशासन व्यवस्थेकडे आतून पाहिलेले हे चित्र आहे. त्यामुळे त्याची विश्वासार्हता वाढली आहे. एका ठिकाणी इनसायडर चंद्रकांतला म्हणतो, विवेकाची सुरी धारदार बनविली पाहिजे. आपण आपल्यापुरतं विकारी न होता विवेकी रहावं, वागावं या हेतूने प्रशासननामामधील लेखन घडलेलं आहे. ११. वैचारिक गद्य लेखनाबरोबरच देशमुखांच्या मन:पिंडात नाटक व चित्रपट या कलांविषयीची एक स्वतंत्र जागा आहे. या कलांचा ते सातत्याने विचार करीत आले आहेत. देशमुख यांनी नाटक व चित्रपट यांच्याविषयी काही लेखन केले आहे. त्यापैकी काही लेखांचा समावेश या ग्रंथात आहे. त्यांनी काही चित्रपटाच्या पटकथाही लिहिल्या आहेत. त्यांच्या काही कथांवर आधारित चित्रपटनिर्मिती होते आहे. नाटक व चित्रपट हे देशमुख यांच्या विचारविश्वाचा, आस्थेचा भाग आहे. वेळोवेळी त्यांनी या विषयावर लेखन केले आहे. त्यांच्या ललितलेखनातून या क्षेत्राशी विषय ध्वनित झाले. गिरीश कर्नाडांच्या भारतीय रंगभूमीवरील कामगिरीचा परामर्श घेणारा, गिरीश कर्नाड : भारतीय रंगभूचा एक जायंट' नावाचा दीर्घ लेख या संग्रहात आहे. जवळपास अर्धशतकभर भारतीय रंगभूमीवर वैशिष्ट्यपूर्ण नाटके लिहिणाच्या नाटककाराच्या सामर्थ्यस्थानाचा व वेगळेपणाचा विचार या लेखात आहे. गिरीश कार्नाडांवरील पुण्यातील तीन दिवसाच्या महोत्सवावरून त्यांना उपरोक्त विचार सुचले. कार्नाडांनी एकूण तेरा नाटके लिहिली. ती भारतभर प्रसारित झाली. देशमुख यांनी कार्नाड यांच्या नाटकाच्या वाङ्मयीन गुणवत्ता व प्रयोगरूपाबद्दलचे काही विचार मांडले आहेत. २४ । लक्षदीप ________________

कार्नाड यांच्या एकूण नाट्यक्षेत्रातील कामगिरीचे त्यांनी तीन सूत्रांमध्ये दिग्दर्शन केले आहे. त्यांच्या नाटकातील आशयसूत्रे व विकासक्रम यांचा तीन टप्प्यांमध्ये विचार केला आहे. पुराणकथांचा नवा अन्वयार्थ मांडणारी नाटके, ऐतिहासिक नाटकातून उलगडणारे आजचे वास्तव आणि एकविसाव्या शतकातील आजच्या काळाची नाटके - या तीन परिप्रेक्ष्यातून कार्नाडांच्या नाटकांचे आकलन मांडले आहे. 'ययाति'पासून ते ‘उणे पुरे एक शहर' या नाटकांबद्दलचे हे विवेचन आहे. नाट्यवाचनाची सूक्ष्म स्वरूपाची रीत त्यांनी इथे अवलंबिली आहे. या नाटकांबद्दलच्या काही नवे अन्वयार्थाचेही त्यांनी सूचन केले आहे. कर्नाडांच्या नाटकातील विविधस्वरूपी आशयसूत्रे, नाटककार म्हणून कर्नाडांनी पुराणकथांचा, इतिहासाचा व समकालीन वास्तवाचा लावलेला अन्वयार्थ देशमुखांनी नोंदविला आहे. 'परफेक्ट शॉट विरुद्ध इनपरफेक्ट लाईफ' या लेखात त्यांनी गुरुदत्तचा जीवनालेख मांडला आहे. गुरुदत्तच्या जीवनाविषयी व अखेरच्या काळाविषयी लोकांना एकप्रकारचे कुतूहल आहे. या कुतूहलापोटी अनेकांनी या विषयावर लिहिले आहे. देशमुख त्यांनी या लेखात गुरुदत्तच्या असफल शोकान्त जीवनाचा वेध घेतला आहे. द्वंद्वात कातरत गेलेला कलावंत असे त्यांनी त्याचे वर्णन केले आहे. गुरुदत्तच्या चित्रपट कारकीर्दीतील व खाजगी आयुष्यातील घटना समोर ठेवून त्याचा अन्वयार्थ लावला आहे. कलावंताच्या प्रेमाचा पेच तो सोडवू शकला नाही. अखेरीस तो मद्य व झोपेच्या गोळ्यांनी मरणाला सामोरा गेला. या त्याच्या शोकात्म आयुष्याचा पट उलगडण्याचा प्रयत्न देशमुखाना केला आहे. ‘मला प्रभावित करून गेलेला सिनेमा' या साधना साप्ताहिकाच्या विशेषांकात देशमुख यांनी 'धग' या चित्रपटाचा सामाजिक समस्याप्रधान चित्रपट म्हणून त्याच्या मनावर जो ठसा उमटला तो या लेखात नोंदविला आहे. स्मशानात काम करणाच्या एका कुटुंबाची कथा 'धग'मध्ये आहे. उपजातीतल्या विषम भेदांची तीव्रतर जाणीव त्यामध्ये आहे. राष्ट्रपती पारितोषिकाने हा चित्रपट गौरविण्यात आला आहे. 'धग ने का प्रभावित केले याची ते तीन कारणे सांगतात. अस्सल देशी सकस पटकथा, दिग्दर्शकान मांडलेला जळजळता अनुभव आणि कलावंतांचा प्रभावी अभिनय. यात त्यांनी या चित्रपटाच्या प्रभावाच्या खुणा शोधल्या आहेत. भारतातल्या एका गंभीर सामाजिक प्रश्नाच्या मांडणीमुळे तो त्यांना भावला. मानवी जगणं व दु:ख याचे अनेक पैलू तीमधून चित्रित झाले आहेत. मनोरंजनप्रधान भारतीय चित्रपटापेक्षा सामाजिक व विचारप्रधान चित्रपटाचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले आहे. १२. एकंदरीत देशमुख यांच्या वाङ्मयीन कामगिरीचे स्वरूप वरीलप्रमाणे आहे. लक्षदीप ॥ २५ ________________

कथात्म साहित्य, नाट्यलेखन, वैचारिक व ललित स्वरूपाचे लेखन त्यांनी केले आहे. त्यांच्या एकूण साहित्याचे प्रातिनिधिक स्वरूपाचे हे संकलन आहे. त्यांचा लेखक म्हणून असणारा संवेदनस्वभाव व या काळाचा जवळचा संबंध आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात उत्तम असा प्रशासक आणि संवेदनशील असा लेखक अशी दुहेरी भूमिका आहे. संस्कारशील व्यक्तिमनाचा उभयान्वय त्यांच्या ठायी आहे. तळागाळातल्या शेवटच्या माणसाच्या विकासासाठी ध्येयधोरणे राबविणे या रचनात्मक कार्यासाठी जास्तीतजास्त उपयोग करून घेणाच्या अधिका-यांपैकी ते आहेत. प्रशासकीय सेवेत असताना तिथल्या विविधस्वरूपी अनुभवांचा अतिशय चांगला उपयोग देशमुख यांनी करून घेतला आहे. मराठीत इतक्या विपुलपणाने प्रशासकीय जीवनातले विषय क्वचितच आले असतील. त्यांच्या लेखनाची अनेक कथाबीजे त्यांच्या अनुभवसृष्टीत आहेत. या कथाबीजांचा विस्तार वेळोवेळी एक लेखक म्हणून देशमुख यांनी केला आहे. जिल्हा प्रशासन, न्यायपालिका ते प्रशासनयंत्रणेतील अनेक अनुभव त्यांच्या लेखनाचे विषय झालेले आहेत. पाणी टंचाई, महापूर, रोजगार हमी योजना, नागरी प्रशासन, ग्रामीण विकास, स्त्रीभ्रूणहत्या असे प्रश्न त्यांच्या कथात्म साहित्यात आहेत. या यंत्रणेतील बारकावे त्यामध्ये आहेत. 'लेखकाला हे अनुभव टिपकागदाप्रमाणे टिपून घेता आले पाहिजेत' असे त्यांनी म्हटले आहे. जिल्हाधिकारी म्हणून जिल्हा प्रशासनातील विविध क्षेत्रांशी त्यांचा जवळून संबंध येतो. या पाहणीतून देशमुख अनेक विषय त्यांच्या कथा-कादंब-याचे झाले आहेत. पृष्ठस्तरावरून सर्व काही आबादीआबाद असणा-या या व्यवस्थेच्या तळाशी अनेकविध प्रकारचे गुंते असतात. समाजपयोगी अशा सेवाक्षेत्रातील अनेक गुंते देशमुख यांचे लेखनविषय झाले आहेत. सामाजिक दस्ताऐवजाचे स्वरूप या लेखनास आहे. तसेच रिपोर्ताज पद्धतीची प्रचिती या लेखनास आहे. | मुस्लीम जीवनसंस्कृतीचे चित्रण हा देशमुख यांच्या एकूण लेखनाचा आस्थेचा विषय आहे. त्यांच्या कथात्म व वैचारिक लेखनातून मुस्लीम जीवनासंबंधीचे विषय पुन्हा-पुन्हा आवृत्त झाले आहेत. भारतीय लोकजीवनाचा अविभाज्य भाग असणा-या या संस्कृतीबद्दलचे कुतूहल त्यांना आहे. ते जीवन समजून घ्यावे अशी भावना तीमध्ये आहे. आधुनिक काळात भारतीय समाजाचा एकजीव भाग असणाच्या समूहाकडे काहीसे विपरीतपणे पाहिले जाते. ते टाळून वस्तुनिष्ठपणे व सहिष्णुतादृष्टीने या जगाकडे त्यांनी पाहिले आहे. सलोमी, इन्किलाब विरुद्ध जिहाद या कादंब-यात व अनेक कथांमध्ये या जीवनाचे चित्रण आले आहे. देशमुखांच्या या संस्कृतिप्रेमामागे मराठवाड्यातील निजाम राजवटीतील लोकजीवनाचा भाग असावा. बालपणीच्या घडणकाळातील व पुढेही सेवाकाळात निजाम राजवटीतील मुस्लीम संस्कृतीच्या खाणाखुणा, त्यांच्यावरील उर्दू वाङ्मयाची सावली, भाषेची जानपेहचान त्यामुळे २६ ॥ लक्षदीप ________________

त्यांना समूहजीवनाच्या अंतरंगात डोकावता आले. त्याविषयीच्या आकर्षणामुळे ते सतत त्याकडे वळले असावेत, मुरूड, हैद्राबाद, सहारणपूर (उ. प्र.) व्हाया कारगिल, श्रीनगर, काबूल, कंदहार अशी भौगोलिक प्रदेशातील लेखन परिक्रमा आहे. स्थानिक मुस्लीम संस्कृतीपासून ते अफगाणमधील मुस्लीम जगाचा नकाशा तीमध्ये आहे. सामाजिक जीवनाची समस्याचित्रणे हा एक त्यांच्या लेखनाचा विशेष आहे. पाणी टंचाई, स्त्रीभ्रूणहत्या, बालमजुरी ते मुस्लीम स्त्रियांची दु:खे अशा समस्यांना तीमध्ये स्थान आहे. या प्रश्नांचा विविधांगी शोध त्यांनी ललित साहित्यातून घेतला आहे. एक जागृत लेखक म्हणून त्यांच्यात आजच्या काळाचा, समाजजीवनाचा निरीक्षक दडलेला आहे. स्वत: त्यांनी ‘बखर लिहिणा-या बखरकाराचा वारसा' आपल्यात असल्याचे म्हटले आहे. देशमुख यांच्या साहित्यातील विविध अनोख्या समाजजीवनाची समस्यांची ही दर्शने आहेत. अर्धशतकातील महाराष्ट्रातील काही जीवनक्षेत्राची ही समाजवृत्ते आहेत. वार्ताकने आहेत. प्रशासनातील काही सामाजिक अहवाल आहेत, ते कथात्मसाहित्यातून मांडले आहेत. ही समाजचित्रे त्यांनी रिपोर्टाज लेखनशैलीत मांडली आहेत. त्यामुळे समाजचित्रणाच्या दृष्टीने त्यास महत्त्व आहे. | ‘थीमबेस्ड कथा' हा देशमुख यांच्या कथासाहित्याचा एक वेगळा, अभिनव असा महत्त्वाचा पैलू आहे. एखादे मुख्य सूत्र घेऊन त्यासंबंधीच्या सलग कथामाला लिहिल्या आहेत. पाणी, स्त्रीभ्रूणहत्या व खेळाडूंच्या कथा या विषयावर त्यांच्या कथा प्रसिद्ध आहेत. एका विषयाची अनेक परिमाणे, कंगोरे शोधण्याचा हा प्रयत्न आहे. समकालीन समस्याचित्रणाच्या या विविधस्वरूपी कथामाला आहेत. या समस्यावरील उपायही लोकशिक्षकाच्या भूमिकेतून त्यांनी या लेखनातून मांडला आहे. | लक्ष्मीकांत देशमुख यांचे कांदबरीविश्वही विविध स्वरूपी आहे. विविध समाजसमस्येचे चित्रण ते राजकारण व आंतरराष्ट्रीय दहशतवादाचे विषय तीमधून अभिव्यक्त झाले आहेत, मुस्लीम जगाची संवेदना, बालमजुरांचा प्रश्न, वर्णभेद ते देहनिष्ठ जाणिवांचे सूचन त्यांच्या कादंबच्यात आहे. जिल्हा प्रशासन ते नगरपालिका यांच्यातील सत्तासंघर्षाचा वेध त्यांच्या कादंबच्यात आहे. तर 'इन्किलाब विरुद्ध जिहाद' या बृहद परिसंस्कृतीतील जीवनानुभवाला साद घालण्याची रीत आहे. | प्रवासवर्णनपर व ललितगद्य या प्रकारातही त्यांनी लेखन केले. चेरापुंजी ते नायगारा अशा विविध प्रदेशांतील त्यांच्या मनावर उमटवलेला ठसा, तेथील समाजनिरीक्षणांच्या नोंदी तीमध्ये आहेत. नाटक, चित्रपट व कलाक्षेत्र ही काही त्यांच्या आवडीची क्षेत्रे. या विषयावरही त्यांनी सतत लिहिले आहे. प्रशासनविषयक लेखन हा देशमुख यांच्या लेखनाचा एक महत्त्वाचा अविष्कार आहे. ललितेतर स्वरूपाच्या या लेखनातून त्यांना जे विविध स्वरूपाचे अनुभव आले ते या लेखनातून मांडले आहेत. स्थानिक स्वराज्य संस्थेपासून प्रशासनातील विविध अनुभवप्रदेशांचे हे चित्रण आहे. लक्षदीप । २७ ________________

भारतीय प्रशासनाची, इतिहासाची, तिच्या स्थित्यंतरासह त्यांनी मांडणी केली आहे. देशमुख यांच्या साहित्यभाषेचे स्वरूपही वैविध्यपूर्ण आहे. मात्र जीवनानुभवाच्या आशयसूत्राच्या प्रभावी ठशामुळे काही प्रमाणात साहित्यकृतीच्या रूपाकडे दुर्लक्ष झालेले दिसते. अभिनव अशा प्रकारची भाषारूपे आहेत. 'थीमबेस्ड'सारख्या कथारूपाचा प्रयोग आहे. कथा-कादंबरीत पत्रात्मक लेखनतंत्र आहे. बृहद कादंबरीचा आकृतिबंध ‘इन्किलाब विरुद्ध जिहाद'मध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. काव्यात्मता व यथोजित भाषेचा रूपबंध तीमध्ये आहे. देशमुख यांच्या कथात्मक सृष्टीत व ललित लेखनातील पात्ररचना ही दुहेरी स्वरूपाची आहे. समस्याकेंद्री अनुभवविश्वाचे चित्रण करताना त्यांच्या साहित्यात बरीचशी पात्रे खलप्रवृत्तीची असतात. मात्र त्याचवेळी त्या संहितेत सत्शील, आदर्शवादी किंवा सकारात्मतेचा ध्यास असणारी पात्रे वा निवेदक सुप्तपणे नांदत असतो. समांतरपणाने या दुहेरी स्वरूपाच्या पात्ररचनेतील आशावादाचे व आदर्शाचे सूचन केलेले आहे. मानवी वर्तनाचे अतर्क्स रूपही आहे. चित्रदर्शी आणि नाट्यात्मक अभिव्यक्ती आहे. १३. १९८० नंतरच्या मराठी साहित्याचे स्वरूप हे विविधस्वरूपी आहे. साठच्या दशकातील चैतन्यशील अशा साहित्याचे अविष्कार ऐंशीच्या दशकात स्थिरावले होते. भालचंद्र नेमाडे, भाऊ पाध्ये, नारायण सुर्वे व नामदेव ढसाळ यांच्या खुल्या शक्यतांचा शोध घेणारी नवनैतिकतावादी साहित्याची उपस्थिती या काळात होती. मराठी मध्यमवर्गीयांच्या दृष्टीपल्याडच्या नव्या साहित्याचा हा आविष्कार होता. लघुनियतकालिकाच्या चळवळीचे व दलित साहित्याचे जोरकस आविष्कार या काळात प्रकट होत होते. तसेच ऐंशीच्या दशकातही इतरही अस्मिताकेंद्री साहित्यप्रवाह मराठी लेखन परंपरेत निर्माण झाले. मराठी सांस्कृतिक जगताच्या व अभिरुचीच्या कक्षा विस्तारणारे हे साहित्य होते. एक लेखक म्हणून देशमुखांची जडणघडण या सांस्कृतिक पर्यावरणात झाली. स्वत:च्या साहित्याचे आस्थाकेंद्र व विषयकेंद्र निवडण्याचे दोन पर्याय समकाळात त्यांच्या समोर होते. एक आधुनिकतावादी दृष्टीचा प्रभाव असणारा साहित्यप्रवाह आणि दुसरा मानवकेंद्री जीवनदृष्टी प्रभावित साहित्यप्रवाह. स्वाभाविक देशमुख यांचा लेखन संवेदनस्वभाव हा । मानवकेंद्री विचार विश्वाकडे झुकणारा होता. या प्रभावी घटकांमुळे त्यांचा कल स्वाभाविकपणे समाजशील विषयाकडे झुकला, तसे विषय त्यांच्या लेखनातून मोठ्या प्रमाणात आविष्कृत झाले. अवतीभवतीच्या वेगवान उलाढालीला मराठी साहित्याने दिलेल्या प्रतिसादाच्या पाश्र्वभूमीवर देशमुख यांनी आपल्या अनुभव प्रदेशातील विषयांना केंद्र बनविले आणि त्या अनुभवांचा, सामाजिक वास्तवाचा प्रामाणिकपणे शोध घेतला. प्रशासनिक अनुभवाचे क्षेत्र व त्याच्या विविध परी लेखनातून मांडल्या. एकेक प्रश्न, २८ ॥ लक्षदीप ________________

समस्या घेऊन त्या वास्तवाचे विविध लक्ष्यी अक्ष शोधले. गेल्या स्वातंत्र्योत्तर काळात ज्या महाराष्ट्रीय मध्यमवर्गीय समाजाची वाटचाल झाली त्या वाटचालीच्या समाजशास्त्राचा आणि देशमुख यांच्या जीवनदृष्टीचा जवळचा संबंध आहे. या काळातील सुशिक्षित मध्यमवर्गीयांचे आदर्श, स्वप्नांकाक्षा, तीमधून प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षपणे ध्वनित झाली आहे. देशमुख स्वत:ला स्वातंत्र्यानंतरच्या व नव्वदीआधीच्या मधल्या काळातले प्रतिनिधी मानतात. या काळातील सामाजिक व वाङ्मयीन वातावरणाचा त्यांचा व्यक्ती व लेखक म्हणून असण्यावर परिणाम झालेला आहे. जीवनविषयीच्या या मध्यमवर्गीयांच्या कल्पना, व्यक्तिमत्त्व रचण्यातली कल्पना व स्वत:ला घडविण्यात ज्या गोष्टींचा सहभाग होता, त्याबद्दलचा आदर्शवत दृष्टिकोन तीमध्ये आहे. तसेच या काळातील शिक्षितवर्गाच्या आवडी-निवडी त्यांच्या खास अशा कल्पनांमधून साकार होत होत्या. ज्या भावगीतांनी व भावसंगीताने व हिंदी चित्रसृष्टीने या काळातील शिक्षित मनाचे पोषण केले त्याचा आविष्कार लेखनभाषेतून झाला आहे. हिंदी गाण्यांचे, चित्रपटाचे व मराठी भावगीतांचे अनेक तपशील देशमुखांच्या लेखनात आहेत. तसेच या काळातील या समाजाची घडण ज्या माध्यमांनी, साहित्यांनी केली त्याचाच हा आविष्कार आहे. सामाजिक प्रश्नांची मांडणी करण्यासाठी देशमुख यांच्या साहित्यदृष्टीमध्ये नेहमी एका लोकशिक्षकाची आदर्शवादी भूमिका वसत आलेली आहे. समस्यामुक्त समाज निर्माण व्हावा या आदर्शवादी भूमिकेतून त्यांच्या साहित्याचे कथन नियंत्रित झाले आहे. या भूमिकेचा पगडा त्यांच्या जीवनचित्रणावर, पात्रसृष्टीवर व भाषेवर आहे. आदर्शवादी नायकाच्या निर्मितीतून या समाजव्यवस्थेचे निरीक्षण केलेले आहे. अंतिमत: ज्या प्रश्नांचे सूतोवाच प्रारंभिच केले आहे. त्याची दाहक वास्तवता, विविध कंगोरे प्रत्ययास आणून देऊन शेवट सकारात्मक असा केलेला असतो. तो ब-याच वेळेला सुखान्त स्वरूपाचा असतो. ‘आदर्शाची व मांगल्याची आस असलेली नजर मला प्राप्त झाली आहे' असे स्वतः त्यांनी म्हटले आहे. या आदर्शवादी मूल्यविवेकाची जागती नजर त्यांच्या एकूण लेखनावर आहे. म्हणून त्यांच्या साहित्यदृष्टीत आदर्शवादी युटोपियाला महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यांचे लेखनाचे अनेक विषय या जाणीवकेंद्राने नियंत्रित झाले आहेत. निराशावादी सिनिकल वृत्ती अव्हेरून मानवी जीवनातील साफल्याचे व आशावादीपणाचे सूचन त्यांच्या वाङ्मयात आहे. मराठी वाचक त्यांच्या नव्या अनुभवक्षेत्राच्या साहित्यकृतीच्या प्रतीक्षेत असेल. डॉ. रणधीर शिंदे

  • लक्षदीप २९ ________________

। अनुक्रमणिका कथा | | | । । 1 । । । । । । । । । । । = 1+ + + + । । । । । । । । । । 1 = । । । । । । । । । । । । । । । .... १४ म् । । । ।। । । । । । । । । ।। । । । । ।। । । Fa + ।। । । । । १. जोकर.. २. मर्सी किलिंग ........ ३. अंतरीच्या गूढ गर्मी ... ४. बांधा... ५. भूकबळी. ६. उदक ७. फिरुनी नवी जन्मेन मी! ... ८. बंद लिफ्ट ९. रन बेबी रन. १०. 'लाईफ' ‘टाईम'चा ‘फॉर्म्युन' ............. ११. भव शून्य नादे. १२. स्वत:लाच रचित गेलो ... १३. सारांश . १४. माधुरी व मधुबाला ....... १५. लंगडा बाळकृष्ण ... १६. केस स्टडीज ... ............. ......... ............... । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । | E n + । = । । । । । । । । । । । । । । .............. । । । । EPH । नाटक १. अखेरची रात्र ...... ________________

। अनुक्रमणिका २६९ प्रवासवर्णन १. चिंब चिंब चेरापुंजी . २. नायगरा : दि व्हॉईस ऑफ गॉड . ३. हत्तींचा अनाथ आश्रम.. ४. हे स्वतंत्रते भगवती! . । । । । । । । । । । । । । ।। ।।। । । ।। ................. ................. ................. २९२ २७७ २८९ मर १ । ............ ३२६ m १. झपाटलेपण ते जाणतेपण..... ................. २९७ २. परभणी व कोल्हापूरचे दिवस ........... ................ ३१३ प्रशासनपर लेख १. एका सेक्युलर रोडची अजीब दास्तान!..... ............. २. हेचि फल काय मम तपाला? ........... ....... ३३२ ३. सामाजिक प्रबोधन व बहिष्कार समाज परिवर्तनाचे दुहेरी शस्त्र! ....... ४. भ्रष्टाचाराचा बकासुर .... ............. ५. स्वातंत्र्योत्तर काळातील भारतीय नोकरशाही पांढरा हत्ती, की वेगवान अश्व?. ................ ६. स्वातंत्र्योत्तर भारतीय प्रशासनाची ६० वर्षे ‘सिक्स थिंकिंग हॅट'च्या तंत्राद्वारे .. ३६१ ७. भारतीय प्रशासनाचे बदलते रूप! .............. ., ३४६ ३५३ ४५••••........... ३\७१ ________________

|| अनुक्रमणिका ललित ३८० । । । । । । ।। । ।। । । । । । । । । । । । । । । । ।। । । ।। । । । । । । १. कलरफुल, २. मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया .. वैचारिक ३८४ । । । । । । । । । । । । ।। ।। । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । " १. देवबंदचं दारुल उलुम ... ......... ३९० २. काश्मीरियत : एक तत्त्वज्ञान, एक जीवनशैली! ................. ..४० १ ३. लिंग असमानतेची विविध रूपे अर्थात लिंगभेदावर आधारित भारताची सामाजिक फाळणी .. .४१८ आस्वाद (चित्रपट / नाटक) १. गिरीश कार्नाड - भारतीय रंगभूमीचा एक ‘जायंट' ४३० २. “धग' - सुन्न करणारा प्रभाव! ३. गुरुदत्त .... * पूर्व प्रसिद्धी . * लेखक परिचय .......४६७ |

  • .....४५४

... ३५९ [L L: Ans

। । । । । । । । । । ।। । । । । ।। । । । ________________

-

.:

'. .• . , । , 4: 4. 1 । ।, १

। ०५ -

११.५ ।' .

.

हैं . ' ' '

हैं।

': । ।. ।

  • .

- - १५१

.. - -

.:.

235":

'

' . --' ।

उप-मदरसद

| .-। " - 4 .. .! ! ' ' । . .. ३ ६ ..

'.. . . . । । "; } । ।

१ ।

' ।

. ' ' [ ५ . । 1 . |.. -

. :

| | ________________

१. जोकर टुपीजवर काम करणा-या लीनाने सर्कसच्या त्या विशाल तंबूत आपल्या मैत्रिणीसह प्रवेश केल्यावर जेव्हा तिची नजर छोटूवर पडली, तेव्हा तिनं मानेला नापसंतीदर्शक झटका दिला आणि तीव्र तिटकाच्याचा कटाक्ष त्याच्यावर टाकला. आणि त्या क्षणी छोटूला जाणवलं की, सर्कसमधील तीन घंट्याच्या खेळापलीकडे तो कुणाच्याही जमेस नाही. तो सर्वत्र ‘अनवाँटेड' आहे. तो फक्त वेंगू - बुटका जोकर आहे, ज्याच्याकडे पाहून प्रेक्षक मनमुराद हसतात! बस्! तंबूच्या मध्यभागी जेथे खेळ चालतात, तिथे एरिना सर्कसमधील सर्व कलाकार व कर्मचारी जमा झाले होते. तेथेच सर्कसचे मालक वेंकटस्वामी कोचामध्ये आरामात बसले होते. समोर एका टेबलवर टी. व्ही. सेट आणि व्ही. सी. आर. ठेवला होता. सकसचा एक कर्मचारी राजन व्ही. सी. आर. लावायची खटपट करीत होता. (, आज सर्वांना राज कपूरचा ‘मेरा नाम जोकर' हा सिनेमा वेंकटस्वामी दाखवणार होते. आज सर्कसला सुट्टी होती! वेंकटस्वामी राज कपूरचे जबरदस्त फैन होते. त्याच्या निधनानिमित्त सर्कसचे खळ त्यांनी तोटा सोसून बंद ठेवले होते. तसे स्थानिक वृत्तपत्रात जाहिरातीद्वारे सिद्धही केले होते. कारण त्यांच्या सर्कसचा राज कपूरशी ऋणानुबंध होता. राजनं त्याचा 'जोकर' काढताना प्रामुख्याने जरी रशियन सर्कस वापरली होती, तरी काही १२यामध्ये एरिना सर्कसचाही त्याने उपयोग केला होता. त्यातही प्रामुख्यानं काही हास्य असगासाठी राजनं छोटला घेतलं होतं. अर्थात चित्रपटाची लांबी वाढल्यामुळे या गावर कात्री चालवली गेली होती. परंतु या प्रसंगामुळे वंकटस्वामी आणि छोटू चहा त्या महान कलाकारांच्या जवळ गेले होते. विशेषत: राजला छोटू फार आवडला होता. त्याची सर्कशीमधील विदूषकी आवडली होती. |वकटस्वामीनी म्हणूनच आज सर्कसला सुट्टी जाहीर करून दुपारच्या वेळी व्ही. • आर. द्वारे सर्व कलाकार व कर्मचा-यांना ‘जोकर' दाखवायचं ठरवलं होतं! लक्षदीप ॥ ३५ ________________

त्या सर्वात असूनही छोटू एकटा होता - अस्वस्थ होता. काल रात्री घडलेला तो प्रसंग आणि आज कानी आलेली राज कपूरच्या दु:खद निधनाची वार्ता - राजनच्या खटपटीला यश आलं आणि सिनेमा सुरू झाला. छोटू पाहता पाहता राज कपूर या महान कलावंतांच्या ‘जोकर'शी एकरूप झाला. काल घडले त्या प्रसंगाच्या पाश्र्वभूमीवर तर त्याला राजचं दु:ख आणि प्रेमजीवनात आलेलं वैफल्य अधिकच भिडून गेलं! सिनेमा संपला, सर्व जण पांगले तरी छोटू तसाच बसून होता. डोळ्यातून मुक्तपणे वाहणारी आसवंही आटली, तरी त्याची विमनस्कता कमी होत नव्हती! । | आकाशाचा वेध घेणारे सर्कसच्या तंबूचे भव्य कळस - तो विशाल परीघ - मध्यभागी कलावंत व जनावरांचे खेळ दाखवणारे रिंगण - वर वा-याच्या झुळकीसरशी मंदपणे हेलकावे घेणारे पाळणे - ज्यावर प्रयोगाच्या वेळी तंग, आकर्षक कपड्यात लीनाचं चवळीच्या शेगेसारखं चपळ शरीर लवलवायचं - सारंच भव्य, उत्तुंग आणि विशाल! | अशा भव्य, उत्तुंग व विशाल सर्कसच्या तंबूत एकटाच मध्यभागी बसलेला साडेतीन फुटांचा ‘वनपीस' छोटू - त्या भव्यतेच्या पाश्र्वभूमीवर छोटूला आपली शारीरिक उंची तीव्रतेनं खुपत होती! स्वत:चा कमालीचा तिरस्कार आणि वांझोटा संताप वाटत होता. | दहा वर्षापूर्वी जेव्हा छोटूनं पोटाची आग विझवण्यासाठी म्हणून सर्कसच्या दुनियेत प्रवेश केला, तोवरच्या जीवनात त्याच्या वाटेला सदैव कुचेष्टा व अवहेलनाच आली होती! पण सर्कसचे मालक वेंकटस्वामीसाठी त्याची साडेतीन फूट उंची - हा बुटकेपणा ही जमेची बाजू ठरली. प्रत्येक सर्कशीमध्ये दोन तीन बुटके जोकर होतेच. त्यांचा एक बुटका जोकर पक्षाघाताने आजारी पडून विकलांग झाला होता. म्हणून बाळगोपाळांना, प्रौढातल्या बाल्यांना आपल्या विदृषकी चाळ्यांनी मनमुराद हसविणारा एक जोकर त्यांना हवाच होता! | छोटूची बौद्धिक झेप मात्र अफाट होती. खरं तर त्याला अभिजात कलावंतच म्हणायला हवं! यशावकाश वेंकटस्वामींना त्याचा प्रत्यय आला. पाहता पाहता छोट सर्कसचं एक प्रमुख आकर्षण बनला! त्यानं पूरक प्रयोगांच्या मधे मधे कलावंतांना पूर्वतयारीसाठी वेळ मिळावा आणि प्रेक्षकांना रिलीफ मिळावा म्हणून सर्कशीमधले जोकर्स जे बटबटीत, खालच्या दर्जाचे चाळे करीत त्याना पूर्णपणे फाटा देऊन एका ढोबळ कथासूत्राच्या आधारे सतत तीन घंटे वाहते ठेवणाच्या प्रसंगांची हास्यस्फोटक मालिका रचली, ती प्रेक्षकांना कमालीची आवडली. सर्कसला येणारे बालगोपाळ तर त्याच्यावर निहायत खूश असत! अनेक उत्साही बाळगोपाळ त्याची स्वाक्षरी घेत, ३६ । लक्षदीप ________________

सर्कस संपल्यावर त्याला भेटत; ही त्याच्या ठायी अतीव आनंदाची बाब होती! । छोटूला टॅपीजचं एक प्रेक्षक म्हणून आकर्षण होतचं, पण सर्कसमध्ये आल्यावर टॅपीज खेळातला थरार त्यानं जवळून अनुभवला. शंभर शंभर फूट उंचीवर दोरीच्या साह्यानं गिरक्या घेणं, पाळणे बदलणं वा हवेत एक दोन उड्या घेऊन जाळीत स्वत:ला झोकून देणं - मृत्यूच्या सीमारेषेला भिडलेल्या या खेळात विलक्षण रोमांच होता, जो छोटूला भावला आणि वेंकटस्वामीच्या प्रोत्साहनानं त्यानं टॅपीजचे धडे गिरवले, त्यात नैपुण्य कमावले. आणि याला विदूषकी चाळ्यांची जोड देत टॅपीजचे प्रयोग करीत प्रेक्षकांना एकाच वेळी हास्य व थरार छोटू देऊ लागला. खर तर त्याचं टॅपीजवरील काम इतर टॅपीज आर्टिस्टपेक्षा जास्त धोकादायक होतं. प्रेक्षकांना ते पाहताना कदाचित जाणवतही नसेल पण वेंकटस्वामी प्रत्येक वेळी त्याला मायेनं म्हणत, “जरा सांभाळून छोटू! तुझं काम जादा खतरनाक आहे. कारण तुला टॅपीज आर्टमधलं सर्व काही करावं तर लागतचं, पण ते करताना त्यातलं काही जमत नाही असं प्रेक्षकांना दाखवून चुका कराव्या लागतात आणि एकदा तरी घसरून पडावं लागत! ते तू कौशल्यानं करतोस, पण धोका आहे बाबा, तेव्हा जरा सांभाळून! या विदूषकी वळणाच्या साहसी टॅपीजमुळे छोटू हा खरा अर्थानं सर्कसचा स्टार बनला होता! हा काळ त्याच्यासाठी मंतरलेला होता. एका विलक्षण धुंदीत तो जगत होता. सर्कस हे त्याच्या अवघ्या जीवनाचं केंद्र बनलं होतं! वेंकटस्वामींनी पुणे मुक्कामी हिशोब व अन्य व्यवस्थापकीय कामांसाठी नंदू कामत या चुणचुणीत तरुणास सर्कसमध्ये घेतले. त्यानं छोटूचे खेळ पाहिल्यावर त्याची आपणहून ओळख करून घेतली आणि काही दिवसांतच ते दोघे जिवाभावाचे मित्र बनले! नंदूला वाचनाचा खूप शौक होता. ज्या गावी सर्कसचा मुक्काम असेल, तिथल्या लायब्ररीतून पुस्तके आणून फावल्या वेळात वाचणे हा त्याचा विरंगुळा होता. आणि हे वाचलेलं तो मूड आला की छोटूला सांगायचा. असंच एकदा त्यानं सांगितलं, “छोटू - मी नुकतीच मराठीतले एक श्रेष्ठ लेखक पु. भा. भावे यांची एक कथा वाचली आहे. सार्थक' तिचं नाव. एका सर्कसमध्ये मृत्युगोलात मोटारसायकल चालवणे हे नायकाचे काम. या पाच मिनिटांच्या धुंदीवर तो उरलेले तेवीस तास पंचावन्न मिनिटे काढीत असे. किती वास्तव आहे नाही! आणि किती कठोर वास्तव आहे. सर्कस कलावंतांना त्यांच्या कामाखेरीज काही अस्तित्व असू नये! माणूस म्हणून त्याची आयडेंटिटी, ओळख वा अस्तित्व असू नये!” । नंदू', जरा विचार करून छोटू म्हणाला, “हे मला पटत नाही. परंतु माझ्यावरून सांगतो, या सर्कसच्या तंबूबाहेरही माझं अस्तित्व आहे, विश्व आहे. मी लक्षदीप ॥ ३७ ________________

केवळ बुटका जोकर नाही, तर माणूस आहे. आपल्या सर्कसची टॅपीज क्वीन लीना - ही मला किती मानते - मला ‘सर' म्हणते. मी तिचा टॅपीजमधला गुरू आहे. तिला ही विद्या मीच शिकवली - क्षणभर छोटू भरकटत गेला. कारण त्याच्या नजरेसमोर ती लावण्यावती तरळत होती. नकळत आपली कानशिले गरम होताहेत असा त्याला भास झाला. पण समोर नंदू होता व एका गंभीर विषयावर चर्चा चालली होती. । “एक आणखी उदाहरण द्यायचं झालं तर राज कपूर मला आपला दोस्त मानतो. शूटिंगच्या वेळी आम्ही जवळ आलो. मध्यंतरी मी त्याच्या लोणीच्या फार्म-हाऊसवर गेलो. तेव्हा त्यानं किती अगत्यानं मला ठेवून घेतलं. माझा पाहुणचार केला. आता तूच सांग - आम्हा सर्कस कलावंतांना बाहेरच्या विश्वात काहीच स्थान नाही - माणूस म्हणून काहीच महत्त्व नाही?" “छोटू - तू खरंच फार भाबडा आहेस. जगानं आजवर तुला कुचेष्टा व अवहेलनेखेरीज काय दिलं? तरीही तुझा आशावाद प्रबळ आहे. मी मनापासून प्रार्थना करीन की, तुला स्वत:बद्दल जे वाटतंय ते खोटं ठरू नये - कधीच!” नंदूची ती सदिच्छा होती की अनिष्टसूचक भविष्यवाणी?..... खळखळून हसण्याचा आवाज त्याच्या कानी पडला व तो भानावर आला. सायंकाळ होत आली होती. तंबूमध्ये लीना इतर टॅपीजचा खेळ करणाच्या मुली आल्या होत्या. त्यांनी जाळी बांधायला सुरुवात केली होती. उजेड कमी असल्यामुळे लाईटसही लावले होते. | खरं तर आज सुट्टीचा दिवस, पण लीना रोजचा सराव कधीच चुकू देत नसे. हा छोटूच्याच शिस्तीचा परिणाम होता. तोही दैनंदिन सराव कधीही चुकवत नसे. मनाच्या त्या क्षुब्ध अवस्थेतही त्याला तिचं कौतुक वाटलं! तीन वर्षापूर्वी लीनानं सर्कसमध्ये प्रवेश केला होता. या पूर्वी दुस-या एका छोट्या सर्कसमध्ये सायकलिंगचे व टॅपीजचे छोटे-मोठे काम ती करीत असे. एरिनामध्येही वेंकटस्वामींनी तिला सायकलिंगच्या खेळासाठीच घेतलं होतं. पण तिचं टॅपीजचं ज्ञान पाहन तिला त्यांनी छोटूच्या हवाली केलं. त्यानं तिला टॅपीजमधील अनेक उच्चप्रतीचे खेळ शिकवले. ती नेहमी म्हणायची, “सरांमुळे मी आज एवढे अवघड टॅपीज गेम्स करू शकते! प्रत्येक प्रयोगाच्या पूर्वी ती त्याच्या पाया पडून, त्याची परवानगी घेऊनच टॅपीज सुरू करायची - हा क्रम सरावाच्या वेळीही असायचा! | आताही त्याचं मन किंचित उचंबळून आलं होतं. कालचा प्रसंग विसरून तिनं जर आपल्याला ‘सर' म्हणून हाक मारली तर तिच्यासमवेत आपणही सारं काही विसरून टॅपीजचे खेळ करू - नाना विक्षेप करून तिला हसवू, जसे नेहमी सरावाच्या वेळी हसवतो तसे! ३८ । लक्षदीप ________________

पण तिनं त्याच्याकडे पाहात जेव्हा नापसंतीदर्शक खांदे उडवले व नजरेतील तीव्र तिटका-याचं जहर फेकलं, त्याच्या पायातलं बळचं संपून गेलं! लोहचुंबकाप्रमाणे तो तिथंच खुर्चीला मूढ मुग्धाप्रमाणे खिळून राहिला. त्याची उपस्थिती जणू लीनाच्या गावी नव्हती असंच ती सफाईनं वावरत होती, टॅपीजचे खेळ करीत होती! डोळ्यांत सांभाळलेल्या अश्रृंमुळे तिची उंचावरील आकृती त्याला धूसर वाटत होती. स्वप्नाप्रमाणे तिच्या हालचाली भासत होत्या! त्याच्या मनावरचा ओरखडा खपलीप्रमाणे निघाला होता! खरं तर त्याच्या जीवनात लीना आली होती ती सोनेरी स्वप्नं घेऊन! स्वत:च्या बुटकेपणामुळे आयुष्यभर तो लोकांच्या अवहेलनेचे व कुचेष्टेचे जहर पीत आल्यामुळे तो स्वत:वर सदैव नाराज असायवचा. ही जिव्हारी खुपणारी कुचेष्टा व विटंबना आपल्या नशिबी का म्हणून आहे? माझा काय अपराध आहे? दैवानं कमी उंचीचं वैगुण्य, जे लाखात एकालाच मिळतं ते, माझ्या भागधेयात का द्यावे? लोकही एवढे कसे क्रूर, हिंस्त्र असतात? त्यांच्या कुत्सिततेचा केवढा जीवघेणा दंश आपल्या मन-मानसाला होतो याची जराही जाण नसावी! इतरांचं वैगुण्य व व्यंग हा त्यांच्या लेखी मनोरंजनाचा विषय व्हावा? का? का म्हणून? त्याच्या कडवटपणानं त्याला नास्तिक केलं होतं. त्याचा देवाधर्मावरचा विश्वासच उडाला होता. तो कधीही देवळात जात नसे. एरिना सर्कसचा प्रारंभ हा सर्कसच्या वैभवाचं प्रतीक असलेल्या 'राजा' नावाचा हत्तीच्या ‘गणेशपूजनानं' व्हायचा. या वेळी सर्कसमधील व्यंकटस्वामीसह सर्व जण रिंगणात हजर राहायचे अपवाद असायचा तो फक्त छोटूचा! वेंकटस्वामी नेहमी म्हणायचे, “छोटू, अरे आपला धंद्यात रोज मृत्यूशी गाठ असते. आपण आजही सुखरूप आहोत ही देवाची कृपा म्हणायची. श्रद्धेनं फळ मिळतं-! छोटूनं वेंकस्वामींना कधीही उत्तर दिलं नाही. पण तेवढ्याच निग्रहानं तो कधी गणेशपूजनाला हजरही राहिला नाही! | अशा वेळी लीना त्याच्या जीवनात आली, एक सोनेरी स्वप्न घेऊन! आपणही कुणी आहोत, कुणी तरी आपल्यालाही महत्त्वपूर्ण मानतं ही भावनाच मोठी हृद्य व मनाला उत्तेजित करणारी आहे! तो एका धुंदीत वावरत होता. त्याला वाटायचं, लीना ही एक शिल्पकृती आहे. जी आपण मोठ्या प्रेमानं, कलात्मकतेनं घडवत आहोत! मी माझी आहे लहान मुलाला जसं त्याचं खेळणं अतिप्रिय असतं व ते तो कुणाला देऊ इच्छित नाही की, शेअर करू इच्छित नाही तसंच छोटूला तिच्याबद्दल वाटायचं. तिच्याबाबतीत लक्षदीप । ३९ ________________

तो कमालीचा पझेसिव्ह बनला होता. त्याच्या नकळत ती त्याच्या जीवनाचा एक हिस्सा बनली होती! मनाच्या साच्या भावना शरीरमाध्यमातूनच फुलून येतात, प्रकट होतात! याची छोटूला अवचित जाण आली व तो थरारून गेला. हा थरार त्याला रोमांचक वाटला - त्या थरारीत आपल्या जगण्याचा अर्थ आहे असं त्याला वाटलं! | पुन्हा त्याला निमित्त होतं तो ग्रेट शोमन राज कपूर, त्यानं एकदा प्रयोग पाहिल्यानंतर सर्व कलाकारांना आपल्या फार्मवर पार्टी दिली होती व त्यावेळी ‘जोकर' हा सिनेमाही दाखवला होता. त्यावेळी लीना छोटूजवळ बसली होती. आणि त्याच्याशी सलगीने कुजबुजली होती - “जोकरचं दु:ख पाहून त्याचं सांत्वन करावसं वाटतं की, नको रे बाबा अशी टिपं गाळूस तू! तुझ्या आयुष्यातल्या सर्वच स्त्रिया बेवफा निघाल्या - तुला सोडून गेल्या - हे त्यांचं दुर्भाग्य! तू हिरा आहेस - त्यांना ते कळलच नाही! “पण लीना - जोकर ही जगासाठी एक हसण्याची चीज आहे. त्याच्यावर कुणी स्त्री प्रेम करेल? का नाही करणार? जोकर का माणूस नाही? तो तर महान कलावंत आहे!" तिच्या त्या निकट स्पर्शानं व लागट बोलण्यानं छोटू मोहरून गेला होता! झपाटून गेला होता! पुन्हा पुन्हा त्याला तिची ती वाक्यं आठवायची - वाटायचं, ती काय सूचित करते आहे वा करू इच्छित आहे? हे - हे तिनं आपल्यासाठी तर म्हटलं नसेल? आपणही जोकर आहोत. शूटिंगच्या वेळी राज कपूर आपणास ‘कलावंत म्हणाला होता. आता लीनाही तेच म्हणते! तीही आपल्यातला कलावंत व माणूस पाहू शकते?- हाऊ नाईस! । लीनाकडे पाहण्याची त्याची वृत्ती पार बदलली होती. एके काळी स्त्री त्याला आकाशीच्या चंद्राप्रमाणे अप्राप्य वाटत होती. पण लीनाच्या रूपाने ती हातावर प्राप्त आहे, फक्त पुढे होऊन हात धरायला पाहिजे, बस! पण हे हातभराचे अंतर बुटकेपणाच्या व्यंगाची व्यथा आयुष्यभर सहन करीत आलेल्या छोटूसाठी स्त्रियांच्या बाबतीत लक्ष्मण रेषा आहे हे त्याला काल जाणवलं. आणि एक लोभस स्वप्न भंग पावलं! कालची सकाळ-प्रसन्न कोवळी उबदार, सरावाच्या वेळी टॅपीजचा सराव करताना झालेले चुटपुटते पण ओढ लावणारे लीनाचे स्पर्श. ती केवढी जीवघेणी मादक हसत होती. | छोट त्याच्या नकळत अंतराळी विहरत होता. शक्याशक्यतेचे, वास्तवतेचे भान केव्हाच सरले होते! डोळ्यात सोनेरी स्वप्नं तरळत होती. मनीमानसी लीना दाटून होती. तो वेडावला गेला होता. चाळवला गेला होता. सरावानंतर तो आपल्या राहुटीत ४० ॥ लक्षदीप ________________

आला. त्याला प्रसन्न, हलकंफुलकं आणि स्वैर स्वैर वाटत होतं! एका अनिवार लालसेनं त्यानं मद्याचे चार घोटही घेतले आणि सारं शरीर दरवळून आलं - फुलून आलं! | एका अनिवार ओढीनं तो लीनाच्या राहुटीत आला. ड्रेसिंग टेबलासमोर उभी राहून ती काही तरी गुणगुणत आपले मोकळे केस विंचरीत होती. अंगात पारदर्शी गाऊन होता! एक लावण्यखनी सौंदर्य समोर वेधक हालचाली करत होतं, ते मादक तारुण्य त्याच्या डोळ्यात पसरलं! छोटू बेभान झाला होता. काय होतंय हे समजण्याआधीच त्याच्या गालावर सणसणीत चपराक बसली होती. त्याची मिठी झुगारून देत ती चवताळलेल्या नागिणीप्रमाणे फूत्कारत होती, “ही • ही तुझी हिंमत? स्वत:ला कधी आरशात पाहिलं आहेस? तीन फुटांचा एक सामान्य जोकर, माझी अभिलाषा बाळगतोस?- ही लीना एका उमद्या, उंच्यापुच्या तरुणासाठी आहे - तुझ्यासारख्या क्षुद्र जोकरासाठी नाही-! “क्षुद्र जोकर, तीन फूट उंचीचा बुटका जोकर- छोटूला वाटलं, आपला तोल जातोय! ही कुचेष्टा व ही तुच्छता... तो काही काळ आपले शारीरिक वैगुण्य व व्यंग विसरला होता. पण नाही, जगाच्या लेखी तो आजही जोकरच आहे. उपेक्षित, हास्यास्पद. त्याच्याकडे पाहून चार घटका करमणूक करून घ्यायची. बस! तो कसला कलावंत? तो तर माणूस म्हणूनही कुणाच्या जमेस नसतो. त्याचं विश्व खेळापुरत! लीनाचा तो गुरू होता. टॅपीझमध्ये तिला त्यानंच पारंगत बनवलं होतं. एके काळी तिचे विचार होते - 'जोकर का माणूस नसतो?' हे सारं बोलण्यापुरतं, वरवरचे येत होतं तर? सिनेमातला जोकर तिला हवाहवासा वाटला असेल, कारण तो वास्तवातला हँडसम राज कपूर होता. ठाक आहे, आपण तिचा प्रिय पुरुष होऊ शकणार नाही. ही शारीरिक उंचीची लक्ष्मणरेषा तिला पार करणं शक्य नसेल, पण तिच्या लेखी त्याच्या गुरुत्वाला, माणसालाही काही किंमत नसावी हे फारच घृणास्पद आहे. तिनं कधी विचार केला नसेल, पण मीही अखेर माणूस आहे. तीन फुटांचा असली तरी पुरुष आहे. मलाही वासना-भावना आहेत. मी भाळलो तिच्या वळसेदार शरीरावर. तिला ते पसंत नसेल तर नाही म्हणावं; पण अशी अवहेलना, अशी घृणा का? का म्हणून? तिच्या लेखी आपण माणूस नाही, केवळ सर्कशीतला बुटका जोकर आहोत? स्वप्नांचा बिलोरी आरसा फुटला होता. त्याचे तुकडे झाले होते. त्या तुकड्यांच्या लक्षदीप । ४१ ________________

शेकडो प्रतिमा त्याच्या लघुत्वाला हिणवत होत्या, डिवचत होत्या! “तू - तू माणूस नाहीस! कलावंत तर नाहीच नाही आहेस - तू आहेस एक जोकर - तीन फूट शारीरिक उंची असलेला - बस्स!” 2 2 2 ४२ ॥ लक्षदीप ________________

२. मर्सी किलिंग पोस्टमन आज जो केवळ भूतकाळाचा भाग आहे अशा एका गुलाबी कालखंडात प्रियूनं रघूला शेकडो भावोत्कट प्रेमपत्रं लिहिली होती व त्याचीही तेवढीच आली असतील. त्या काळात पत्र आणणारा पोस्टमन 'मेघदूतातील' यक्षाहून कमी महत्त्वाचा वाटला नव्हता. ज्याची सर्वस्व देऊन पूजा केली, तो रघू मातीचे पाय घेऊन आला होता चिखलातील, तिच्या देहाच्या उपभोगाचा हवा तेवढा हविर्भाग स्वीकारून पुन्हा नामानिराळा होऊन गेला... त्यावेळी चिडून, संतापानं त्याची निर्भत्र्सना करणार खरमरीत पत्र प्रियूनं लिहिलं, तेव्हा तिने मनोमन निश्चय केला होता - ते कदाचित अखेरचं पत्र आहे मी लिहिलेलं. यापुढे पत्र नाही लिहायचं - कुणा कुणालाही.. पण जसं तिनं मास्टर नंदूची साहसकथा लिहायला प्रारंभ केला, तिला आपला पत्र न लिहिण्याचा निश्चय मोडावा लागला. मा. नंदूच्या साहसकथेवर निहायत खूश असलेल्या बालवाचकांची ‘प्रियूदीदी' अशी संबोधन असलेली निरागस भाबडी पत्रे तिला हेलावून गेली... बालवाचकांचा हिरमोड करणे तिला जमले नाही. त्यांना त्यांच्याच भाषेत मोठ्या दीदीप्रमाणे पत्रोत्तर लिहू लागली. पत्रलेखनात तिला तिचा हरपलेला विरंगुळा सापडू लागला. पण आज पुन्हा एकदा तिला निश्चय करावा लागत होता. पत्र न लिहिण्याचा, एवढंच नाही तर आलेली पत्रे न वाचण्याचा. पोस्टमननं पुन्हा पुकार केला तेव्हा अनिच्छेने उठली. दार उघडलं. पत्रांचा एक गठ्ठाच घेऊन पोस्टमन उभा होता. बाई, ही डाक घ्या.." तो म्हणाला, “आज सतत पंधरा दिवस होताहेत, रोज एवढा डाक येत आहे." | "हं....' ती अनिच्छेने हुंकारली. "मला वाटतं. सगळी बालवाचकांची पत्र आहेत .... आज तर माझ्या पाच पत्र आहे.." तुला इतर घरी पत्रं वाटायची नाहीत का?” जातो बाई..." लक्षदीप । ४३ ________________

प्रियूची नाराजी पाहून गडबडून तो पोस्टमन म्हणाला, “पण एक सांगावसं वाटलं बाई काय?" तुम्ही नंदूला इतक्या लवकर मारायला नको होता. त्याच्या साहसकथा मुलांना काय आवडायच्या! माझा मुलगा गंगाराम तर दरमहा एक तारखेची वाट पाहायचा ‘बालविश्व'चा अंक केव्हा येतो व केव्हा एकदा मा. नंदूची कथा वाचतो, असं त्याला व्हायचं. ती ऐकत होती. एकाच वेळी आपल्या कथांची होणारी तारीफ पण तिला ऐकाविशी वाटत होती आणि नकोशी वाटत होती! नेमकी न कळणाच्या शब्दांत न पकडता येणारी एक अनाम हुरहुर तिला घेरून गेली. । । “गंगारामच काय, त्याचा हा बाप, मीही नंदूच्या कथा वाचायचो बाई. आपण फार छान लिहिता-” पोस्टमन ती ऐकत आहे हे पाहून धीर धरून पुढे म्हणाला, “गेले पंधरा दिवस मी रोज विचार करीत होतो, बोलायला धीर होत नव्हता बाई. नंदूची शेवटची साहसकथा या महिन्याला ‘बालविश्वात प्रसिद्ध झाली तेव्हा तमाम बालवाचकांप्रमाणे मीही हळहळलो बघा. ते तुम्ही बरं नाही केलं! प्रत्येक बालकच स्वत:मध्ये मा. नंदूचं रूप पाहात होता. माझ्यासारखा त्यात आपल्या आदर्श मुलाचं रूप पहात होता. ती आतल्या आत ढासळत होती. जो निश्चय तिने मनोमनात केला होता तो ढेकळासारखा विरघळला तर जाणार नाही ना? असं तिला वाटू लागलं. ती किंचित ओरडून म्हणाली, “नाही. मी पुन्हा लिहिणार नाही नंदूची साहसकथा. ते - ते मला शक्य नाही.' नाही बाई, तुम्हाला ते शक्य आहे आणि आता मा. नंदूवर केवळ तुमचाच नाही, तर सर्वाचा हक्क आहे-” । “मला ते नाकबूल कुठे आहे? - त्यांच्यासाठीच तर मी लिहिलं होतं...." “व या पुढेही लिहिलं पाहिजे-!" पोस्टमन म्हणाला, “आमच्या जातीनं पत्रं वाटताना एवढं बोलू नये, पण तुम्ही एक महान लेखिका आहात. सर्वच बालगोपाळांच्या लाडक्या प्रियूदीदी आहात.... व मला माझ्या धाकट्या बहिणीप्रमाणे, म्हणून एवढं बोललो-!" पोस्टमन जाताजाता पुन्हा थबकला - व वळून म्हणाला - “मला वाटतं दीदी, काही दिवस तुम्ही हवापालट करायला कुठे दूर हिल स्टेशनला जा - मनाला तेवढंच बरं वाटेल! तुमचा बंडू गेल्याचं कळलं.... भारी वाईट वाटलं. त्या पुत्र- शोकामुळेच तुम्ही लिहायचं नाही असं ठरवलं असाल तर मला म्हणायचं आहे की... “स्टॉप - एक शब्दही पुढे बोलू नकोस... मला ते ऐकायचं नाही. मला ४४ । लक्षदीप ________________

ऐकवणार नाही.” प्रियू किंचाळली. “जा, तुला तुझी काम आहेत. आपला व माझाही वेळ वाया घालवू नकोस!” पोस्टमन तिचा हा अवतार पाहताच अलगद तिथून निघून गेला. । ती पुन्हा आपल्या आरामखुर्चीवर येऊन बसली. पूर्ण खुलास होऊन, आपलं डोकं गच्च दाबून धरलं... छे... मस्तकात जणू घणाचे घाव पडत होते! दोन खोल्यांचा तो ब्लॉक या क्षणी तिला फार मोठा व भयाण वाटत होता. तिचा बंडू असताना या दोन खोल्या तिला कमी वाटायच्या. कसाही असला तरी तो तिचा होता, तिला प्रिय होता...। आज तो कुठे आहे? कुठे असेल? तो दिवस.. छे, काळरात्र ती.. समोर बंडूचं निष्ण कलेवर होतं आणि झपाटल्यासारखी ती लिहीत होती. मा. नंदूची अखेरची साहस कथा. चित्तथरारक साहसी प्रसंग मालिकेत नंदूचा मृत्यू होतो असं तिनं दाखवलं होतं.. ते बालवाचकांना रुचणार नाही हे माहीत असूनही, कारण त्यांच्यासाठी तिच्या कथा असल्या तरी लिखाणाची खरी प्रेरणा होती - बंडू. तो आज तिला सोडून गेला होता... आता कुणासाठी लिहायची कथा! । तिला आठवलं, आपण मा. नंदूची पहिली साहसकथा केव्हा वे कशी लिहिली ते... सतरा अठरा वर्षांचा बंडू हा फक्त देहानेच वाढला होता, मानसिक वय अद्यापही बाल्यातच रेंगाळत होतं। डॉक्टराचे निदान होतं की, त्याच्या मेंदूवर गभापत्र परिणाम झाल्यामुळे मेंदची वाढच खंटली होती. तो बुद्धीने प्रगल्भ होऊ श" नव्हता.... रारिक दृष्टीने तो पूर्ण फिट होता. पण त्याला दुनियेचं काही एक कळत | अयून आपल्या मायेच्या पदरात... जीवनातील वास्तव संघर्षापासन सदैव जपलं होतं... तो व्यवहाराचे उन्ह साह शकणार नाही हे ती जाणून होती. अठरा वर्षांचा बंडू अजूनही म्हणायचा -“आई, गोष्ट सांग ना?” कोणती सांगू राजा?" तो राम - पांडवांची नको, परी - राक्षसाची पण ऐकून कंटाळा आला बघ. काही तरी नवीन, वेगळं सांग... एकदम मस्त!" असा बंडूचा सदैव लकडा लागलेला असायचा. | एकेकाळी लिटरेचरची ती विद्यार्थिनी होती. रघसंगतीच्या प्रियाराधनाच्या काळात उत्कट, हळुवार काव्यरचनाही तिनं केली होती. पण रघूनं तिचा देह लुटून तिला सोडून दिलं.. आणि तिची रसिकता करपून गेली होती... ती आग पुन्हा उभारून आली होती. बंडूचं रंजन होईल, त्याला आवडेल अशी लक्षदीप । ४५ ________________

गोष्ट रचून सांगणे तिच्या लेखी ‘मस्ट' होतं! आज बंडूच केवळ तिच्या जगण्याचं एकमेव प्रयोजन होतं...। | ‘पुत्र व्हावा ऐसा गुंडा, त्याचा तिन्ही लोकी झेंडा' हे प्रत्येक मातेचं स्वप्न असतं. | अगदी प्रियुसारख्या कुमारी मातेचंही. रघूबरोबर तिने अनेक सिनेमे पाहिले होते. एक | तिला कधीही विसरता आला नाही. ‘चितचोर'. त्यातला मा. राजू तिला एवढा आवडला होता की ती त्यावेळी रघूच्या कानात पुटपुटली होती, ‘रघू, हा मा. राजू केवढा लोभस व गोंडस आहे.. असं वाटतं, आपला होणारा मुलगा असाच असावा....!” | एकदा ती शाळेची ट्रिप घेऊन प्रजासत्ताकदिनी नवी दिल्लीला गेली होती. राष्ट्रीय संचलन पाहण्यासाठी. तेव्हा एका खास समारंभात राष्ट्रपतींच्या हस्ते धाडसी बालवीरांचा सत्कार झाला. तेव्हा तिला आपला होणारा मुलगाही असाच पराक्रमी निघावा असं वाटायचं. तिची सर्व स्वप्नं राहून गेली. बंडू फक्त देहधर्माची जाणीव असलेला मांसाचा गोळा होता. त्याची मानसिक वाढ दहा वर्षांपेक्षा कधीही जास्त होऊ शकणार नव्हती! | म्हणून त्याला रचून गोष्ट सांगताना तिच्या मन:पटलावर आपण पुत्राच्या संदर्भात जी स्वप्नं पाहिली होती ती तिनं एकत्र करून मा. नंदूची व्यक्तिरेखा निर्मिली... आणि ती कथा बंडूला बेहद्द आवडली. सहज म्हणून बंडूला तिनं जसं सांगितलं, तसं लिहून काढलं. आळीतल्या मुलांनाही - जे बंडूसोबत खेळायला येत, ते तसेच यावेत म्हणून प्रियू त्यांनाही आवडतील अशा गोष्टी सांगायची. त्यांनाही मा. नंदूची साहसकथा आवडली. मग तो नित्यक्रमच बनला. | मा. नंदू सर्व मुलांच्या लेखी सत्य एक भावही झाला होता. सर्व मुलं आपसात म्हणायची “दीदी, काय छान गोष्ट सांगतात? बंडू किती भाग्यवान, त्याला अशी छान छान गोष्ट सांगणारी आई मिळाली! । ती कडवट हसू हसायची.... बंडूच्या भाग्याला सीमा नव्हती... या वाक्यात केवढा प्रचंड जीवघेणा विरोधाभास दडला होता हे फक्त तीच एकमेव जाणून होती. “मी - एक आदर्श माता... माझ्यासारखी प्रेम करणारी आई मिळाली म्हणून बंडू भाग्यवान आहे! | अशा समयी ती विलक्षण अवघडल्यासारखी व्हायची - आजची आपली जनमानसातील इमेज हा एक मुखवटा तर नाही - त्या सर्वांना जेव्हा ते कळेल की बंडू बिनलग्नाचा आहे, काय वाटेल? मला आज सर्व जण विधवा समजतात. तो पोटात असताना मी गर्भपात व्हावा म्हणून काय काय औषधं, चाटणं घेतली. | रघुनं तिला टाकल्यावर प्रेमभंगाच्या व अपेक्षाभंगाच्या दु:खात प्रियू एवढी सुन्न झाली होती की, असली जाणीव तिला स्पर्शतच नव्हती. पुढे काही कालावधीनंतर ४६ । लक्षदीप ________________

जेव्हा ती भानावर आली, तेव्हा तिला दिवस टळले होते व दिसामाजी गर्भ वाढत होता. । ती काचेप्रमाणे तडकून गेली. समाज - चार लोक काय म्हणतील? हा प्रश्न जेव्हा अक्राळविक्राळ स्वरूपात भावी भीषणतेची नांदी वाजवत तिच्यापुढे उभा राहिला, तेव्हा अनिच्छेने व संस्कारशील मनामुळे होणारा सद्सदविवेकबुद्धीला मनातच दडपून गर्भपाताचा निर्णय घेतला. गवगवा होऊ नये म्हणून डॉक्टरकडे जायचं सोडून तिनं वळून वैद्याची मदत घेतली. त्याने कसली कडवट चाटणं व मुळ्या औषधी दिल्या होत्या, की त्या घ्यायला अतिशय उष्ण होत्या. पण विधात्याला हे बहुधा मंजूर नव्हतं! गर्भानं या उष्ण प्रकृतीची औषधं पचवली. गर्भपात झाला नाही. पण त्याच्या वाढीवर परिणाम मात्र जरूर झाला. ती अपु-या दिवसांची बाळंत झाली. आणि तिचा बंडू जन्माला आला तो वाढ थांबलेल्या मेंदूनिशी; शरीराच्या इतर कुठल्याही अवयवांवर दिसण्याजोगा काही परिणाम झाला नव्हता.... पण मेंदूची वाढ खुटली होती. । डॉक्टरांनी तपशीलवार तपासणीनंतर हे सांगितलं. तेव्हा ती विलक्षण सुन्न झाली... “डॉक्टर, मी हे काय केलं? जन्मास येण्यापूर्वी हा मला नको होता, म्हणून कसली औषधं घेतली मी.. पण आता हा या दुनियेत आला आहे. माझ्या रक्त-मांसाचं अंग घेऊन .. तो मला अत्यंत हवा आहे... माझ्या जगण्यासाठी 'मस्ट' आहे. तो बरा नाही का होऊ शकणार?" । “आय अॅम सॉरी मॅडम् -" आज मी आहे त्याला, तोवर काळजी नाही. पण माझ्या माघारी कसं होईल त्याचं..? शरीरानं वाढवलेला बंडू मूलच आहे हे दुनिया कसं मानेल? त्याचा आईच्या मायेने कोण सांभाळ करील? मी नुसता विचार करते तरी जिवाचा थरकाप होतो. डॉक्टर, मी .. मी काय करू?' त्यानंतर प्रियू देवघरात नित्य परमेश्वराची आळवणी करायची - "हे देवा, माझ्या पापाचं, अपराधाचं मी प्रायश्चित्त तर घेतेच आहे. माझे तारुण्य, संसार सगळा त्याग करून केवळ बंडूची आई म्हणून बंडूसाठी जगते आहे. एकच नमन आहे तुझ्या चरणी देवा, की बंडूला माझ्या माघारी ठेवू नकोस. त्याची आबाळ होईल रे-!" बंडूचा निरागस, भाबडा व काहीच जाणीव नसलेला चेहरा पाहिला की तिला भडभडून यायचं - मी आई नाही, वैरीण आहे! माझ्या पोराला लवकर मरण येऊ दे • असं अमंगल इच्छिते! कुठे फेडशील ते पाप? लक्षदीप ॥ ४७ ________________

पुन्हा तिचं मन तिला म्हणायचं, ‘नाही प्रियू, तू वाईट विचार करते आहेस पण अंतिम हेतू चांगला आहे..!' सहज तिच्या वाचनात एकदा लेख आला होता. कॅलिफोर्नियात ‘मर्सी किलिंग'चा कायदा करण्यात आला होता. त्या संदर्भात! - जेव्हा जगणं हे मरणाहून दु:सह असतं, तेव्हा रोग्याच्या नातेवाईकांची परवानगी घेऊन त्याला मृत्यू येईल असं इंजेक्शन दिलं जातं... व झोपेतच त्याचा मृत्यू होतो...! ती काहीही वाचत असली, विचार करत असली तरी त्याचा केंद्रबिंदू बंडू आणि फक्त बंडूचा असायचा! | जेव्हा आपला शेवट जवळ आला असेल तेव्हा बंडूसाठी ‘मर्सी किलिंग' केलं तर? या विचारानं ती हादरून गेली. “मी असा वेडावाकडा विचार का करते आहे! मी बंडूची आई आहे का वैरीण - त्याच्या जिवावर उठलेली? इडा पिडा टळो, अमंगल न घडो- | इतरांसाठी ते एक चमकदार सुभाषित असेल, पण प्रियूच्या जीवनानं अशा कलाटण्या तिच्या चाळीस वर्षाच्या कालावधीत घेतल्या होत्या की, ती खरोखरीच क्षणाची पत्नी - पत्नी पण नाही... प्रेयसीच होती व त्या छोट्या कालखंडानंतर आतापर्यंत ती एक आईच होती. आणि कुठलीही आई, अंतिम हेतू केवढाही उदात्त असला तरी, आपल्या पुत्राच्या बाबत ‘मर्सी किलिंग'चा निर्णय घेऊ शकत नव्हती - नाही. आणि प्रियूला तर वाटायचं - आजचा हा बालबुद्धीचा बंडू आपल्या अविचाराचं व अपराधाचं फळ आहे. त्याला जपणं व जगाच्या आचेपासून दूर ठेवणं हे आपलं प्रायश्चित्तच आहे व ते वास्तविक कधीच पुरं होणार नाही, तरीही आपल्या अंतिम श्वासापर्यंत ते मला घ्यायलाच हवं.... मनात कितीही असलं तरी आपल्या हातानं प्रियू करू शकत नसली तरी तो विधाता ‘मर्सी किलर'च होता... साध्या तापाच्या निमित्ताने त्याने बंडूच्या जीवनाचा शेवट केला. | आता आपल्या माघारी त्याचं काय होईल ही तिची चिंता देवानं आपणहून सोडवली होती. आणि अधूनमधून सारखा तिच्या मनात ‘मर्सी किलिंग'चा विचार घोळायचाच, त्यामुळे तिच्या नकळत तिच्या मनानं बंडूच्या मृत्यूची व तो स्वीकारण्याची तयारी केली असावी.... त्यामुळे अनपेक्षिततेचा धक्का बसला नाही. तिला कदाचित याहीमुळे असेल की, मृत्यूहून भयंकर जीवन तिच्या वाट्याला आलं होतं आणि त्यामुळे मृत्यू तिच्या मनावरचा एक फार मोठा भार उतरवून गेला होता ही सरुवातीची - फर्स्ट रिअॅक्शन; नंतर मात्र विशुद्ध वेदनेचा पारा तिच्या ४८ ॥ लक्षदीप ________________

डोळ्यांचे बांध फोडून वाढू लागला. बंडूचं निष्प्राण कलेवर कवटाळून ती किती वेळ अश्रू ढाळीत होती...! अजूनही बंडूच्या चेह-यावर थरारकतेचे भाव होते. होय, त्यानं मा. नंदूची शेवटची कथा ऐकली होती व ती कथा ऐकतानाच त्यानं डोळे मिटले होते.... शांतपणे! त्याला कसली समज होती? देवाघरचा तो निष्पाप जीव कोणतं प्रायश्चित्त घेण्यासाठी या जगात आला होता, की.... प्रियूला आठवत होतं.. आपण सांगितलेली मा. नंदूची साहसकथा आणि बंडूचे मिळणारे उत्कट रिस्पॉन्सेस्. मा. नंदू आणि बंडू तिचेच पुत्र होते! एक प्रत्यक्षातला. दुसरा कल्पनाशक्तीतला - मानसपुत्र - तिला नंदू हवा होता पण मिळाला बंडू. | पण इतरांना न मिळालेलं एक वरदान तिला मिळालं होतं. कलात्मक निर्मितीचं. आपल्या प्रतिभेनं हवी ती व्यक्तिरेखा ती निर्माण करू शकत होती. तिच्या प्रतिभेनं मा. नंदूला जन्म दिला होता. तो काल्पनिक होता, पण त्याच वेळी फार खरा होता. मनाच्या गाभा-यात, वात्सल्याच्या उमाळ्यात. आता बंडू नव्हता आणि म्हणूनच नंदूचे प्रयोजन नव्हतं! नंदू बंडूसाठी होता म्हणूनच साच्या बालकांसाठी होता - बंडू मेला तर नंदूही - | येस... त्याचाही मी शेवट करणार आहे...! ती तशीच उठली. झपाटल्यासारखी टेबलाजवळ गेली, कागद ओढले व लिहू लागली.. मघाशी जिवंत असताना बंडूला सांगिलेली तीच कथा, पण शेवट वेगळा असलेली. प्रत्येक कथेत कितीही खडतर प्रसंग आला तरी त्यातून मा. नंदू आपल्या बुद्धिमत्तेने व त्याला मिळालेल्या जादूई वस्तूमुळे सहीसलामत सुटत असे..... पण आज प्रियूनं कथेत दाखवलं होतं - त्याला मिळालेली जादूची छडी पाण्यात पडून जाते आणि राक्षसाला मारताना तो स्वत:ही मरतो! लिहिताना एकदम तिला आठवलं व ती थरारली - हे ‘मर्सी किलिंग' आहे. का? मा. नंदूचं? बंडूला मात्र माझ्या माघारी त्रास होऊ नये म्हणून मला ‘मर्सी किलिंग' हवं होतं पण मातृप्रेमामुळे ते मला कधीही जमलं नाही. मा. नंदू हा प्रतिभेचा अविष्कार आहे. माझा मानसपुत्र आहे. त्याला मी किती सहजासहजी मारलं ... कथेतच. हे... हे मर्सी किलिंग आहे? छे, ते तर कसलं ब्रटल किंलिंग झालं. आई नाही, जखीण करील असं... यापुढे मला मा. नंदूच्या साहसकथा येणार नाहीत. ही काळ्या दगडावरची रेघ आहे. त्यासाठीच... प्रियूने बालविश्वाच्या संपादकाला ते शहर सोडण्यापूर्वीच एक पत्र लिहून ठेवले. तुमचा व माझ्या असंख्य बालकवाचकांचा मी आग्रह मानू शकत नाही. यापुढे लक्षदीप ॥ ४९ ________________

मी नंदूची कथा लिहू शकणार नाही. का? हा प्रश्न मला विचारू नका. त्याला नितांत वैयक्तिक कारणं आहेत.... मी सोबत माझ्या वाचकांना - बालबंधूना लिहिलेलं पत्र पुढील अंकात छापा - ही माझी तुम्हाला शेवटची विनंती आहे - आज मी ते शहर सोडत आहे - कायमचं... त्यामुळे माझ्या नावे आलेली पत्रं माझ्याकडे पाठवू नका 9 - - 8 ५० । लक्षदीप ________________

३. अंतरीच्या गूढ गर्मी | आपण ते पत्र लिहायला नको होतं!' कंडक्टरनं बेल दिली आणि सुपर एक्सप्रेस सुरू झाली. सातारा शहर काही मिनिटांत मागे पडलं. माझ्या हातात एक पुस्तक होतं, पण मी वाचत नव्हतो. डोळे सवयीनं त्या काळ्या शब्दांवरून फिरत होते, पण चेतनेत एकही शब्द अर्थबोध घेऊन येत नव्हता. रात्रीचे साडेनऊ झाले होते. सहज घड्याळाकडे नजर गेली तेव्हा वेळेची जाणीव झाली. ही एक संवेदना - तेवढंच मनात विषयांतर होतं! आता रातराणीमधले दिवे विझले होते. आणि राजरस्त्यावरून बस सुसाट वेगाने धावत होती. बहुतेक सहप्रवासी पेंगले होते. मी मात्र लख्ख जागा होतो... आपण ते पत्र लिहायला नको होतं.." जयाला ते काल किंवा आज नक्कीच मिळालं असणार. काय वाटलं असेल तिला पत्र वाचल्यानंतर? कोणत्या ऊर्मीत आपण ते पत्र लिहिलं की - आपण जराही विचार केला नाही तिच्या मनाचा. आधीच ती भरली बाळंतीण आहे. शरीर व मन या वेळी फारच हलकं असतं असं वडीलधारे म्हणतात. अशा वेळी माझं ते वेडं, आवेगी पत्र.... | ओ गॉड? हे मी काय करून बसलो? मानसशास्त्राचा प्राध्यापक म्हणून घेतो स्वत:ला; मी मला हे समजू नये की, प्रसूतीनंतर जन्म दिलेल्या अपत्याच्या संदर्भात एका निखळ, कौतुकभरल्या तृप्त वात्सल्याखेरीज नवजात मातेला काही कळत नाही. | जया पत्रातला मजकूर कसा घेईल? आता माझ्यातला मानसशास्त्रज्ञ जागा झाला होता. शक्यता ही पण आहे की, तिला हे फार खटकेल, तीव्रतेने खुपेल. ती माझी पत्नी जया आत्यंतिक विव्हळ होईल... उद्या सकाळी औरंगाबादला आपण सासुरवाडीत जाऊ तेव्हा जयाचं कोणतं दर्शन घडेल? लक्षदीप । ५१ ________________

प्रथम प्रसूती, तीही सुखरूप आणि वर मुलगा झालेला - अशा वेळी स्त्रीला जगज्जेत्याचा आनंद होत असतो. जयाच्या या आनंदात माझ्या पत्रानं विरजण तर घातलं नाही ना गेलं? जया - माय डियर - माय डार्लिंग - मला माफ कर - माझा हेतू तू समजशील तसा नाहीये - आणि कधीच नव्हता. । माझ्या हातात मनीपर्स होती - उघडलेली. पेनटॉर्चनं मी त्यात लावलेला जयाचा हसरा फोटो पाहत होतो. मी जयाला पत्रात लिहिलं होतं. “कॉग्रेच्युलेशन जया, पुन्हा एकवार अभिनंदन! आपला मुलगा मला फार आवडला. कोणी काही म्हणू दे, मला वाटतं.. तो तुझी प्रतिकृती आहे... मी तुझं बालरूप पाहिलं नाही. ते पाहायची तीव्र इच्छा व्हायची. तुझ्या अवखळ सान्निध्यात दैवयोगानं आता ती पुरी होतेय. हा आपला पुत्र दिसामासांनी वाढताना पाहीन. त्याची बदलते रूप पाहीन आणि कल्पना करीन की, माझी जया लहानपणी अशीच असणार म्हणून. तू माझी पत्नी आहेस, सखी-सचिव तर आहेसच. आता बाळराजाच्या प्रतीकातून कन्या म्हणून मी तुझ्याकडे पाहणार आहे. हा अनुभव केवढा एक्सायटिंग असेल नाही का? कल्पनेनंच मी रोमांचित झालो आहे. तू आता लवकर ये बाबा माझ्या घरी.... तुझ्याविना मी हे चार महिने कसे काढले ते माझे मलाच माहीत. आणखी एक सजेशन - आपण मुलाचं नाव ‘मकरंद ठेवू या का....? चॉईस तुझा राहील. पण हे नाव ठेवावं असं मला वाटतं. पत्रातला हा शेवटचा पॅराच आज माझ्या काळजात सल बनून राहिला आहे. | मकरंद नावाची सूचना मी का केली? जया कशी रिअॅक्ट करेल याला? | मनाची अस्वस्थता वाढत होती, बेचैनीचा पारा झरझर झरझर चढत होता. मकरंद, मी त्याला कधीच पाहिलं नाही. तरीही त्याचं अस्तित्व माझा पिच्छा सोडीत नाही. जया त्या संदर्भात माझ्याशी प्रत्यक्ष कधीच बोलली नाही. फक्त विवाहापूर्वी एकदा पत्रानं तिनं मनोगत व्यक्त केल होतं एवढंच. सरांनीही मला पुन्हा पुन्हा बजावलं होतं. “हे पाहा, तू माझा आवडता विद्यार्थी आहेस. तरीही तू विचार बदलू शकतोस. मी काही वाटून घेणार नाही. माझी पोर - जया बेटी - फार स्वाभिमानी आहे. तिला आणि मलाही दया नकोय. भीक तर नकोच नको.... सर साता-याला आले तेव्हा आग्रहाने मी त्यांना माझ्या दोन रूमच्या ब्लॉकवर ठेवन घेतलं होतं. ते फार काळजीत होते. मी जेव्हा त्यांना खोदन खोदन विचारलं ५२ L लक्षदीप ________________

तेव्हा त्यांनी अनिच्छेनं सांगितले. त्यांच्या सांगण्यानं मला धक्काच बसला. | जयाचा मकरंदशी साखरपुडा झाला होता. सरांची एकुलती एक कन्या म्हणून त्यांनी मोठ्या उत्साहात हा समारंभ केला आणि लग्नतिथी ठरली असता व लग्नाची तयारी सुरू असता मकरंद स्कूटरवरून जाताना त्याला एक भरधाव वेगानं जाणाच्या मालट्रकनं उडवलं आणि एक तरुण जीवाची त्यात इतिश्री झाली! | सर या आघातानं भयंकर खचले होते. जयाची अवस्था मी न पाहता कल्पनेनं जाणू शकत होतो. एकदा विषयाला तोंड फुटल्यानंतर सर बांध फुटल्याप्रमाणे आवेगानं बोलत राहिले आणि मी भावविभोर होत ऐकत राहिलो. मकरंद देखणा होता, सरांना तो बेहद्द आवडला होता जावई म्हणून. बजाज ऑटोमध्ये उच्चपदस्थ तंत्रज्ञ होता. चार आकडी पगार होता. पवईच्या आय. आय. टी. संस्थेत इतकी वर्षे शिक्षणासाठी राहिला होता, तरीही शालीन व सुसंस्कारित होता. आता मला जया पण आठवत होती. मी तेव्हा औरंगाबादला एम. ए. करीत होतो. तेव्हा सरांकडे जात येत असायचो तेव्हा ‘स. भु.' ची कॉलेज कन्यका होती. सरांनी आणि काकूनी तिला तळहाताच्या फोडाप्रमाणे जपली होती. आणि जया होती पण तशीच - लाखात देखणी, अति हुशार आणि स्मार्ट ... चतुरस्र व्यक्तिमत्त्व. देव एखाद्याला भरभरून देतो ते असं! | मला ती फार आवडायची. तिचं एक जीवघेणं आकर्षण आणि सततची ओढ चित्तात ठसली होती. पण मला माझ्या भावना त्या वेळी कधीच प्रकट करता आल्या नाहीत. कारण सर माझं एक श्रद्धास्थान होतं. या अनाथ मुलाला त्यांनी माया दिली, मार्गदर्शन केलं. मी कोण कुठला. कॉलेजमध्ये शेकडो विद्यार्थ्यांमधला मी एक, तरीही माझ्या बुद्धिमत्तेचं त्यांनी कौतुक केलं आणि विषयाच्या निवडीत मार्गदर्शन केलं. आजही मागे वळून पाहिलं, तर त्यांचं मार्गदर्शन केवढं अचूक होतं याची जाणीव होते. कारण शिक्षणक्रमात आवडीचा विषय निवडणं आणि व्यवसायही त्याच क्षेत्रातला मिळणे हे दुर्लभ भाग्यच म्हणायला हवं. ते माझ्या वाट्याला आलं ते सरांमुळे. त्यामुळे त्यांच्या लाडक्या लेकीचा हात मागण्याचं माझं धाडस झालं नाही. एक तर मी अनाथ, रूपानं जेमतेम, आणि नोकरी एका प्राध्यापकाची - तीही जुनियर स्केलमध्ये .... | एखाद्या राजकुमाराचं आयुष्य फुलवण्याचे सामर्थ्य आणि सौंदर्य असलेल्या जयाच्या कपाळी ‘पांढच्या पायाची' म्हणून शिक्का बसला होता. त्या रात्री मी झोपू शकलो नाही. मनात ब-याच दिवसात न पाहिलेल्या, पण मनमानसात पूर्ण सौंदर्यखुणांसह ठसलेल्या जयाच्या भवितव्याची भेसूर, वेडीवाकडी लक्षदीप । ५३ ________________

चित्रं येत होती. सकाळी मी सहाच्या ठोक्याला उठलो तो एक निश्चय मनोमन करून, ‘सराकडे आपण जयाची मागणी करायची.' | माझ्या मनात का तिची अनुकंपा होती? का कॉलेजवयीन आकर्षण - जे कालौघात आजही कायम होतं? मला आजही - मी मानसशास्त्रज्ञ असूनही नीटसा उलगडा होत नाही. कदाचित दोन्ही भावना अर्धस्फुट असाव्यात... सरांना मी तेव्हा म्हणालो होतो. सर, मी अनुकंपेपोटी मागणी घालतोय असे समजू नका. मी आपला विद्यार्थी आहे आणि पुरेसा रॅशनल आहे. साखरपुडा झाल्यानंतर मकरंदचा मृत्यू ही अशी एक घटना आहे ज्यात जयाचा यत्किंचितही दोष नाही. आणि कॉलेजमध्ये असल्यापासून तिच्यावद्दल सुप्त प्रेम होतं - आजवर मी त्याचा उच्चार करायचं धाडस केलं नाही. आता तुम्ही व जयानं ठरवायचं - मी तुम्हाला योग्य वाटतो का?' | मी त्यांचा आवडता विद्यार्थी असल्यामुळे सरांची मला खात्री होती. प्रश्न खरा होता तो जयाचा! सर औरंगाबादला परतल्यानंतर आठ-एक दिवसांनी जयाचे पत्र आले. | 11 ‘प्रिय नरेश, पपांनी मला सर्व काही सांगितले. माझी संमती आहे. पण एक गोष्ट मी आत्ताच स्पष्ट करू इच्छिते. मकरंदशी माझा साखरपुडा झाल्यावर आम्ही दोन-चार वेळा हिंडलो-फिरलो होतो... अर्थात लक्ष्मणरेषा सांभाळूनच. तरीही माझ्या मनात काही काळ का होईना पती - सहचर म्हणून त्याची प्रतिमा ठसली होती हे खरं...। “मी त्याला विसरायचा प्रयत्न करीत आहे. जखमेवर नक्कीच खपली धरला गेली आहे. कालौघात मी त्याला विसरून जाईन - मला काही काळ तरी व्रण हा राहाणारच, हे मी तुला सांगावं असे नाही. तू मानसशास्त्रज्ञ आहेस. माणसाचं मन केवढं कॉम्प्लेक्स आहे हे तू जाणतोसच. मला तू नीट समजून घेशील ही आशा मा करू का? त्या छोट्याशा पत्रानं माझ्या मनात भावनांचा कल्लोळ उठला होता. त्यात किता परस्पराविरोधी भावछटा होत्या, हे मी माणसाच्या मनाचा अभ्यास करणारा असूनही पुरेसं जाणू शकलो नाही. मनात कुठेतरी दुय्यमत्वाची नांगी डंख मारीत होती. | जया, तू एवढी नितळ, पारदर्शी आणि प्रामाणिक कशी? हे सारं मला ठाऊक होतं तरीही स्पष्टपणे तू ते प्रकट केलंस. सरांची कन्या शोभतेस खरी... | माझ्यावर फार मोठी जिम्मेदारी टाकलीस तू... तुला समजून घेणे - या अशा विचित्र परिस्थितीत... तुझ्या भावविश्वात सहचरावर पहिला ठसा मकरंदचा उमटलेला ५४ ॥ लक्षदीप ________________

आहे. तो अस्पष्ट व क्षणजीवी असला तरी... अशाही परिस्थितीत तुला माझी करायची. आणि हे करताना तुला तर ही जाणीव द्यायची नाही की, हे मला खटकतंय - कुठे तरी डाचतंय... मी आपणहून सरांकडे जया मागितली आणि तिचीही ‘ना' नव्हती. आता मला माघार घेणं शक्य नव्हतं. जयानं पत्रात शेवटी लिहिलं होतं - “तू पूर्णपणे विचार कर आणि इत:परही मला आपली करणार असशील तर तार कर. आणि नंतर मकरंद प्रकरणात एक शब्दानेही मला कधी विचारायचं नाही." । “आता पत्र लिहिताना, विचार करताना जाणवतं, मला तूही आवडत होतास. तेव्हा मी किशोरी होते, थोडी पोरकटही होते. पण तुझंही माझ्या जीवनात तेव्हा पण काही एक स्थान होतं हे नक्की आणि विवाहानंतर मी सर्वस्वानं तुझी होण्याचा पूर्ण प्रयत्न करणार आहे, एवढं प्रॉमिस मी आज देते...' स्वत:च्या मनावर लगाम घालीत मी तिला तिच्या पत्राप्रमाणे तार केली. एका शुभ मुहूर्तावर जया माझी झाली... जया माझी झाली,' असं मी म्हणतो, पण खरंच ती सर्वस्वानं माझी झाली का? हा प्रश्न माझ्यातल्या मत्सरी पुरुषाला अनेकदा पडायचा. त्याच्या प्रत्युतरा- दाखल माझं दुसरं मन वाद करायचं - सर्वस्वानं दुस-याचं होणं हे कितपत शक्य आहे: प्रेमातलं, जीवनातलं अद्वैत हे खरं आहे का? तिच्याशी रत असताना कधी कधी मला वाटायचं आमच्यात एक अदृश्य छ आहे. ती मकरंदची आहे... | हे सारे माझ्या मनाचे खेळ होते. स्वत:ची मला अशा वेळी अक्षरशः चाS यायची. मी माझी शतश: निर्भर्त्सना करायचो. | पत्रात प्रॉमिस केल्याप्रमाणं जया माझी होऊन राहात होता. मी सुखाः तृप्तीच्या परमोच्च शिखरावर होतो. पण या सुखाला कुरतडणारा एक व्यय ९l": " तृप्तीला मत्सराची झालर होती. | जया मकरंदला विसरली का? तिला आठवत नसेल का? तिच्याही मनात माझ्याशी प्रणयक्रीडा करताना कधी तरी तो आठवत असले का - पुष्पण मला कधीच शक्य नव्हतं. म्हणन पत्रात कबल केल्याप्रमाणे कधीही मी तिला चुकून मकरंदबद्दल विचारलं नाही. मग आत्ताच एकाएकी हे मी काय केलं? ते पत्र मी कोणत्या भावनेने लिहिलं जयाला? मा स्वत:शी विचार करीत होतो. बसच्या वेगाची लय माझ्या विचारचक्रानं पकडली होती. लक्षदीप । ५५ ________________

मी हाडाचा मानसशास्त्रज्ञ होतो खरा. त्यामुळे माणसाचं मन ही काय चीज आहे, हे काही अंशी तरी मी नक्कीच जाणत होतो. | मनाचा चमत्कारिक असा हाही एक स्वभावधर्म आहे की, विसरू म्हटल्यानं एखादी गोष्ट विसरता येत नाही - जयाच्या प्रामाणिकतेबद्दल मी नि:शंक आहे. ती खरोखरच माझी होण्यासाठी मकरंदच्या तिच्या भावविश्वावर उमटलेला ठसा पुसण्याचा प्रयत्नही सर्व शिकस्तीनं करीत असणार... पण मनापुढे तीही हतबल असणार. विसरायचा जाणीवपूर्वक प्रयत्न करता करता मकरंदचा ठसा, न जाणो कदाचित जास्त गडद व्हायचा संभव पण नाकारता येत नाही. ती स्वत: विषय कधी काढत नाही. मलाही बोलणं शक्य नाही. एक मानसशास्त्राचा अभ्यासक म्हणून हा तर्क करू शकतो....। | मला झालेल्या साक्षात्काराने मी घायाळ झालो होतो. स्वत:शीच मी ओल्या लाकडाप्रमाणे नि:शब्द जळत होतो. जयानं याचा अर्थ वेगळाच घेतला. 'नरेश, अरे, मी बाळंतपणाला जातेय ती नाईलाजानं... मलाही तुला सोडून जावं वाटत नाही रे. तुझ्यासारखी मीही बेचैन आहे. राजा - विरहानं प्रेम वाढतं म्हणे! पाहू या, पुन्हा आपण जेव्हा असं सर्वस्वानं भेटू तेव्हा किती प्रेम वाढतंय ते...' तिचे मोठाले काळेभोर डोळे साकळले होते. प्रेम किती वाढतं ते आत्ताच दिसतंय तुझ्या पोटाच्या आकारावरून', मी थट्टेने म्हणालो. “पुन्हा भेटू तेव्हा प्रेम बाहेर आलेलं असेल... तिला मी हसवलं खरं, पण माझ्या मनावरचं सावट कमी झालं नव्हतं... | एखाद्या व्यक्तीबद्दल वाटणारी भावना विसरता येत नाही हे खरं असलं तरी त्यांच्यात बदल करता येतो असंही एक तत्त्व आहे मानसशास्त्राचं. या विषयाचं जर्नल वाचताना मनात एक भावना चमकून गेली. | हे तत्त्व आपण जयाच्या मनाला लागू केलं तर? तिच्या मनात आजही मकरंदबद्दल काही भावना, सख्या-सहचराच्या-असतील तर त्या आपण नष्ट करू शकत नाही, त्यांच्यात परिवर्तन आणू शकतो.... माझ्या एका लेखकमित्राची मला आठवण झाली. तो नेहमी म्हणायचा, ‘पत्नी ही थोडी आई पण असते नव-याची. जयासारखी पत्नी लाभल्यावर त्यातला सत्यांश जाणवतो. याचा अर्थ असा की, पतीकडे स्त्री मुलासारखी , | आमच्या नवजात पुत्राने जेव्हा जीव धारण केला, तेव्हा जयाच्या मनात मी असेन - नसेन, कदाचित मकरंद असेल किंवा आम्ही दोघेही अस पल मकरदेविषयांच्या ज्या काही अस्पष्ट - मधुर भावना जया जिवत असतील, त्या जर पुत्रभावनेत, वात्सल्य - उमाळ्यात परावनि तीही मुक्त होईल आपल्या भूतकाळापासून - जी आजही माझ्या मनात जिवंत ५६ ॥ लक्षदीप ________________

म्हणूनच मी तिला पत्रात लिहिलं की, मुलाचं नाव आपण मकरंद ठेवू... यात माझा थोडा स्वार्थ नक्कीच आहे, पण तिला दुखवावं हा हेतू नव्हता... माझ्या मनाची गुंतागुंत व माझ्या पत्रामागची ही भूमिका तिला कदाचित समजणारही नाही. पण तिनं वेगळा अर्थ लावू नये हीच मनोमन इच्छा... जया, मी तुझ्याकडे येतोय ते या भावनेनिशी. मी तुझ्यावर फार प्रेम करतो गं! तू या पत्रानं दुखावली जाऊ नयेस हीच या क्षणी मी आपल्या कुलदेवतेकडे प्रार्थना करतोय... सकाळी मी नऊ वाजता औरंगाबादला स्टॅण्डला उतरलो आणि रिक्षाने सरांच्या घरी गेलो आणि अधीरतेने, तरीही धडधडत्या अंत:करणाने मी जयाच्या खोलीत प्रवेश केला - सर मला दारापर्यंत पोहोचवून सुज्ञपणे माघारी गेले. मी जयाच्या जवळ गेलो, तिचा हात हाती घेतला आणि हृदयाशी धरून पुटपुटलो. “जया, माय डिअर, माय डार्लिग. ती प्रसन्न हसली आणि म्हणाली, “आपल्या मकरंदला पाहा ना, मी तर नेहमीच आहे. तो रागवेल अशानं... मी चमकलो, पाळण्यातून काढून हृदयाशी तो मासांचा इवलासा गोळा धरला. आणि जयाकडे पुन्हा पाहिले. तिच्या नजरेत अशी ओढ दाटली होती, जी पूर्वी कधीच नव्हती... आमच्यातली ती अदृश्य छाया... छे, तिचा मागमूसहीं आता उरला नव्हता. 20 - 9 - 0 लक्षदीप ५७ ________________

। ४. बांधा त आता लख्ख जागी आहे, पण उठायला मन होत नाहीय. डोळे चुरचुरताहेत... काल रात्री झोप अशी लागलीच नाही. ती ग्लानी होती. डोळे जडावून विसावले होते एवढंच. । अंग कसं जडशीळ झालं... मनाप्रमाणे साच्या शरीरातही एक अनिच्छा, एक विमनस्कती भरून आहे... गजरानं मोठ्या प्रयासानं जडावलेले दुखरे डोळे उघडले. चांगलं फटफटून आलं होतं! आता उठायला हवं.. घरचं सारं व्हायचं आहे...। आणि ते करून रोजगार हमीच्या कामावर जायचं आहे... शरीराला ओळोखेपिळोखे देत गजरा उठणार तोच हणमंताचा तिच्या शरीराभोवती हात पडला आणि झोपेतच त्यानं तिला कुशीत ओढलं... तीही तेवढ्यात सहजतेनं त्याच्या मिठीत शिरली...। | खरं तर काल रात्रीचा रंग कसा तो चढलाच नव्हता. तो असमाधानी, ती बेचैन. तारा न जुळलेल्या त्या खोलीत रात्रभर ती एक ठसकी वेदना घेऊन तळमळत होती, तो मात्र कूस बदलून बिनघोर झोपी गेला होता. एक अनाम बेचैनी गजराला स्पन गेली आणि झटक्यात तिनं तिच्याभोवती पडलेला हणमंताचा कणखर हात बाजूस सारला... आणि उठून ती खिडकीजवळ गेली. खिडकी उघडताच पहाटेचा थंड वारा तिच्या उतरलेल्या व ताठरलेल्या चेह-याला स्पर्श करून गेला. त्या ताजेपणानं ती सुखावली... परसदारी जर्सी गाय संथपणे रवंथ करीत होती. तिच्या पुढ्यात मागल्याच आठवड्यात तगाई म्हणून मिळालेला वनखात्याचा चिपाड झालेला शुष्क चारा होता. पहिले दोन दिवस तर गाईनं त्याला तोंडही लावलं नाही. पण भुकेपोटी आता तिनं तोही गोड मानला होता.... संथपणे ती त्या वाळक्या चा-याचं रवंथ करीत उभी होती! किती वाळली होती ही गाय! दोन वर्षापूर्वी ती चव्हाणाच्या गोठ्याची शान होती. दररोज पाच ते सहा लिटर दूध देणारी; पण दुष्काळाच्या अस्मानी संकटानं तिची पार ५८ ॥ लक्षदीप ________________

रया गेली होती. आता तिची सारी हाडे उठून दिसत होती.... एकदम चिपाड झाली होती. | जहरी विंचवानं नांगी मारताच वेदनेचा जाळ व्हावा, तशी गजरा मनोमन विव्हळून उठली. तिच्या मनात कसले कसले विचार येत होते, की त्यांच्या स्वैरपिसाट गतीचा आवेग तिला पेलवेना. एका तिरमिरीत ती पुढे झाली आणि खिडकी बंद केली. वळून भिंतीवरचा विरलेला छोटा आरसा हातात घेऊन आपलं शरीर वेगवेगळ्या कोनातून निरखू लागली. तिच्या कानात पुन्हा एकदा हणमंताचे रात्रीचे बोल घुमू लागले, “गजरे, काय अवस्था करून घेतलीस जरा पहा - हार्ड हाडं लागताहेत नुसते... मजा नाही येत पूर्वीसारखी... ती जर्सी गाय आणि तू, दोघीपण हाडकलात...." आणि त्यानं तिला दूर सारलं होतं! तिच्या हातून आरसा गळून पडला. फुटायचाच तो, पण खाली तिनं दूर केलेलं पांघरूण होतं, म्हणून बचावला एवढंच! . तिची नजर हणमंताकडे गेली. संथ लयीत तो घोरत होता. अंगावर फक्त लेंगी होता. त्याची उघडी, भरदार केसाळ छाती श्वासाच्या लयीनं खालीवर होत होती. त्या छातीत स्वत:चं मस्तक घुसळीत तो पुरुषी दर्प श्वासात खोलवर ओढून घेणं ही तिच्या सुखाची परमावधी होती! । पण आजचा दिवस वेगळेच रंग घेऊन आला होता. त्याचे कालचे काळजात घाव घालणारे बोल अजूनही तिच्या कानात घुमत होते. त्यामुळे त्याचं उघडं, पीळदार शरीर पाहून नेहमी रोमांचित होणारी गजरा आज कडवटली होती. त्याच्या लेखी तिचं वळसेदार शरीर एवढंच सत्य होतं. त्या सुडौल देहात स्त्रीत्वाची भावना असलेलं तिचं स्त्रीमन त्याला क:पदार्थ होतं!... लग्नानंतर आठ वर्षांनी गजराला हे प्रकर्षानं प्रथम जाणवत होतं. त्याच्या लेखी ती व जर्सी गाय दोन्ही होडकल्यामुळे निकामी ठरल्या होत्या, हेच सत्य त्यानं काल रात्री बोलताना ठसठशीतपणे अधोरेखित केलं होतं. तिच्या मनावर मणामणाचे ओझे दाटून आले होते. जिवाच्या कराराने पाझरण्याच्या सीमेपर्यंत पोचलेले डोळे ती कोरडे राखायचा प्रयत्न करीत होती. कारण जो दिवस कष्ट व श्रमाची एक प्रदीर्घ वाटचाल घेऊन आला होता, त्याची सुरुवात अशी पाझरलेली गजराला परवडणारी नव्हती. चव्हाणांच्या त्या गढीसमान वाड्याची झाडलोट, अंगणसडा, सर्वांचं चहापाणी, मग भाक-या थापणं... कितीतरी कामं तिला यंत्रवत गतीनं उरकायची होती. तीन वर्ष सतत दुष्काळाच्या तडाख्यानंतर वाड्यावरची गडी व बाईमाणूस तिनंच कमी केले होते. त्यामुळे वरकडीची लक्षदीप । ५९ ________________

सारी कामे तिलाच पाहावी लागत होती. आणि हे सारं करून दोन किलोमीटरवर चालू असलेल्या रोजगार हमीअंतर्गत पाझर तलावाच्या कामाला तिला साडेआठच्या ठोक्याला हजेरी लावायची होती..... | पाच वर्षांपूर्वीची गोष्ट. अमाप पिकलेल्या उसामुळे जेव्हा वाड्यात लक्ष्मी प्रसन्नतेनं संचारत होती, तेव्हा हणमंतानं हौसेनं तिला शहरातून घड्याळ आणलं होतं. स्वयंचलित आकड्यांचं. त्याच्या जोरावर ती कामावर वक्तशीर पोहोचत असे. पण त्यामुळे सुरुवाती सुरुवातीला तिची प्रचंड टिंगलही झाली होती. तो हलकट मुकादम तिला फिदीफिदी हसत म्हणायचा, “तालेवाराची बाई तू, घड्याळ लावून कामावर येतेस! कशाला उगीच एका जीवाचा रोजगार बुडवतेस?" | खानदानी मराठा संस्कारात वाढलेल्या गजराला ते मनस्वी लागायचं. पण परपुरुषाशी फटकन काही बोलावं हा तिचा स्वभावच नव्हता. तेव्हापासून तिनं ते घड्याळ वापरणंच सोडून दिलं होतं! पण घरातून आठ ते आठ पाचला निघायचं, हा तिचा परिपाठ होता, ज्यायोगे ती कामावर वेळेवर पोहोचायची.... पण रोज सकाळी आठाकडे झुकणारे ते घड्याळाचे काटे पाहिले की, तिला वाटायचं.. हे घड्याळ उचलून फेकून द्यावं. नको ती धावपळ, नको ते कामावर जाणं आणि नको ते उरस्फोडी काम... ज्यामुळे शरीर सुकत चाललेय... मांसलता कमी होत चाललीय... धनी... ते काय बोलून गेलात तुम्ही? तिच्या मनावर उठलेला हा दुसरा । ओरखडा. “जीव कसनुसा झाला वघा. पण तुम्हास्नी काय हो त्याचं? आपलं पाठ फिरवून खुशाल घोरत पडल्यावर कसं कळावं? गरीब ग्रामसेवकाची पोर असले तरी पण माहेर खानदानी आहे धनी, तिथली पण रीत हीच होती. घराबाहेर पडायचं ते देवदर्शनाला किंवा लगीन ... हळदीकुंकवाला, पण हे अस्मानी संकट आलं आणि हे असं विपरीत झालं....” भिंतीला लगटून गजरा किंचित ओणवी आपल्याच विचारात होती. मी - मी घराबाहेर पडले ते व्यंकूनं - पोटच्या गोळ्यानं भुकेसाठी रडणं सुरू केलं तेव्हा. घरी दूधच काय, पण भाकरीचा तुकडाही शिल्लक नव्हता. आणि हे, धनी, तुम्हाला सांगून तरी काय उपेग झाला नसता. तुम्ही इनामदारीच्या तोच्यात. निसर्गाची कृपा होती. ऊसशेती होती तेव्हा हा तोरा खपून गेला. पण अतिपाण्यानं जमीन खारावली, फुटली. ऊस पिकेना. आणि मग लागोपाठ तीन वर्षे दुष्काळ. विहीर पण आटली. गतवर्षी जेमतेम हायब्रीड पदरी पडली.... चांदण्यासारख्या दाणेदार ज्वारीची पांढरीशुभ्र भाकर खाण्यास चटावलेली जीभ हायब्रीडची काळपटलेली जाड भाकरी पाहून रसना पाझरायची विसरली. पण भुकेच्या आगीनं लोचट होऊन ती त्यालाही नंतर सरावली म्हणा! ६० । लक्षदीप ________________

असा हा दुष्काळाचा फटकारलेला आसूड. त्यात दुसरी विहीर खोदताना खडक लागल्यामुळे बोकांडी बसलेलं बँकेचं कर्ज. त्यांनीही ताठर धोरण स्वीकारून जमिनीचा लिलाव पुकारला वसुलीसाठी. स्त्रीधन म्हणून आलेला काळ्या आईचा पाच एकराचा तुकडा बेभाव गेला, तेव्हा गजरा ओक्साबोक्सी रडली होती. पित्याचं मायेचे पांघरूण उडलं जाऊन ती जणू उघडी पडली होती.... “धनी - या अस्मानी सुलतानीनं भल्या-भल्यांची जिरली, पण तुमचे पाय जमिनीवर कधी आलेच नाहीत. कष्ट करायची, राबायची सवयच नाही तुमास्नी, त्याची लाजबी वाटते... म्हणून मला, डोईवरचा पदर न घसरणाच्या गजराला, ओचा मारून रोजगार हमीच्या कामावर मजूर म्हणून जावं लागलं! घरचा धनी जेव्हा घरट्यातल्या पाखरासाठी घास कमवीत नाही, तेव्हा बाईला आपली मानमर्यादा विसरून पुढे यावं लागतं... यात माझं काय चुकलं?...." गजरा आपल्या निर्णयाबद्दल या दुख-या अवस्थेतही ठाम होती. तरीही सवाल होताच... मग हा बोल का? हा आपला बाईपणाचा अपमान का? “हाडहाडं लागत आहेत - पूर्वीसारखी मजा येत नाही...." विरलेल्या खणाची चोळी दंडाला सैलावली होती. गुलाबी हात कामानं करपले होते, घट्ट झाले होते. डौलदार बांधाही आक्रसला होता! हे.... हे बदललेलं रूप हणमंताला रुचेनासं झालं आहे! गजरानं पुन्हा एकदा स्वत:कडे नजर टाकली...... 'होय, मी बदललेय, माझं रूप बदललंय. हाडं चिवट झाली आहेत. शरीरात कष्टाची ताकद ठासून भरली आहे आणि त्याला वाट करून देण्यासाठी म्हणून तकलादू श्रमाची आंच लागताच वितळणारं पोशीव मांस झडत गेलंय एवढंच... या नव्या हाडकलेल्या गजरेचा मला अभिमान वाटतो. ही मीच आहे, पण खुल्या आभाळाखाली मुक्त श्वास घेणारी... रोज दहा ते बारा रुपये कमवणारी एक उत्पादक स्त्री मजूर, कामगार! या... या.. सान्याचा मला अभिमान आहे.' आपल्याच विचारात नादावलेल्या गजराला भान आलं ते सासूच्या हाकेनं. सूनबाई, उठलीस की नाही? हा व्यंकू जागा झालाय. दूध मागतोय....” लगबगीनं गजरा बाहेर आली आणि दैनंदिन संसाराच्या कष्टाची चक्रे फिरू लागली... घरची सारी कामं आटोपली, तरी हणमंता घोरतच पडला होता. त्याला उठवावं, त्याचं चहापाणी करून द्यावं, असं मनात आलं, पण वेळ नव्हता. आणि त्याच्याकडे पाहताना पुन्हा एकदा एक दुरावा उफाळून आला. एका झटक्यात ती बाहेर पडली आणि लगबगीनं कामाकडे चालू लागली. पाझर तलावाचा निम्मा अधिक बांध झाला होता. त्याच्याकडे पाहिलं की, लक्षदीप । ६१ ________________

गजराला अभिमान वाटायचा. जाणवायचं की, एक मजूर म्हणून याच्या उभारणीत माझेही श्रम सामील आहेत! जेव्हा तो पूर्ण होऊन पाणी अडवलं जाईल, तेव्हा या गावची बरीच जमीन बागायती होईल, विहिरींना पाणी वाढेल. हळहळ एकच होती, बँकेनं लिलावात जो पाच एकराचा तुकडा विकला होता, तोही बागायत होत होता. पण आता त्याचा धनी वेगळा होता. त्यांच्या गप्पा रंगत असताना मुकादम त्यांच्या समोरून गेला, पण त्यानं गजराकडे पाहिलं न पाहिल्यासारखं केलं. इतर चार बाईमाणसांप्रमाणेच ती एक. त्याच्या लुबच्या नजरेचा तिला तिटकारा होता, त्यामुळे त्याचं आजचं झालेलं दुर्लक्ष तिला दिलासा देऊन गेलं... पण ते क्षणभरच. दुस-याच क्षणी सकाळपासून मनात उठलेल्या पिसाट विचारांना पुन्हा एकदा चालना मिळाली आणि ती मनस्वी घायाळ झाली.... हा मुकादम जेव्हा गजरा प्रथमच या कामावर आली, तेव्हा कसा डोळे फाडून फाड़न आरपार पाहात होता. ती किती भेदरली होती! अशा परक्या पुरुषाच्या नजरेचा तिला अजिबात सवय नव्हती. हा आपला घाटदार देह, हणमंताच्या अभिलाषेचा विषय, एका परपुरुषाच्या नजरेत वासना पेरतो व लाळ गाळायला प्रवृत्त करतो याचा तिला विषाद वाटला, पण त्याकडे दुर्लक्ष करून ती काम करीत राहिली होती! त्या रात्री किती वेळ तरी ती हणमंताच्या कुशीत हमसून रडत होती. 'धना, हा काय पाळी आणली वो तुमी माझ्यावर?” खरं सांगू गजरा, तुझं हे आजचं कामावर जाणं मला पसंद नव्हतं. मी तुला कालच म्हणलं होतं - ही आपली कामं नव्हेत. काही झालं तरी इनामदाराच धरा आपलं!' त नगा सागू मला - घरात व्यंक - आपलं एकुलतं एक पोर भुकेनं रडतंय... त्याचं बोला..." | "मी आज - उद्या काहीतरी बंदोबस्त करतो पैशाचा - साले. सर्वजण चोर आहेत. एवढे त्यांच्यावर उपकार केले, पण वेळेला एकही मदत करीत नाही.” धनी, संकट का एखाद्यावर आलं आहे? सायांनाच या दुष्काळाचा तडाखा बसला आहे. सा-यांचेच हे हाल आहेत.' क्षणभर गजरा घुटमळली, बोलायचं धाडस होत नव्हतं. तरी पण चाचा एकवटून म्हणाली “जो मार्ग मी पत्करलाय, तो नाही तुम्हला जमणार? जोडीन कामावर जाऊ रोजगार हमीच्या, अनेकजण तसे येतात. रोज तीन किलो धान्य मिळेल कुपनावर - हप्त्याला शंभरसव्वाशे रुपये पण मिळतील...." | काय म्हणतास? मी तुझ्यासंग रोजगार हमीच्या कामाला येऊ? यडी का। खुळी? हा इनामदार, चव्हाणाच्या खानदानीचा, मजूर म्हणून काम करील? छट्, ते ६२ ॥ लक्षदीप ________________

शक्य नाही..." मी नाही जात? गजरा शांतपणे म्हणाली, "वेळवखत आला की मानपान बाजूस सारावा लागतो आणि कर्ज करण्यापेक्षा, उसनंपासनं घेण्यापेक्षा कष्ट करून रोजीनं दहा बारा रुपयेच का होईना कमावणं चांगलं नाही का?" गजरे, एक दिवस कामावर गेलीस अन् चुरुचुरु बोलायला लागलीस? हे तुझे भिक्कारडे विचार तुझ्याजवळच ठेव. मला ते पटायचे नाहीत. मी तुला कामावर जाऊ देतोय ते मोप हाय..." आणि त्यानं हा विषय तिथंच संपवून टाकला होता. | हताश होऊन गजरा आपल्या नव-याकडे पाहात राहिली. हा पहिलाच प्रसंग होता, जेव्हा तिला आपल्या नव-याची मनस्वी चीड आली होती. 'असला कसला हा अट्टाहास?... वेळवखत जाणता येत नाही.... घरी पोटचा पोर उपासमारीनं सुकलाय.... त्याच्या दुधाची परवड चाललीय... काही म्हणून काम करायला नको.... अशा वेळी पण... मग याला पुरुष कशाला म्हणायचं? आपल्या शरीरावर हक्क गाजवतो म्हणून?' | तिला वाटलं हेतं.. हणमंता आपलं ऐकेल. आपण जोडीनं कामावर जाऊ. म्हणजे मुकादमाची लुब्री नजर शांत हेईल... बिनधोकपणे काम करता येईल. पण छ.... आपल्याकडे का पुरुष घरच्या बायकांचे ऐकतात? हा आपला नवरा तर शहाण्णव कुळीचा... तो कसा ऐकेल? आपल्या मनातले बंडखोर विचार तिला पेलवेनात. तेव्हा प्रयत्नपूर्वक ते तिला मनाआड करावे लागले होते. | पण आज तीन महिन्यानंतर पुन्हा तसेच विचार मनात येत होते आणि पुन्हा एकदा मन शिणत होते! | कामाची तपासणी करून इंजिनिअर साहेब गेले आणि कामाला सुरुवात झाली. गजराही आपल्या बॅगमध्ये काम करू लागली. परुष गडीमाणसं माती खोदीत होती व टोपल्यातून ती माती भरावावर स्त्री मजुरांमार्फत टाकली जात होती. | आता कामाला गती आली होती. उन्हं वाढत होती, त्याचे चटके बसत होते. अग घामेजली होती, पण पदरानं घाम पुशीत काम अव्याहत चाललं होतं...। . दुपारी जेवायची सुट्टी झाली, तेव्हा झाडाखाली आपल्या मैत्रिणीसोबत गजरानंही गराचा पुरचुडी सोडत जेवायला सुरुवात केली. भरपर घाम गाळल्यानंतर हायब्रीडची भाकरीही आताशी गोड वाटत होती.... ती खुदकन हसली...आपण बदलत आहोत. शरीरानं आणि मनानंही. शरीरानं जास्त चिवट, अधिक कणखर. मनानं बंडखोर व विचारी, पुन्हा एकदा ती सल ठसठसू लागली... लक्षदीप । ६३ ________________

मुकादम आता आपल्याकडे पाहिल्यासारखं अभिलाषी नजरेनं पाहात नाही. का? या प्रश्नानं ती बावरली आणि कानात त्याच वेळी हणमंताचे ते बोल घुमू लागले. आता आपण पूर्वीसारखे आकर्षक राहिलो नाहीत? देहाची पुष्टाई अन् गोलाई कष्टाच्या कामानं कमी झाली आहे हे खरं.. त्यामुळे का आपलं स्त्रीत्व.. बाईपण अनाकर्षक होतं? हा पुरुषी कावा आहे. त्यांचा विकृत, ओंगळ दृष्टिकोन आहे. बाईमाणूस म्हणजे फक्त तिचं शरीर? त्यातलं मन, त्या मनाचं प्रेम.. निष्ठा काहीच नाही? हणमंता हा आपल्या कुंकवाचा धनी. सारं काही आपण त्याला दिलं. हे शरीर तर त्याच्या हक्काचं आहे, पण हे मनही त्याला दिलं. त्याचं धन्याला काहीच अप्रूप नाही! | आपल्या शरीरातला बदल त्याला जाणवला, पण मनातला केव्हा जाणवणार? ज्या क्रमानं शरीर झडत गेलं. त्याच क्रमानं मन उन्नत होत गेलं. अनुभवाच्या शाळेत शिकता शिकता, रोजगार हमीच्या कामावर मुक्त श्वास घेता घेता खूप काही समजून येतंय आणि मनात नाना प्रश्न उभे करतंय.... | हे सारं हणमंताशी गजरा कधी बोलली नव्हती. का? विचार करता तिच्या मनानं कौल दिला की, धनी हे कधी समजून घेणारच नाहीत. त्यांना फक्त देह कळतो, त्यात एक मनही असतं, हे त्यांना कधी समजून घ्यावंसं वाटतंच नव्हतं! | मीच खुळी... सतत आपल्याभोवती धनी कबुतराप्रमाणे घुमायचे. माझ्या शरीराचे लाड लाड करायचे. आपण त्याला प्रेम.. प्रीती समजलो. संसार मानला. आपली ती चूक होती. तो केवळ वासनेचा उमाळा होता. शरीराची गोलाई कमी झाली, बांध्याचा उभार ढासळला आणि त्यांचं लक्षही उडालं... गेल्या कित्येक रात्री रंगल्या नव्हत्या. प्रत्येक वेळी तो असमाधानी, ती बेचैन. त्याचं कारण हे तर नसेल....? दिवसभर गजरा यंत्रवत गतीनं काम करीत होती, पण मनात हे असे विचार पुन्हा पुन्हा येत होते आणि मन प्रक्षुब्ध होत होतं. | चारच्या सुमाराला मुकादमानं सांगितलं... आज मागच्या हप्त्याचा पगार होणार आहे. सा-यांचे चेहरे फुलून आले. गजरालाही बरं वाटलं. कारण कालच घरातलं पीठ संपलं होतं. मीठ-मिर्ची पण जेमतेम होती. बरं झालं... कुपनावर रेशन दुकानात जाऊन गहू घेता येतील व इतर सामानही उद्या बाजारात खरेदी करता येईल... कमरेला गाठीत पैसा मारून गजरा वेगानं परतीच्या वाटेला लागली होती... घराची ओढ मनाला अधीर करीत होती... व्यंकूच्या आठवणीनं वात्सल्य उफाळून आलं होतं. हल्ली व्यंकूला जवळही घेता येत नाही. वेळेअभावी... | औंदाचा मौसम जवळ येतोय. पीकपाणी ठीक झालं तर दैन्य कमी होईल. कदाचित रोजचं हे उरस्फोडी रोजगार हमीचं काम करायची पाळी येणार नाही. आराम ६४ ॥ लक्षदीप ________________

मिळेल, हे सुकलेलं शरीर पुन्हा भरून येईल. पुन्हा आपण हणमंताच्या प्रेमाला पात्र होऊ... “आईऽगं..." गजराला जोरदार ठेच लागली होती. आपल्या विचाराच्या नादात चालताना तिला भानं राहिलं नव्हतं. कळवळून ती काही क्षण खाली बसली. रक्ताळलेला अंगठा तिनं दाबून धरला, कळ ओसरताच पुन्हा ती उठून चालू लागली.... पण आपण पूर्वीप्रमाणे हणमंताशी समरस होऊ...? गजरा या प्रश्नासराशी पुन्हा अडखळली... आताची ठेच ही मनाला होती, तरी चालण्याच्या गतीमध्ये खंड पडला नव्हता. । हे तर सरळ बाजारबसवीप्रमाणे झालं! किंमत आहे ती केवळ मांसल देहाला... या मनाला काही मोल नाही? | वाडा दिसू लागताच मनातले भरकटलेले विचार मागे पडले आणि समोर खेळत असलेला व्यंकू तिला पाहाताच पळत येऊन चिकटला. तिनंही त्याचा मायेनं मुका घेतला! | अंमळसा विसावा घेऊन गजरा पुन्हा घरच्या कामाला लागली. चूल पेटवून चपात्या भाजू लागली. व्यंकू समोर ताट घेऊन बसला होता. सासूला पण तिनं वाढून दिलं होतं! हणमंता घरी नव्हता. सासूलाही बाहेर जाताना सांगून गेला नव्हता. त्या रात्री तो घरी आलाच नाही. त्यामुळे गजरालाही पोटात भुकेचा आगडोंब उसळूनही उपाशी निजावं लागलं.... दिवसभराच्या कामानं शरीर मोडून आलं होतं. आदल्या रात्रीच्या जाग्रणानं आधीच डोळे चुरचुरत होते... परत आजही किती वेळ तरी झोप आली नाही. केव्हातरी पहाटे तिचा डोळा लागला. आणखी एक नवा दिवस.. पण आज बाजाराचा दिवस म्हणून कामाला सुट्टी होती. तरी दुपारी बाजाराला जायचं होतं.. प्रपंचाच्या वस्तू खरेदीलो. पण रात्रभर हणमंता न आल्यामुळे गजराचं कशातच मन लागत नव्हतं! कुठे गेला असेल बरं हणमंता?... हा प्रश्न तिला सतत सतावत होता. जारच्या नामदेवानं सर्वत्र पाहिलं, पण पत्ता लागला नाही. एवढं मात्र समजलं होतं की, ती साखर कारखान्याच्या गावी जाऊन दुपारी परतला होता व संध्याकाळी परत बाहेर पडला होता. , चहा झाल्यावर ती वेणीफणीला बसली, तोच आवाज आला. म्हणून तिनं Sोकावून पाहिलं... दारात हणमंता उभा होता. त्याला स्वत:चा तोल सावरत नव्हता. डाळ ताबरलेले... कपडे विस्कटलेले... गजराच्या अंगावर भीतीचा काटा सरसरून आला. ती पुढे झाली आणि तिच्या नाकात एक घाणेरडा दर्प शिरला... हा दारू पिऊन आला आहे खचितच. लक्षदीय ॥ ६५ ________________

कुठे गेला होता धनी रातच्याला, सांगून पण गेला नाहीत सासूबाईस्नी?...." वेडी का खुळी तू गजरा?' खदाखदा हसत हणमंता म्हणाला, “शेवंताबायकडे जाताना का आईला सांगून जायचं असतं? धनी, हे मी काय ऐकतेय?" खूप मजा आली. काय मस्त आहे शेवंताबाय! साली काय गच्च भरली आहे....' आणि बीभत्स हातवारे करीत तो सांगू लागला. शी.... शी...! इथे मी तुमची लग्नाची बायकू जिती हाय... तरी तुम्हीं बाजार हुडकता?' तिचा संताप आवरत नव्हता. ‘तुझ्यासंगं मजा नाही येत... हाडंडाडं लागतात. छे! बाई कशी हवी!” संताप व कमालीच्या उद्वेगानं गजरा भणाणून गेली होती. काल दिवसभर मनात जे ठसठसत होतं, ते एवढं खरं व्हावं याची तिला खंतही वाटत होती... यावर्षी निसर्ग मेहरबान होता. पाऊसपाणी वक्तशीर व वेळेवर झाला. पुन्हा एकदा हणमंताच्या शेतात ऊस व गहू बहरून आले.... पाझर तलावाचं काम संपलं होतं. पाऊस ओसरताच गावातच पुन्हा जमीन सपाटीकरणाचे काम निघालं. ग्रामपंचायतीनं दवंडी दिली आणि गजरा पण कामावर जायला निघाली. “गजरे, आता कशाला जातेस कामावर? आवंदा शेतं झकास पिकली आहेत. आता काय कमी आहे आपल्याला? । “जरा स्पष्ट बोलू का? राग नाही ना धरणार धनी?” गजरा धीटपणे म्हणाली, कमी आहे ती माझ्यामध्ये... मी सुकलेय, नुसती हाडहाडं लागतात ना.....!” । “होय गजरे, पूर्वी तू किती छान दिसायचीस.... या रोजगार हमीच्या कामानं पार रया गेली बघ तुझी. “म्हणूनच तुमचं बाजारबसवीकडे जाणं सुरू झालं! गजरा धीटपणे म्हणाली, मला हौस नव्हती कामावर जाण्याची. पण पोटाला फासे पडल्यावर कुणीतरी कमावून आणलं पाहिजेच की!” पर ते जाऊ दे, आता सारं ठीक झालंय ना?” नाही धनी, ठीक झालं असेल ते तुमच्यासाठी. या गजरेसाठी नाही.” तुला म्हणायचं तरी काय आहे?....” ही गजरा नकोच होती तुम्हाला कधी... पाहिजे होतं ते तिचं शरीर! ते हाडकलं आणि तुम्ही बाजार जवळ केला!” गजराचा आवाज कापत होता, “धनी, आज बाजार जवळ केला.... उद्या घरी सवत पण आणाल. परवा मला घराबाहेर पण काढाल..... “छे, छे! असं कसं होईल?' ६६ । लक्षदीप ________________

न व्हायला काय झालं? तुम्ही बाजारात सुख हुडकोल, हे तरी कुठं वाटलं होतं?..." गजरा म्हणाली, . “मला कामावर गेलंच पाहिजे. कष्टाची सवय ठेवली पाहिजे. कारण मला केव्हाही घराबाहेर काढलं जाईल. या घराचा, या घरधन्याचा काही भरवसा देता येत नाही. माझा आधार तुटलाय, तेव्हा मला माझ्या पायावर उभं राहिलंच पाहिजे. संसारात जोडीदाराला जेव्हा फक्त बाईचा देहच पाहिजे असतो, त्या बाईसाठी तो संसार कुचकामी आहे. त्यात अख्ख्या जिंदगीचा आधार शोधता येत नाही - सापडत नाही... या रोजगार हमीच्या कामानं अशा बायांना.... ज्यात मी सुदिक आहे.... आपल्या स्वत:च्या पायावर उभं राहायची ताकद दिली आहे... मार्ग दिला आहे, तो मला सोडून चालणार नाही....." ....आणि ती कामासाठी घराबाहेर पडली. 0-9- 9 लक्षदीप । ६७ ________________

५. भूकबळी सर - कलेक्टर साहेब लाईनवर आहेत.' टेलिफोन ऑपरेटरने सांगितलं, तेव्हा तहसीलदार शिंदेंची झोप खाडकन उडाली व ते घाईघाईने म्हणाले, “जोडून दे." काल रात्री त्यांना झोपायला बराच उशीर झाला होता, काल दिवसभर त्यांनी साक्षरता अभियानाच्या प्रचारासाठी दहा-बारा खेड्यांना भेटी देऊन मीटिंगा घेतल्या होत्या व शेवटी मांजरीला सरपंच व साक्षरता अभियानाच्या कार्यकत्र्याच्या आग्रहास्तव त्यांनी बसवलेल्या कलापथकाच्याही कार्यक्रमाला थांबले होते. साहजिकच घरी परतायला रात्रीचा एक वाजून गेला होता व आज जाग आली तेव्हा आठ वाजून गेले होते। | मूड अजूनही आळसावलेलाच होता. रेणुकानं दोनदा बजावूनही शिंद्यांनी अद्याप ब्रश केला नव्हता. त्यांची बेड-टीची सवय लग्नानंतर तिने मोडून काढली होती. आजही तिनं तेच बजावलं होतं, “ब्रश केल्याशिवाय चहा मिळणार नाही. पण उठावंसं वाटत नव्हतं, ते तसेच पडल्या पडल्या कालची वृत्तपत्रे वाचत होते. त्यांच्या तालुक्याला जिल्हा व प्रमुख वृत्तपत्रे सायंकाळी चारला येत असत. कारण मुख्य रस्त्यापासून तालुका दूर होता. त्यामुळे रोज सकाळी ताजी वृत्तपत्रे वाचायचा आनंद शिंद्यांना इथे तहसीलदार म्हणून नेमणूक झाल्यापासून मिळत नव्हता. तेव्हा सायंकाळी आलेले पेपर्स रात्री ऑफिस किंवा दौरा करून आल्यानंतर वाचणे किंवा परतायला खूप उशीर झाला तर दुस-या दिवशी वाचणे व्हायचे. कालची वृत्तपत्रे चाळत असतानाच टेलिफोनची रिंग वाजली. तेव्हा पडल्या पडल्याच हात लांबवून पलंगाच्या कडेला असलेल्या टेबलावरील फोनचा रिसीव्हर उचलला व ते जड स्वरात म्हणाले, "हॅलो...." । “सर, कलेक्टर साहेब लाईनवर आहेत.” शिंद्यांचा आळस क्षणार्धात उडाला. काही महत्त्वाचे काम असल्याखेरीज कलेक्टर सकाळी सकाळी घरी फोन करणार नाहीत, हे त्यांना ठाऊक असल्यामुळे ते ताडकन उठून बसले व म्हणाले, “जोडून ६८ । लक्षदीप ________________

खटकन् आवाज झाला, “हॅलो, चंद्रकांत?" गुडमॉर्निग सर!” शिंद्यांनी आवाजात आदब आणीत अभिवादन केलं. "व्हॉट इज गुड इन धिस मॉर्निग, चंद्रकांत?" | कलेक्टरांचा रोखठोक स्वर कानी पडताच ते चमकले, सावध झाले. काहीतरी अघटित घडलंय, जे तहसीलदार असून आपल्याला माहिती नसावं किंवा आपण रिपोर्ट न केल्यामुळे इतर मार्गांनी त्यांना काहीतरी समजलं असावं. अन्यथा ते तसे शांत व खेळकर आहेत. पण आजचा नूर काही वेगळा दिसतोय. शिंद्याच्या मनाला एक अल्पशी भीतीची लहर स्पन गेली. “पार्डन सर - माझं काही चुकलं का?" कलेक्टरांना काय म्हणायचं होतं हे। माहीत नसले तरी नोकरशाहीच्या शिरस्त्याप्रमाणे वरिष्ठापुढे आपली असलेली - नसलेली चूक कबूल करत शिंदे हळुवारपणे आवाजात नसलेली नम्रता आणीत म्हणाले. “आजचा ‘मराठवाडा' वाचला आहे?" “नाही सर, तो इथं दुपारी येतो चार नंतर-" शिंद्यांनी खुलासा केला, “काही विशेष सर?" “भयंकर आहे - तुमच्या तालुक्यात भूकबळी पडल्याची बातमी आहे - समजलं?” आता कुठे कलेक्टरांच्या तीक्ष्ण स्वराचे मर्म शिंद्यांच्या लक्षात आलं होतं. महसूल खात्यात जरी ते नवीनच थेट तहसीलदार म्हणून लागले असले तरी खाण्यासाठी भूकबळी पडणं ही किती नामुष्कीची गोष्ट आहे हे ते जाणून होते. या वर्षी पूर्ण जिल्ह्यात पावसाअभावी अवर्षण परिस्थिती होती, तर त्यांच्या तालुक्यात शासनानं मागच्याच आठवड्यात दुष्काळ जाहीर केला होता. रोजगार हमीची कामे फार मोठ्या प्रमाणावर सुरू होती, त्याच्या संदर्भात मजुरी - भ्रष्टाचाराच्या तक्रारी, धान्य कुपनावर धान्य न मिळणे किंवा जादा भाव लावणे इत्यादी तक्रारीही त्या प्रमाणात वाढल्या होत्या. याखेरीज दररोज कुठल्या ना कुठल्या गावातून नवीन कामाची मागणी येत होती. पुन्हा त्यांच्या तालुक्यात शेतकरी शेतमजूर पंचायत प्रभावी होती. त्यांच्यामार्फत लेखी फॉर्म भरून कामाची मागणी व्हायची. अशा वेळी कायद्याप्रमाणे त्यांना त्वरित रोजगार हमीचे काम देणे भाग पडायचे. अन्यथा बेकार भत्ता देणे बंधनकारक होते व ते 'मागेल त्याला काम देणाच्या राज्यशासनासाठी नामुष्कीची बाब होती. त्यामुळे शिंद्यांना फार दक्ष राहावं लागत होतं, पण रोजगार हमीचं प्रत्यक्ष काम करणारी मृदसंधारण, बांधकाम वा सिंचन विभागाची यंत्रणा मात्र तेवढी जागृत नव्हती, त्यांना दुष्काळाचे म्हणावे तेवढे भान नव्हते. त्यामुळे त्यांच्याकडून अपेक्षित सहकार्य शिंद्यांना मिळत नव्हतं. समन्वयक म्हणून त्यांना प्रसंगी स्वत:ची तहसीलदारकी विसरून थेट लक्षदीप । ६९ ________________

कनिष्ठ अभियंता वा मस्टर असिस्टंटपर्यंत संपर्क साधावा लागत होता. शिंदे तरुण होते, उत्साही होते व या वर्षीचा पडलेला दुष्काळ हे एक आव्हान समजून ते प्रयत्नांची पराकाष्ठा करीत होते, हे कलेक्टर जाणून होते व प्रसंगी मीटिंगमध्ये इतर तालुक्यांच्या तहसीलदारांना सांगत, “शिंद्याप्रमाणे तुम्हीही सामाजिक बांधिलकीची भावना मनात रुजवा. थोडा रेव्हेन्यू खाक्या विसरून काम करा...." आणि या पाश्र्वभूमीवर कलेक्टर जे फोनवर सांगत होते, त्यामुळे शिंदे अक्षरशः सुन्न झाले होते! " त्यांच्या तालुक्यातील काळगाव दिघी या गावाची एक मध्यमवयीन स्त्री रोजगार हमीचं काम न मिळाल्यामुळे उपासमार होऊन मृत्युमुखी पडल्याची बातमी आजच्या वर्तमानपत्रात प्रसिद्ध झाली होती. सध्या राज्य विधिमंडळाचे अंदाजपत्रकीय अधिवेशन चालू होते व तालुक्याचे आमदार विरोधी पक्षाचे व रोजगार हमी योजनेच्या विधिमंडळ समितीचे सदस्य होते. त्यामुळे असेंब्लीमध्ये प्रश्न किंवा लक्षवेधी सूचना मांडली जाण्याची शक्यता होती. कलेक्टरांची काळजी व रागही रास्त होता. वृत्तपत्रात बातमी येईपर्यंत शिंद्यांना माहिती नव्हती, त्यामुळे वरिष्ठ पातळीवर कलेक्टरांना तोंड देणे अवघड होऊन बसले होते. । “सर, या क्षणी मी काही सांगू शकत नाही, पण मी एक-दीड तासात सर्व माहिती घेऊन फोन करतो. आय अॅम एक्स्ट्रीमलीं सॉरी सर, पण - पण...." “ओके - इटस् ऑल राईट - चंद्रकांत. पण हे मॅटर तुला, मला जड जाणार आहे. मी आज रामपूरला आहे, तिथं मला फोन करून कळव. किंवा फोन नाही लागला तर चारनंतर सरळ माझ्याकडे हेडक्वार्टरला ये...." अक्षरशः दहा मिनिटाच्या आत रेणुकाच्या आग्रहाला न जुमानता शिंद्यांनी ब्रेकफास्टही न घेता कार्यालयात येऊन माहिती मिळवायला प्रारंभ केला. त्यांनी जीप पाठवून रोजगार हमीचे नायब तहसीलदार भालेरावांना तातडीने येण्यास सूचित केले व एक शिपाई पाठवून शेतकरी-शेतमजूर पंचायतीचे तालुका चिटणीस विसपुतेंना बोलावून आणण्यास सांगितले. कार्यालयात नेहमी नवाच्या आत येणारा एम. ए. जी. विभागाचा क्लर्क वाघमोडे सोडता शिंदे एकटेच होते व विचार करीत होते. गेल्या दोन महिन्यात ज्या ज्या गावातून कामाची मागणी आली होती, तेथे तेथे प्रत्यक्ष जाऊन तेथील मजुरांना त्या गटातच शक्यतो रोजगार हमीचे काम देण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला होता. ज्या ज्या मजुरांनी त्यांना काम मागितले होते, त्यांना लेखी पत्र देऊन सोईच्या कामावर पाठवले होते. तरीही काळगाव दिघीची एक महिला काम न मिळाल्यामुळे उपासमार होऊन ७० । लक्षदीप ________________

मृत्युमुखी पडली होती व ही वार्ता खरी असेल तर तो भूकबळी ठरणार होता. ही शिंद्यांसाठी वैयक्तिक व तालुक्याचा तहसीलदार म्हणून नामुष्की होती. विचार करूनही त्यांना आपण कुणाला कामाला नाही म्हणाल्याचं आठवत नव्हतं. पुन्हा पुन्हा ते आपली डायरी चाळत होते, पण अवघ्या एकशेवीस गावांच्या तालुक्यात आजमितीला पंचाहत्तर कामं चालू होती, तरीही काळगाव दिघीची एक महिला काम नसल्यामुळे उपासमारीनं मृत्युमुखी पडली होती! | शिंदे काहीसे भावनाप्रधान होते, त्यामुळे भूकबळीची बातमी त्यांना अस्वस्थ करून गेली होती. वृत्तपत्रातून किंवा व्हिडिओ मॅगेझिनवर त्यांनी कलहांडी वा बिहारमधील उपासमारीच्या बातम्या ऐकल्या-पाहिल्या होत्या. सध्या तर सोमालिया देशातील भुकेची तीव्रता टी. व्ही द्वारे अनुभवली होती. ती भुकेने चिपाड झालेली व सारी भूक डोळ्यात व सुन्न नजरेत सामावणारी काळी मुले पाहून त्या रात्री त्यांना जेवणही गेलं नव्हतं. रेणुकेनं टी. व्ही. बंद करून म्हटलं होतं, “कान्त, एवढा काय ते मनाला लावून घ्यायचं? तुम्ही तर पुरुष आहात. मन घट्ट हवं. पुन्हा ज्या खात्यात नोकरी करता तिथं दुष्काळाशी घडोघडी सामना करावा लागतोय. हा तालुका त्याबाबत अग्रेसर आहे. अशा वेळी काम करताना मन शांत ठेवायला हवं...!" तरीही त्यांची अस्वस्थता कमी झाली नव्हती. त्यानंतर टीव्हीवर किंवा ‘द वर्ल्ड धिस वीक' हा कार्यक्रम पाहाताना सोमालियाची बातमी आली की ते टीव्ही सरळ बंद करायचे. “खरंच रेणू, मला कळतं की हा पळपुटेपणा आहे. मी नाही पाहू शकत, सहन करू शकत ती नजरेतली भूक आणि जीवघेणी सुन्नता त्या लोकांची. आपण अशा वेळी सुस्थितीत आहोत, पोटात रोज गरम अन्न जातं, याची लाज वाटते. पण ती वांझोटी असते... | तालुक्यात दुष्काळाशी सामना करताना उजाड खेडी, शुष्क रखरखीत प्रदेश पाहून त्यांना आपली सुस्थिती ही वाळवंटातील ओअॅसिसप्रमाणे वाटायची व ती मन विदीर्ण करून जायची. त्यामुळेच की काय, ते अधिक तडफेनं व जिद्दीनं दुष्काळावर मात करण्याच्या विचारानं प्रेरित होऊन काम करायचे. पण यातला तोकडेपणा व मर्यादा त्यांना प्रकर्षाने जाणवायच्या. अजस्र पसरलेल्या प्रशासनातले तहसीलदार म्हणून ते फार छोटे होते, जे त्यांच्यापेक्षा मोठ्या चक्रात व त्यांच्यापेक्षा लहान चक्रात गुंफले गेले होते; त्यामुळे स्वत:ची गती राखता येत नव्हती. तसंच दुष्काळ पडला की रँकरने पाणी द्यायचं, रोजगार हमीचं काम पुरवायचं, धान्य द्यायचं, हे उपाय दुष्काळाची तीव्रता कमी जरूर करणारे आहेत. पण त्यामुळे तो कायमचा हटत नव्हता. बहात्तरचा दुष्काळ ते फक्त ऐकून होते, पण त्यामानाने तीव्रता कमी आहे, असं अर्थशास्त्राचे विद्यार्थी असलेले शिंदे अनुमान जरूर काढ़ लक्षदीप । ७१ ________________

शकत होते. तरीही झालेलं फार कमी आहे व करायचं तर एवढं प्रचंड आहे की छाती दडपून जावी, या विचारानं ते बेचैनही व्हायचे. | मागेपुढे कधी सवड मिळाली तर ‘दुष्काळाचे अर्थशास्त्र व व्यावहारिक उपाययोजना अशा त-हेचा विषय पीएच. डी. साठी घ्यायचा व अधिक खोलात जाऊन त्याचा अभ्यास करायचा, असं त्यांनी मनोमन ठरवूनही टाकलं होतं. | शिंद्यांची विचारधारा थांबली ती भालेरावच्या येण्यामुळे, तहसीलदारांच्या चेंबरमध्ये येण्यापूर्वी ते आपल्या कार्यालयात गेले होते, तेव्हा कलेक्टर कचेरीचा वायरलेस नुकताच आला होता व तो वाचून आपल्याला कशासाठी तातडीने बोलावलंय याचा भालेरावांना अंदाज आला होता. “भालेराव, मघाशी कलेक्टर साहेबांचा फोन होता. काळगाव दिघीची एक महिला रोजगार हमीचं काम न मिळाल्यामुळे मरण पावली.... । “आताच त्यासंबंधी वायरलेस आला आहे सर! भालेराव म्हणाले, “मी काम मागितलेल्या व्यक्तींची नावे असलेले रजिस्टर सोबत आणले आहे. त्यांनी रजिस्टर उघडीत एक एक पान उलटायला सुरुवात केली. शिंदे अस्वस्थपणे पेपरवेटशी चाळा करीत होते. काही वेळानं भालेराव म्हणाले, सर, मागील आठवड्यात काळगाव दिघीच्या एका कुटुंबानं लेखी अर्ज करून कामाची मागणी केली होती. त्यांची नावे आहेत राघू ननावरे, त्याची पत्नी पारू व बहीण ठकूबाई - आणि वायरलेसमध्ये भूकबळी म्हणून ठकूबाईचं नाव आहे...!" आता शिंद्यांना थोडासा उलगडा झाला होता. त्यांच्याकडे राघूनं "शेतकरी व शेतमजूर पंचायती” मार्फत कामाच्या मागणीसाठी लेखी अर्ज दिला होता, पण काळगाव दिघी पॉकेट मध्ये, ज्यात चार ग्रामपंचायतींचा समावेश होता, एकही काम चालू नव्हते. एक पाझर तलाव मंजूर होता, त्याच्या एका भरावाचं कामही मागच्या वर्षी पूर्ण झालं होतं. त्याचा दुसरा भराव शेतक-यांनी अडवला होता व भूसंपादनाची कार्यवाही अपूर्ण होती. शेतक-यांना किमान ऐंशी टक्के मोबदला, अॅडव्हान्स हवा होता. त्यासाठी स्वत: शिंदे प्रयत्नशील होते. पण शासनाकडून पतमर्यादा न आल्यामुळे तो देता येत नव्हता व त्यामुळेच हे पाझर तलावचे काम बंद पडले होते. म्हणून त्यांनी सहा किलोमीटर अंतरावर नाला बंडिंगचे एक काम चालू होते, तिथे राघू व त्याच्या कुटुंबीयांनी जावे असे लेखी आदेश दिले व त्याची एक प्रत शिपायामार्फत बंडिंगचे अधिकारी चव्हाण यांनाही पाठवली. | आज राघूची बहीण ठकूबाईचा भूकबळी पडला होता. कागदावर शिंद्यांनी सर्व सोपस्कार पूर्ण केले होते. तरीही कुठेतरी काहीतरी चुकतेय, ही त्यांची टोचणी कमी होत नव्हती. “राम राम रावसाहेब...." ७२ । लक्षदीप ________________

शिद्यांनी पाहिलं, विसपुते आले होते. त्यांचं अभिवादन स्वीकारून त्यांना बसायला सांगितलं. मी आज तुम्हाला भेटणार होतोच. पण तुमचं पकड वॉरंट आलं शिपायामार्फत म्हणा ना, मग काय करता? तसाच आलो... झालं!' आणि विसपुते गडगडाटी हसले. तसं कारण काहीही नव्हतं, पण शिंद्यांना विसपुते हा पहिल्यापासूनच आवडला नव्हता. त्याचं अघळपघळ बोलणं, गडगडाटी हसणं आणि त्याचे मांजरासारखे हिरवेघारे डोळे, सारंच त्यांना खटकायचं. वाटायचं, हा ज्या शेतकरी व शेतमजूर संघटनेचे काम करतोय, तिथं हा शोभत नाही. हा ती संघटना आपल्या पुढारीपणासाठी वापरतोय. त्याला शेतकरी व शेतमजुरांच्या प्रश्नांशी काही देणं-घेणं नाही. खरं तर हा त्यांचा स्वत:चा, व्यक्ती पाहून झालेला ग्रह होता. त्याला काही ठोस आधार वा पुरावा नव्हता. | पण आज मात्र शिंद्यांची खात्रीच झाली की, आपला हा ग्रह चुकीचा नाही. कारण आज त्यांना आपण का बोलावलं आहे हे माहीत असणारंय. तरीही ते गडगडाटी हसत होते... कारण नसताना व विनोदाचे प्रयोजनही नसताना. आपल्या पंचायतीमार्फत काम मागण्यासाठी अर्ज केलेल्या राघूच्या बहिणीचा भूकबळी झाल्याची वार्ता आलीय पेपरमध्ये. तुम्हाला काही माहीत आहे त्याबद्दल.....?! “वा! माहीत तर आहे. अहो, कालच मला पेपरचा वार्ताहर किनाळकर भेटला होता. त्याला मीच सांगितलं हे! तसंच राघूही होता माझ्या बरोबर-! “विसपुते..!' तीव्र स्वरात शिंदे म्हणाले, “हे.... हे मला सांगता आलं नसतं तुम्हाला? मी कधी तुमची भेट चुकवली आहे? किंवा सांगितलेल्या कामासंबंधी कार्यवाही केली नाही? तरीही...." “त्याच असं आहे रावसाहेब. गेले दोन दिवस तुम्ही सतत दौ-यावर होता साक्षरता अभियानाच्या कामासाठी. मग कशी भेट व्हायची?” विसपुते म्हणाले, अहो, इथे दुष्काळात लोकांचे हाल आहेत आणि शासनाला हे काहीतरीच खूळ सुचतंय.... आधी हातात काम द्या, पोटाला भाकरी द्या व मग त्यांना शिकवा. आपल्याला विसपुत्यांनी आधी का कळवलं नाही हे खोलात जाऊन विचारण्यात आता काही अर्थ नव्हता व त्यांचा साक्षरता अभियानावरील रागही त्यांना माहीत होता. | "ठीक आहे. पण मी त्यांना रांजणीच्या नालाबंडिंगच्या कामावर पाठवलं होतं. ‘त्याचं असं झालं साहेब....' जरा पुढे सरसावत विसपुते म्हणाले, “इथे माझ्या सोबत राघू आहे. तो बाहेर उभा आहे, तोच तुम्हाला सांगेल.' राघ जेव्हा त्यांच्यासमोर आला, शिंद्याच्या मनात एक अपराधी भाव चमकून गेला. आपण याच्या बहिणीच्या भूकबळीला जबाबदार आहोत, असं त्यांना वाटत लक्षदीप ॥ ७३ ________________

होतं. त्यांनी राघुकडे निरखून पाहिलं - मध्यम वय, अंगावर मळकट धोतर व सदरा. दाढी वाढलेली, रापलेला काळाकभिन्न चेहरा, त्यावर सुन्नतेचा लेप...!! “राघू.. काय झालं बाबा? मी तर तुला व तुझ्या घरच्यांना रांजणीच्या कामावर पाठवलं होतं ना?" “तेचं आसं काय सायेब....' अडखळत राघू सांगू लागला.... राघू ननावरे गाडीलोहार या भटक्या जमातीत मोडणारा. पण जहागीरदार किशनदेव रायांनी निजामाच्या आमदानीत त्याच्या आजोबाला बैलगाडी बनवण्याच्या कसबावर खूश होऊन काळगाव दिघी परिसरातील पाच एकर जमीन दिलेली. आज वाटण्या होऊन राघूच्या वाट्याला जेमतेम दीड एकर आलेली. मुळात तालुकाच डोंगराळ, म्हणून कठीण, खडकाळ जमीन. तिथे नैसर्गिक पाण्यावर बाजरीखेरीज काही पिकायचं नाही. बाजरीचं पीकही दुष्काळात पुरेसं येत नाही. यावर्षीही असंच झालं. पावसाळा लांबला. मृग पूर्ण कोरडा गेला, त्यानंतर दोन जेमतेम पाऊस झाले. त्यावर कशीतरी तीन क्विंटल बाजरी पदरात आली. त्यातली एका बाजारात दरवर्षीच्या शिरस्त्याप्रमाणे पडत्या भावात ताबडतोबीने विकून आलेल्या पैशात किरकोळ उधार-उसनं देणं व मीठ-मिरचीची तरतूद करणं भाग होतं. उरलेले धान्य राघू, त्याची बायको व दोन मुले आणि विधवा होऊन त्याच्याकडेच राहायला आलेली बहीण ठकूबाई एवढ्या प्रपंचाला कितीसं पुरणार? दिवाळीला तर त्यातला एक कणही राहिला नव्हता. । | दरवर्षी शेजारच्या रामपूर तालुक्यात तो सर्व कुटुंबकबिल्यासह साखर कारखान्यावर ऊसतोडीला जायचा. यंदा ऊसही पावसाअभावी कमी झालेला, म्हणून फेब्रुवारीतच गळित हंगाम संपला. ठेकेदाराकडून परततानाच पुढील वर्षाची आगाऊ रक्कम घेतली, तीही हां हां म्हणता संपून गेली आणि त्या कुटुंबाला आता रोजगार हमीच्या कामाखेरीज जगण्यासाठी दुसरा मार्ग नव्हता. । | राघूनं कामासाठी शोधाशोध सुरू केली. तेव्हा सुदैवानं शेजारच्या गावात तांड्याला जोडणाच्या जोडरस्त्याचं काम नुकतंच सुरू झालं होतं. या कामावर आवश्यकता असूनही जास्त मजूर मिळत नव्हते. कारण डोंगराळ भाग असल्यामुळे जवळपास माती नव्हती. खडक होता. तो फोडणं अवघड काम होतं. याचा प्रत्यय राघूला व त्याच्या पत्नीला - बहिणीला आला. पहिल्याच दिवशी खडी फोडून हाताला फोड आले होते. पण इतर कामापेक्षा मजुरीचे दर जादा होते व आसपास दुसरे कोणतेही कामे सुरू नव्हते, म्हणून शरीर साथ देत नसतानाही त्यांना कामावर जाणे भाग होते. घरधनी गेल्यानंतर पांढरं कपाळ घेऊन भावाकडे आल्यानंतर त्याच्यावर कमीत ७४ । लक्षदीप ________________

कमी भार पडावा म्हणून अहोरात्र राबणं, रानात कामाला जाणं व उपासाच्या नावाखाली एकदाच दुपारी भाकरतुकडा खाणं, त्यामुळे ठकूबाई कमालीची रोडावलेली होती. तिला हे खडी फोडण्याचं काम झेपणारं नव्हतं. पहिल्या आठवड्यानंतर जेव्हा रोजगाराचं वाटप झालं, तेव्हा तिची मजुरी तिच्या भावजयींपेक्षा अर्धीच भरली होती, वयनी, काय करू बघा. कपाळीचं कुंकू गेल्यानंतर कुडीत जीवच नाय राहिला....." | गावातल्या व समाजातल्या बायका राघूची बायको मैनाचे कान फुकत असल्या तरी, जात्याच प्रेमळ असल्यामुळे तिला ठकूबाईकडे पाहिलं की पोटात कसंतरीच व्हायचं. आपल्याच उमरीची ही आपली नणंद, कुंकवाचा आधार गेला आणि बिचारीची जिंदगी बर्बाद झाली. समाजात पुन्हा विवाह होत असे पण तिची खचलेली कुडी व गेलेली रया पाहून कोणी तयार होत नव्हता. दोन मौसम प्रयत्न केल्यानंतर, राघूनं अलीकडे नाद सोडून दिला होता. बहिणीला माहेरी जन्मभर पोसावं एवढी काही त्याची ताकद नव्हती, तरीही तो व मैना जमेल तेवढं व तसे तिला सांभाळीत होते. पण तीही आपल्यापरीनं भार होऊ नये यासाठी कामाची पराकाष्ठा करायची. हे कठीण काम तिला झेपणार नाही, हे राघू व मैनेला पण ठकूबाईप्रमाणे समजत होतं. तिची मजुरी पण फार कमी पडत होती. तरीही ते चूप होते. कारण तेवढीच मजुरी प्रपंचाला मिळत होती व मुख्य म्हणजे मंजुरी कितीही असली तरी दररोज एक किलो गव्हाचे कुपन मिळत होते. त्यामुळे त्यांच्याकडे आता दोन क्विंटल गव्हाएवढे कुपन साचले होते. ते वटवून गह घ्यायचा व तो बाजारात विकून पैका करायचा राघूचा बेत होता. कारण घरी गह परवडणार नव्हता. व त्याला परत तेल लागणार होतं.... ते त्यांना शक्यच नव्हतं. जोडरस्ता अवघ्या दीड किलोमीटरचा असल्यामुळे ते काम तीन आठवड्यात सपलं, तेव्हा राघू तिघांचे कुपन एकत्र करून शेजारच्या गावात बोरसला गेला, पण त दुकान मागच्याच आठवड्यात धान्याचा काळाबाजार केला असता तहसीलदारांनी रंगेहाथ पकडून निलंबित केलं होतं व ते गाव काळगावच्याच दुकानाला जोडलं होत. सारा दिवस व चक्कर वाया गेली होती, पण राघूला त्याचं फारसं काही वाटलं नव्हतं. कारण खेडेगावात रेशन दुकानं कधीच नीट चालत नाहीत, जावं तेव्हा उघडी " तर धान्य कधी असतं, कधी नसतं; त्यामळे आपल्या हक्काचंही धान्य नीटपणे वळच्या वेळी मिळणं अवघडच होतं. हे सारं राघुला माहीत होतं. म्हणून तो निमूटपणे परत आला. पण काळगावच्या रेशन दुकानाला कुलूप पाहिल्यावर मात्र त्याचा धीर खचला. घरातलं सारं धान्य व पैसा संपला होत, अक्षरशः दोन वेळा पोटात घासही जात नव्हता. रानात कुठेच काही काम नव्हतं. तेव्हा जाणकार ठकूबाईनं डोंगरमाथा हुडकून कसला तरी पाला तोडून आणला होता व दोन दिवस त्यावरच ते कुटुंब पोट भरत लक्षदीप । ७५ ________________

होतं. आज गहू मिळायला हवा होता, पण दुकान बंद. दुकानदार अचानक बालाजीच्या यात्रेला गेला होता व आठ दिवस येणार नव्हता, तेव्हा तो गावात सरपंच - पोलीस पाटलाच्या उंब-याशी गेला व कुपन दाखवून त्यानं थोडे जोंधळे व बाजरी उसनी मागिताली. सरपंच उर्मट होता. त्यानं भिकाच्याप्रमाणे राघूला हाकलून लावलं. पाटलाचा बाप माळकरी होता. त्याने दोन पसे बाजरी दिली. तेवढाच पोटाला दोन दिवस आधार झाला. अशातच वणवणता राघूला विसपुते भेटले. त्यानं संकोचानं रामराम घातला, तसे खूश होऊन त्यांनी राघूची अघळपघळ चौकशी केली आणि त्याचा प्रश्न जाणून घेतला. त्याच्याकडून निम्मी कुपनं घेऊन पन्नास रुपये दिले व एका फॉर्मवर अंगठा घेतला व आपल्या मोटारसायकलवर मागे बसवून त्याला तहसील कचेरीत नेलं. तिथे त्याच्यासमक्ष तो अर्ज रावसाहेब शिंद्यांना दिला. त्यांनी लगोलग त्याला रांजणीच्या बंडिंगच्या कामावर जाण्याचा हुकूम दिला. विसपुते तालुक्यालाच राहात असल्यामुळे त्याला एस. टी. चे पाच रुपये खर्चुन परत यावं लागलं. पण त्यांनी दिलेल्या पैशातून राघूनं दोन दिवस पोटापाण्याची सोय केली, | मग रात्री त्यानं हा विषय मैना व ठकूबाईपुढे काढला, “कारभारणे, रांजणी चांगली चार - सा कोस हाय बंग जायला. पन तितं जायला पाहिजे, नाय तर जगणं कठीण हाय बघ." जाऊ की कारभारी - पण ननंदबायला यवढं चालणं झेपेल का? काल सांजेपास्नं त्याच आंग मोडून आलंया आन् गरमबी जालंय..." मैनानं विचारलं तसा काहीसो गहिवरून राघू म्हणाला, "व्हय म्या बघतो ना -ठकुबाय लई बीमार हाय, पन् म्या असा करंटा भाऊ - जो भणीचं दवादारू करू नाय शकत. आसं कर ठकुबाय, तू पोरास्नी घिऊन इथेच रहा - एक हप्त्यानंतर म्या तुला नेतो." “नाय दादा - म्या बरी हाय - म्या येते तुमासंगट - तेवढीच रोजी पद पडेल.... जायला जरा वेळ लागेल - पन म्याबी येते दादा --" ठकूबाई साचून म्हणाली. राघू व मैना दोघांनाही तिची प्रकृती माहीत होती, पण प्रश्न रोजीचा होता, जगण्याचा होता, त्यांनी तिथंच विषय संपवला. दुस-या दिवशी सकाळी भाकरतुकडा फडक्यात बांधून ते मुलासह निघाले, रांजणीला जाणारा रस्ता रेशन दुकानावरून जाणारा होता. त्यानं थोडं थांबून चौकशी ७६ । लक्षदीप ________________

केली, पण अजूनही बालाजीला गेलेले शर्मा दुकानदार परत आले नव्हते. त्यांच्या नातवाचं जावळ व बारसं तिथं होतं, अस घरातल्या मुनिमानं सांगितलं तेव्हा अजिजीनं त्यानं म्हणलं, “पन मुनीमजी, तुमी दुकान उघडा ना. मह्या जवळ लई कुपनं हायती गव्हाची - ती त्यवढी मोडून दिवा की - पोरंबाळं आन् भण भुकेली हायत हो..." “हे बघ राघू, - शेटजी दुकान बंद ठेवायला सांगून गेले आहेत, मला उघडता येणार नाही. पुन्हा तुझी कुपनं ही बोरसरची. त्या गावचा माल अजून आणला नाही. समजलंस? जा आता, माझा जीव खाऊ नको." “पन - शेटजी," न राहावून मैना मध्येच म्हणाली, “म्या म्हंते - आसं दुकान न सांगता सवरता बंद ठिवता येतं? जंतेचे हाल हो केवढे? आमचंच बघा ना - जवळ लई कुपनं हायती - पण ती काई पोटास्नी घालता येत नाहीत. कसे भरावं खळगं? लहानी पोरं हायती - बीमार ननंद हाय - पोटाला नगो...?" । “ए भवाने, मला जाब विचारतेस?" संतापून आपल्या चिरक्या आवाजात मुनीमजी फणफणला, “राघू, तुझ्या बायकोला सांग - माझ्याशी नको बोलू म्हणून, मी बाईमाणसांशी नाही बोलत!" सोशिक राघू आपल्या कारभारणीवरच चिडला, “ए, गप बये, तुला काई समजता का? उगी आपली पिरपिर... गप्प... गप रहा बघू!" आणि लाचारीच्या स्वरात तो मुनीमजीकडे वळून म्हणाला. “गलती जाली मुनीमजी - कारभारनीला काई अक्कल नाय, माफी असू दे.... म्या नंतर येतो कुपन मोडायला...!" त्याला लाचारी पत्करून शांत राहणे भाग होते. कारण नेहमी रेशन दुकानात ज्वारी साखरेसाठी जावं लागत असे. त्यानं फटकन देणं बंद केलं तर? हा प्रश्न होता. अाज नाहा, चार आठ दिवसांनी का होईना परत त्याच्या दारी जाणं भाग होतं कुपनावरचे गहू घेण्यासाठी, अनेकदा तर शर्माच ते गहू विकत घेत असे. अर्थातच " नावान. राघूची वा इतर गावक-यांची त्याबद्दल काही तक्रार नसे. . 1 खात, अडखळत आपली शक्तिविहीन कुडी खेचत ठकुबाई आपल्या "" फराविशी रांजणीला पोचली. तेव्हा ऊन उतरणीला लागलं होतं. आणि " नालाबोडचं काम संपायला आलं होतं. ठकबाईनं मैनाच्या आधारानं तिथल्या एका झाडाखाली गलितगात्र होऊन बसकण मारली. तथल्या मुकादमाकडे गेला. कामावरचा, कृषी सहायक केव्हाच तालुक्याला .. 'होता. राघूनं तहसीलदाराचं पत्र मुकादमाला दिलं. ते वाचून तो म्हणाला, | पण मंगळवारीच हप्ता सरू झाला. हजेरीपटावर त्याच दिवशी नावं लिहिली जातात. आता पुढच्या मंगळवारी ये....!" लक्षदीप । ७७ ________________

नाय मुकादमदादा, म्या लई लांबून आलो हाय... आनी विसपुते सायेबांनी तुमास्नी त्यांचं नाव सांगाया सांगितलंय. तेंच्या पंचायतीमार्फत अर्ज दिलाय कामासाठी तवा-! अच्छा - अच्छा, तूही आता हक्कानं काम मागतो आहेस. मुकादम त्याच्याकडे आरपार संशयानं पाहात म्हणाला, “ठीक आहे, आजचं तर काम संपलं. उद्या सकाळपासून घेतो तुला कामावर. त्या रात्री तिथंच झाडाखाली ते कुटुंब झोपलं, सकाळ होताच तयार होऊन ते मुकादम येण्याची वाट पाहू लागलं. मुकादम व कृषी सहायक एकदमच आले, तोवर सारे मजूर कामासाठी जमा झाले होते. त्याच वेळी ज्या शेतात नाला बंडिंगचं व सपाटीकरणाचे काम चाललं होतं, त्याचा मालक आला आणि म्हणाला, “रामराम साहेब, आजपासून काम बंद करा. मला इथे उन्हाळी भुईमूग घ्यायचं आहे, त्यासाठी पंचायत समितीनं बियाणं व खताची पिशवी पण दिलीय. विहिरीत थोडे पाणी आहे, त्यावर घेण्यासाठी शासनानं सांगितलं बघा! साच्या मजुरांचे चेहरे काळवंडले. राघूच्या पोटात तर धस्स झालं. जमीन सपाटीकरणासाठी शेतक-याची संमती आवश्यक असते, ती नसेल तर काम करता येत नाही. या शेताचा मालक महादेव चेडे पाटलाला उन्हाळी भुईमूग घ्यायचा होता, तेव्हा काम बंद करणे क्रमप्राप्त होतं. कृषी खात्याच्या नवीन धोरणाप्रमाणे एका काऊडेपमध्ये नालाबंडिंग, जमीन सपाटीकरण ही कामे घेता येत असत. यापैकी या गावच्या एकमेव काऊडेपमधलं नालाबंडिंगचं काम नुकतचं संपलं होतं व मंगळवारपासून चेडे पाटलांच्या जमिनीतलं सपाटीकरणाचे काम चाललं होतं व आता ते काम त्यांच्या संमतीअभावी बंद ठेवणं भाग होतं. रांजणीत दुसरा काऊडेप नसल्यामुळे त्या गावी आता रोजगार हमीचं काम संपुष्टात आलं होतं. । | राघू, मैना व ठकूबाई सारेच सुन्न झाले. काल दिवसभर वणवण करीत जवळपास सहा कि. मी. अंतर पायी मोठ्या जिकिरीनं तुडवलेलं. रात्री केवळ पाण्यावर पोटं मारून झोपली होती. आज मात्र काम नसल्यामुळे पुन्हा तेवढंच जीवघेणं अंतर परत तुडवीत गावी जाणं आलं. | हातावर पोट असलेल्यांना फारसं बोलता येत नाही, की आपल्या भावनांच प्रदर्शनही करता येत नाही. परिस्थितीचं भान कधीही हरवत नाही. राघूनं परतायचं ठरवून त्याप्रमाणे परतीची वाट धरली. कालच्यापेक्षा आज ठकूबाईला जास्ती त्रास होत होता. अंग चांगलंच तापल ७८ । लक्षदीप ________________

होतं, सारेजण तीन - चार दिवसापासून उपाशी होते, ते त्याही आधी दोन दिवस जेवले नव्हते. कारण जंगली पाला उकडून खाल्ल्यामुळे पोट दुखत होते. चालण्याचे श्रम व अंगात मुरलेला ताप यामुळे एक एक पाय उचलणं तिच्या जिवावर येत होत. | आणि दोन - एक किलोमीटर अंतर त्यांनी जेमतेम कापलं असेल नसेल, साधी ठेच लागल्याचे निमित्त होऊन ठकूबाई अडखळून पडली आणि राघू-मैना तिच्याकडे धावले. तिचं डोकं रस्त्यावरचं मैनेनं आपल्या मांडीवर घेतलं, ठकूबाई नुस्ती तडफडत होती! “दादा, वयनी, लई तरास होतोय, म्या आता जिंदा हात न्हाय आन् तेच बरं हाय, म्या अशी कपाळकरंटी, तुमास्नी भार!" असं बोलू नये ठकुमाय, तू मह्या पाठची भण - आगं, जीवात जीव हाय तोवर म्या सांभाळीन तुला. आसं बोलू नये. जरा दम खा इथंच!” राघू कळवळून म्हणाला. जवळच एक वडाचं जंगली झाडं होतं, तिच्या सावलीत त्याने व मैनानं तिला आधार देत आणलं व फडतरावर निजवलं, “म्या पानी आनतो, जरा दम खा. ऊन कमी जालं म्हंजे निघू गावास्नी.” | पाणी प्याल्यामुळे व विश्रांतीमुळे ठकूबाईचं कण्हणं जरा कमी झालं होतं. थोड्या वेळानं तिचा डोळा लागला. तिच्या बाजूलाच मैनाही जरा लवंडली. राघू समोर खेळणाच्या मुलांकडे लक्ष देत गुमान बसून राहिला. । उन्हं उतरत होती तेव्हा मैना उठली आणि सहज म्हणून तिनं ठकूबाईच्या कपाळावर हात ठेवला. मघाशी चटके देणारं कपाळे आता थंडगार पडलं होतं. ती चकली, तिच्या मनात भीतीची शंका उमटली व ती किंचाळली. “धनी, जरा इकड या. पगा, पगा - ननंदबाईचं कपाळ आक्षी थंडगार लागतंया.” राघनं पढे होऊन ठकबाईच्या कपाळावर हात ठेवला, तिचा हात हाता था। आणि गदगदून म्हटलं, “कारभारणे, आपली ठकुमाय गेली - मेला ग... तहसीलदार शिंदे सुन्न झाले होते. सकाळपासन त्यांना छळणारी टोचणी अधिक तीव्रतेने दंश करू लागली होती. . | सागताना अडखळत होता. थांबत होता, एवढे एका वेळी प्रदीर्घ बोलायची त्याला सवय नव्हती. शब्द आठवत नव्हते आणि बहिणीच्या आठवणीनं तो गदगदून येत होता, पण डोळे कोरडे होते! नजर सुन्न होती...! ९त ना रावसाहेब, हा - सरळ सरळ भूकबळीचा प्रकार नाही तर काय आह! विसपुते म्हणाले, “त्या दिवशी म्हणजे परवा एका पत्रकार मित्राला घेऊन मी या हाती. रस्त्याच्या शेजारी ही राघू व त्याचे कुटुंब भेटलं. ठकूबाई तिथं मृतावस्थेत पडलेली...!” लक्षदीय ॥ ७९ ________________

वर्तमानपत्रात ‘ठकूबाईचा भूकबळी' या मथळ्याखाली आलेल्या बातमीचा उलगडा आता शिंद्यांना झाला होता. त्यांच्या नजरेसमोर न पाहिलेल्या ठकूबाईचा चेहरा भूक आणि वेदनेचं रूप घेऊन येत होता आणि त्यांचं मन अस्वस्थ, बेचैन होत होतं! | पण त्यांना असं स्वस्थ बसून भागणार नव्हतं. प्रयत्नपूर्वक त्यांनी मन शांत केलं आणि पेशकाराला बोलावून सांगितलं, जीप घेऊन जा - काळगावच्या दुकानदाराला गाडीत घालून आणा.....! तसंच त्यांनी भालेरावाला सांगून तालुक्याचे दोन्ही डेप्युटी इंजिनिअर, बंडिंगचे मृदसंधारण अधिकारी यांना फोन करून बोलावून घेण्यास सांगितलं. इरिगेशनचे डेप्युटी इंजिनिअर पाटील रामपूरला राहात व इथे तालुक्याला येऊनजाऊन करीत. आजही ते अपेक्षेप्रमाणे कार्यालयात नव्हते. कसल्यातरी मीटिंगसाठी जिल्ह्याला गेले होते. त्यांचा ऑफिस सुपरिटेंडंट आला व त्यानं हे सांगितलं. । “पण सर, काळगावचं तर काम सुरू झालं होतं आणि तरीही त्यांनी राघू व त्याच्या मृत झालेल्या बहिणीला रांजणीला पाठवलं होतं व चालण्याचे श्रम सहन न होऊन ती वाटेतच मेली होती. त्यांनी क्षुब्ध नजरेनं भालेरावकडे पाहिलं. तसे ते चाचरत म्हणाले, “सर, मागच्या आठवड्याच्या वीकली रिपोर्टमध्ये काळगाव दिघीचं पाझर तलावाचं काम बंद असल्याचे पाटील साहेबांनीच दाखवलं होतं.' बरोबर आहे सर," इरिगेशनचा ऑफिस सुपरिटेंडंट मान खाली घालून म्हणाला, “काम मागच्या आठवड्यात सुरू झालं होतं. त्यासाठी पाटील साहेब गावात गेले होते. संबंधित शेतक-यांची समजूत घालून संमती घेतली व काम सुरू केलं होतं.' पण वीकली रिपोर्टमध्ये ते का आलं नाही?' आवाज चढवीत शिंदे म्हणाले. “त्याचं असं आहे सर, काम सुरू झाल्याचं मला ऑफिसमध्ये माहीत नव्हतं. मागच्या गुरुवारी काम सुरू करून पाटील साहेब डिस्ट्रिक्ट हेडक्वार्टरला इ.इ. साहेबांनी बोलवलं म्हणून परस्पर गेले. शनिवार - रविवार सुट्टी होती जोडून. - ते थेट सोमवारीच आले, पण दर शुक्रवारी रिपोर्ट करायचा असतो आपल्याकडे कामाचा, म्हणून मी मागच्या आठवड्यात रिपोर्ट तसाच रिपीट केला. | शिंद्यांनी वैतागानं आपली मूठ टेबलावर आदळली. पण त्यामुळे त्यांच्या हाताला झिणझिण्या आल्या एवढंच. ते हतबुद्ध होऊन ऑफिस सुपरिटेंडंटकडे पाहात राहिले. | दर आठवड्याला शुक्रवारी सायंकाळपर्यंत कलेक्टर ऑफिसला रोजगार हमी कामाचा आठवडी अहवाल तहसीलदारांना सादर करणे बंधनकारक असते. त्यासाठी सर्व कार्यपालन यंत्रणांनी गुरुवारी सायंकाळी किंवा शुक्रवारी सकाळी त्यांच्या खात्यामार्फत कोणती रोजगार हमीची कामे चालू आहेत व कोणती बंद आहेत हे लेखी कळवायच ८० ॥ लक्षदीप | ________________

असतं. ब-याच वेळी प्रत्यक्ष काम करणा-या मस्टर असिस्टंट किंवा ज्युनियर इंजिनिअर्सकडून वेळेवर अहवाल प्राप्त होत नाही, म्हणून मागच्या आठवड्याचा रिपोर्ट रिपीट केला जातो. इथं हाच प्रकार घडला होता. प्रत्यक्ष काळगाव दिघीत वर्षापासून बंद पडलेलं पाझर तलावाचं काम सुरू झालं होतं. तरीही त्याची माहिती कार्यालयात वेळेवर न आल्यामुळे ते काम बंद असल्याचं साप्ताहिक अहवालात नमूद केलं गेलं. ही माहिती तपासण्याची यंत्रणा तहसीलदाराकडे नसते, त्यामुळे कार्यालयीन यंत्रणेची माहिती ग्राह्य धरून जिल्ह्यात व जिल्ह्यातून शासनाकडे अहवाल पाठवला जातो. । | इथंही नेमकं हेच घडलं होतं. काम चालू असूनही माहिती प्राप्त न झाल्यामुळे ते काम बंद आहे' असे अहवालात नमूद केलं गेलं आणि त्या माहितीच्या आधारे राघूला रांजणीला दूरवर कामावर जाण्यासाठी शिंद्यांनी हुकूम दिला होता. त्याच्या गावात काम सुरू होतं, पण ते कुणालाच माहीत नसल्यामुळे राघूला व त्याच्या बहिणीला रांजणीला बरं नसताना जावं लागलं हेतं. जर काळगाव दिघीचं काम सुरू असल्याचं माहीत झालं असतं, तर राघूच्या बहिणीला सहा किलोमीटर रांजणीला जाण्याचे व परत येण्याचं काम पडलं नसतं व कदाचित तिचा बळीही गेला नसता. त्याच वेळी बंडिंगचे गोसावी आले. त्यांनी राघूनं जी माहिती रांजणीच्या कामाबद्दल सांगितली होती तिला दुजोरा दिला. त्यांचाही काही दोष नव्हता. असेल तर परिस्थितीचा व ठकूबाईच्या गरिबीचा होता. शिंद्याची मात्र घुसमट होत होती. मनोमन ते विलक्षण क्षुब्ध होते. जिवाला तीव्र टोचणी लागून राहिली होती. या भूकबळीला एक शासकीय अधिकारी म्हणून मीच जबाबदार आहे. एका घंट्यामध्ये जीप परत आली. आणि तहसीलदारांच्या चेंबरमध्ये हात जोडीतच शर्मा दुकानदाराने प्रवेश केला, “जय रामजी की!!” त्यांच्यासमवेत गावचे सरपंच होते. । शिंद्यांनी त्यांना चांगलेच फैलावर घेतलं. शर्माला पाहताच त्यांचा सारा क्षोभ व संताप उफाळून आला, “लाज वाटली पाहिजे तुम्हाला शर्माजी, खुशाल आठ-आठ दिवस दुकान बंद ठेवता, मजुरांना कुपनावर धान्य देत नाही. होत नसेल दुकान चालवणं तर राजीनामा द्या!” “रावसाहेब, माझं दुकान बंद नव्हतंच. माझ्या मुनिमाकडे माझ्या गैरहजरीत दुकान चालवण्याचे अधिकारपत्र आहे. मी बालाजीला गेलो असता त्यांनी काळगाव दिघीमध्ये वाटप केलं होतं. पाहिजे तर तुम्ही रेकॉर्ड तपासवा, या सरपंचांना विचारा हुजूर ... आम्ही कधीही दुकान बंद ठेवलेलं नाही. रोज वाटप चालू आहे. राघ कधी दुकानावर आलाच नाही!” लक्षदीप ॥ ८१ ________________

पुन्हा एकदा तीच हताशता शिंद्यांना जाणवली. शर्मानी रेकॉर्ड नीट ठेवलं असणार यात काहीच शंका नव्हती. पुन्हा त्यांना सरपंचाची साथ होती, त्यामुळे तपासात दुकान बंद होतं हे निष्पन्न होणं रेकॉर्डवर तरी शक्य नव्हतं. । त्याचे दुकान सस्पेंड केलं तरी काही दिवसांनी तो सहीसलामत खात्रीपूर्वक सुटला असता....! । “आणि हुजूर, बोरसरचं दुकान नुकतंच आपण सस्पेंड केलंय. ते काळगाव दिघीला म्हणजे माझ्या दुकानाला जोडलंय. ते पत्र परवा तलाठ्यानं आणून दिलंय मुनिमाकडे - पत्राच्या ओ. सी. वर त्यांची सही व तारीख आणि तलाठी अप्पाचा तामिली रिपोर्ट पहा - त्याप्रमाणे काल त्यांनी चलनानं पैसे भरले व आज गोडाऊनकडे मेटॅडोर पाठवलाय साहेब धान्य आणण्यासाठी....!" शर्माच्या राज्यात सारं काही आलबेल होतं, हाच याचा मथितार्थ होता. शिंद्यांना काही बोलणं शक्य नव्हतं. ते सारे गेल्यानंतर भालेराव म्हणाले, “सर, मी वयाच्या वडिलकीनं सांगतो. आपण एवढा त्रास करून घेऊ नका जिवाला. तुमचा काहीएक दोष नाही. प्रत्येक कार्यकारी यंत्रणेचे काही नियम असतात, त्याप्रमाणे ते काम करतात. रांजणीला कुटुंब राहिलं असतं तर हा प्रकार घडलाही नसता, पण शेतक-यांनी अडविल्यावर जबरदस्तीनं कामही करता येत नाही. पाटील साहेबांविरुद्ध रिपोर्ट करता येईल. पण त्याच्या खातेनिहाय चौकशीत ते जरूर सुटतील!” “भालेराव, ते सारं खरं, पण ठकूबाई उपासमारीनं मेली हे सत्य काही नाकारता येणार नाही. आय फील गिल्टी - मला विलक्षण शरमिंदं वाटतं....!” । “आपण नुकतेच या खात्यात आला आहात सर! हा पहिलाच क्रायसिसचा प्रसंग आहे, पण इथं टफ झालंच पाहिजे. आणखी एक सांगतो, माझ्या पुढे म्हणालात, पण चुकूनही यानंतर कुणापुढे ठकूबाईचा भूकबळी झाला असं म्हणून नका. - ती अतिश्रम, आजारानं मेली, असाच आपण रिपोर्ट द्यायचा, मी तो तयार करतो व तो सारे जण मान्य करतील. कोणीही आक्षेप घेणार नाही, याची मी गॅरंटी देतो...!” । भालेरावांनी तयार केलेला अहवाल वाचताना शिंद्यांचं मन त्यांना सांगत होतं. हे पांढ-यावर केलेलं काळं आहे, हा शब्दांचा खेळ आहे. रंगसफेदी आहे. - खरं एकच आहे. ठकूबाईचा भूकबळी पडला आहे...!' पण मन आवरीत त्यांनी त्या रिपोर्टवर स्वाक्षरी केली. । । “सर, मी स्वतः हा अहवाल घेऊन कलेक्टर साहेबांकडे जातो व त्यांना सविस्तर माहिती देतो, तुम्ही रेस्ट घ्या. तुमच्या मनावर बराच ताण पडलेला आहे...!” ८२ | लक्षदीप ________________

भालेराव जीप घेऊन कलेक्टरांकडे गेले व शिंदे घरी परतले. "किती उशीर हा कान्त? भूक लागली असेल ना? मी अन्न गरम करते...." “नको रेणू, मला जरा पडू दे शांतपणे, मग पाहीन जेवणाचं. डोकं सुन्न झालं आहे..!" शांतपणे रेणू त्यांच्याजवळ आली व त्यांना तिनं पलंगावर झोपवलं व बाम घेऊन त्यांचे कपाळ आपल्या नाजूक - गोव्यापान हातांनी हळुवारपणे चोळू लागली. तिचं निकट सान्निध्य व तिचा हळुवार स्पर्श मात्र आज त्यांच्या क्षुब्ध मनाला सांत्वना देण्यास असमर्थ होता. तिचा गोरापान हात पाहाताना न पाहिलेल्या ठकूबाईचा वाळलेला, कष्टानं रापलेला हात त्यांच्या नजरेसमोर येत होता. ....आणि जागच्या जागी अस्वस्थपणे ते क्षणाक्षणाला कूस बदलत होते, रेणूचा हात आपल्या कपाळावर घट्ट दाबून धरीत होते.. तरीही ते शांत होत नव्हते. त्यांचा क्षोभ कमी होत नव्हता....! लक्षदीप । ८३ ________________

६. उदक किती वेळा सांगितलं सिद्धार्थ, करुणा की, उन्हात खेळू नका म्हणून. जा, त्या झाडाखाली बसून खेळा. घरात पाणी नाही प्यायला, सांगून ठेवते. उन्हात खेळून तहान - तहान कराल!" प्रज्ञानं पुन्हा एकदा आपल्या उन्हात खेळणा-या भाच्यांना हटकलं व सावलीकडे पिटाळलं, काटेरी बाभळीच्या झाडांची सावली ती, तरीही रणरणत्या दुपारी उन्हात खेळण्यापेक्षा तिथं झाडाखाली बसून खेळलेलं त्यातल्या त्यात बरं, असा तिचा हिशोब होता. मघाशी त्यांना घागरीतून पाण्याचा शेवटचा पेला प्यायला दिला होता. कालपासून तांड्यावर टॅकरचा पत्ता नव्हता. परवाही टॅकरच्या चारऐवजी फक्त दोनच खेपा झाल्या होत्या. त्यामुळे प्रत्येक घराला नेहमीपेक्षा अर्धच पाणी मिळालं होतं व ते मघाशी संपलं होतं. भाच्यांना पुन्हा तहान लागण्यापूर्वी पाणी यायला हवं आणि हे आपल्यालाच पाहायला हवं. दादा रोजगार हमीच्या कामावर भल्या पहाटे गेलेला आणि वहिनी केव्हाही बाळंत होऊ शकेल. कालपासून तिच्या वेणा सुरू आहेत. तिची पण कडक उन्हानं लाही होतेय. तिच्यासाठी वेगळं घोटभर पाणी राखून ठेवलंय. | प्रज्ञा आपल्या झोपडीबाहेर आली. एका टेकडीवर वसलेला हा नवबौद्धांचा तांडा. पाच वर्षांपूर्वी इथं सवर्णाच्या बहिष्कारामुळे यावं लागलेलं. गावापासून दूर, उंच टेकडीवरील पठारावर. इथं चार सहा जणांची नापीक व खडकाळ जमीन होती व टेकडीची सरकारदरबारी गायरान म्हणून नोंद होती. इथं कसलीही सोय नव्हती. तरीही • त्यांना इथं येऊन राहावं लागलं हेतं. वेगळा तांडा करावा लागला होता. या टेकडीच्या दक्षिण टोकाला उभं राहिलं की अवघी पंचक्रोशी दिसते. खाली वसलेलं गाव एका दृष्टिक्षेपात नजरेत सामावतं. मात्र रस्ता नसल्यामुळे वळणावळणानं जावं लागतं. हाही रस्ता झाला तो टॅकरच्या सतत येण्या-जाण्यामुळे; पण खाचखळगे व दगडगोट्यांनी भरलेला हा रस्ता टॅकरला पण सोसत नसे. टॅकरचा लोचट ड्रायव्हर इब्राहिम एकदा हसत प्रज्ञाला म्हणाला होता, “मेरी ८४ । लक्षदीप ________________

जान, दूसरा कोई तो यहा टॅकर नहीं ला सकता. ये बंदा ही सिर्फ ये काम कर सकता है। उसकी वजह भी सिर्फ तुम हो प्यारी - सिर्फ तुम! त्याची ही सलगी प्रज्ञाला रुचत नसे, पण सहन करावी लागायची. कारण तो त्यांच्या तांड्याला जवळपास बारा महिने टॅकरने पाणी पुरवायचा. या भागात पाणी लागत नाही, असं भूगर्भशास्त्रज्ञांनी पाहणी करून सांगितलं होतं. पर्याय म्हणून एक पाणीपुरवठा योजना प्रस्तावित होती, पण अवघ्या सत्तर घरांसाठी एवढी मोठी योजना मंजूर होत नव्हती. तांड्याचे पुढारी किसन रणबावळे पंचायत समिती कार्यालयात खेटे मारून मारून थकले होते. तांड्याचं सारं अस्तित्वच मुळी टॅकरच्या पाण्यावर अवलंबून होतं. तरी एक बरं होतं, गतवर्षी नव्यानं बदलून आलेल्या बी. डी. ओ. नं. पाहणी केल्यानंतर टॅकर बारमाही केला होता. | बी. डी. ओ.च्या त्या भेटीत प्रज्ञानं त्यांना सांगितलं होतं “साहेब, हा तांड्यावर येणारा रस्ता तरी रोजगार हमीतून करून द्या... म्हणजे टॅकर धडपणे वरपर्यंत येत जाईल. नाही तर आज अशी अवस्था आहे की, दो तीन दिवसाला एकदा टेंकर कसाबसा येतो. वर येता येता बिघडतो मग पुन्हा आमची पंचाईत. साहेब, पोटाला भूक दिवसातून दोनदाच लागते, पण या उघड्या माळावर व अशा प्रखर उन्हात पाणी पुन्हा पुन्हा लागतं. भाकरी कमवावी लागते. ती पुरेशी नसते, मग पाणी तरी घोटभर मिळाव साहेब! | बी. डी. ओ. अवाक् होऊन तिच्याकडे क्षणभर पाहात पाहिले. मग म्हणाले, बरोबर आहे, बाई तुमचं. मी कायमस्वरूपी पाणीपुरवठा स्कीमचा पाठपुरावा जरूर करतो. मग रोजगार हमीतून रस्ताही प्रस्तावित करतो तहसीलदाराकडे. ब-याच प्रयत्नांनी रस्ता मंजूर झाला होता. पण काम सुरू होऊन अवघ्या आठ दिवसातच ः पडलं होतं. कारण रस्त्याच्या जागी कठीण खडक होता व खडी फोडत रस्त कर जिकिरीचं काम होतं. जवळच बंडिंगचं मेहनतीला कमी असलेलं काम सुरू होतं. तिथे सारे मजूर वळले व हे काम मजूर नसल्यामुळे बंद पडलं.. प्रज्ञानं तांड्यावरील आपल्या भावाबहिणींना कितीदा तरी विनवलं होतं, "हा रस्ता आपल्यासाठी फार महत्त्वाचा आहे. हा तांडा इथं कायमस्वरूपी वसावा अस वाटत असेल, तर आपणच हे जिकिरीचं काम केलं पाहिजे. मला माहीत आहे, हे काम अवघड आहे. मजुरीही बंडिंगपेक्षा कमी मिळते. तरीही केलं पाहिजे. निदाने पाण्याचा टॅकर वेळेवर नीटपणे यावा यासाठी हा रस्ता हवा!" . तिच्या तांड्यावरील नवबौद्ध बांधवांना ते पटत नव्हतं थोडंच? पण सतत मालमजुरी करणाच्या व काळ्या हायब्रीडच्या भाकरीचं भोजन करणा-या हाडात व पाठीशी गेलेल्या पोटानिशी जगणाच्या देहात मेहनतीचं काम करण्याची ताकद उरली लक्षदीप । ८५ ________________

नव्हती. पुन्हा आज रस्ता नसतानाही टॅकर येत होताच, म्हणून त्याची तीव्रता जाणवत नव्हती. तांड्याचे नेते किसन रणबावळेनी तिची पाठ थोपटीत म्हटलं होतं, “बाबानू, ही पोर म्हंतेय ते समदं खरं हाय. ह्यो रस्ता व्हायलाच हवा. गावातले मजूर नाय येणार या कामाला... त्यांचा बहिष्कार हाय... नाही!” पण दादा, लय जिकरीचं काम हाय. अन् बंडिंगच्या कामावर मजुरीबी जादा मिलते..." एक म्हणाला. “आनी हे रस्त्याचे काम थोडंच पळून जातं? बंडिगचं काम झाल्यानंतर करू की..." दुस-यानं म्हटलं. आणि सान्यांनी मग “हो हो, ह्ये बेस हाय." असं म्हणत दुजोरा दिला व तो विषय तिथंच संपला. प्रज्ञा मात्र हताशपणे त्यांच्याकडे पाहात . राहिली. किसन रणबावळे मग तिची समजूत काढीत म्हणाले होते. “ए, जाऊ दे पोरी, तू नगं इतका इचार करू.... इथं आल्यापासून मात्तर तू निस्ती निकामी हायंस... या तांड्यावर मॅट्रिक शिकलेली एकमेव पोर तू.. भीम्याच्या सौंसारात खस्ता खातीस. मह्या मनात हाय, इथं एक बालवाडी सुरू करावी. तू इथल्या लहान पोरास्नी शिकवू शकशील...!" प्रज्ञाचे डोळे आशेनं लकाकले. ती म्हणाली, “दादा, खरंच असं होईल? गावात असताना माझी बालवाडी नीट चालायची. इथं मात्र जिल्हा परिषदेची गॅट हवी. कारण इथं फी कोण देणार?" "व्हय पोरी, म्या सभापतीशी बोललूया परवाच. ते म्हणाले, जरूर परयत्न करू!" तिच्या आई बापाचा विरोध असतानाही भीमदादाच्या प्रोत्साहनानं ती मॅट्रिकपर्यंत शिकली. एवढंच नव्हे, तर चांगल्या दुस-या श्रेणीत पास झाली होती. तिनं मग बालवाडीचा सर्टिफिकेट कोर्स करून गावातच समाजमंदिरात बालवाडी सुरू केली होती. ती चांगली चालत असतानाच बहिष्काराचं प्रकरण उद्भवलं. त्यावर्षी गावात दुष्काळामुळे पाणीटंचाई होती. अजून रँकर सुरू व्हायचा होता. गावात एक खाजगी विहीर होती जुन्या मालीपाटलाच्या मालकीची. तिला भरपूर पाणी होतं. त्यावर सारं गाव पाणी प्यायचं, पण नवबौद्ध व इतर दलितांना पाणी स्वत:हून घ्यायला पाटलाची मनाई होती. त्यांचे दोन नोकर प्रत्येक घराला एक घागर पाणी शेदन द्यायचे. हे सुशिक्षित प्रज्ञाला खटकलं होतं, पण ती चूप होती. मात्र काही दलित लोकांना त्यांची चीड आली होती. एका सभेसाठी पँथरचे काही नेते औरंगाबाद नांदेडहन आले होते. जेव्हा हा प्रकार त्यांना समजला, तेव्हा त्यांनी जाहीर सभेत मालीपाटलाचा निषेध केला व दुस-या दिवशी वृत्तपत्रात मोठी बातमी छापून आली. ८६ ॥ लक्षदीप ________________

त्यामुळे चिडून जाऊन पाटलानं आपल्या विहिरीचं पाणीच साच्या दलितांसाठी बंद करून टाकलं! याचा जाब विचारायला किसनभाई मिलिंद कॉलेजमध्ये शिकणाच्या आपल्या भाच्यासमवेत पाटलाकडे गेले असता त्यांना शिवीगाळ करून पाटलानं हाकलून लावलं, “जा, ही माझी विहीर आहे. मी माझ्या मर्जीनं पाणी देतोय. तुम्हाला काय करायचं ते करा." | तेव्हा किसनभाऊच्या भाच्यानं सरळ तालुक्यात जाऊन पोलीस स्टेशनमध्ये पी. सी. आर. ची केस केली आणि दुस-या दिवशी पाटलाला अटक झाली. सारा गाव दलितांविरुद्ध खवळून उठला. त्यांनी त्यांचं काम व मजुरी बंद केली. पिठाच्या गिरणीत दळण मिळेना, की गावाच्या दुकानात किराणा मिळेना. त्या बहिष्कारानं त्यांची चांगलीच कोंडी झाली. | काही दिवस हा बहिष्कारही सहन केला, पण त्यामुळे जीवनगाडा चालेना. तशी त्यांनी पुन्हा आपल्या दलित नेत्यांना कल्पना दिली. त्याला पुन्हा वृत्तपत्रात मोठी प्रसिद्धी मिळाली. समाजकल्याणमंत्र्यांचा दट्या आला व तहसीलदार गावात आले. त्यांनी शांतता समितीची बैठक घेऊन बहिष्कार उठविण्याचे आवाहन केलं. त्याला सवर्णांनी तोंडदेखला होकार भरला. पूर्वीइतका नाही, पण काही प्रमाणात का होईना बहिष्कार राहिलाच. शेतीत मजुरीचं काम आधी इतरांना द्यायचं, फारच गरज पडली तर दलितांना बोलवायचं. एकाही दलिताला उधारीवर माल द्यायचा नाही... अशा पद्धतीने कोंडी चालूच होती. ही कोंडी फुटावी कशी? हा प्रश्न किसनभाऊंना व प्रज्ञाला पडायचा. त्यांची खलबतं, चर्चा व्हायची. कारण मुळातच गावात भीषण पाणीटंचाई होती व पाटलान आपली खाजगी विहीर शासनाने पिण्याच्या पाण्यासाठी अधिग्रहित करू नये म्हणून कोर्टाचा स्टे आणला होता. तिथं आता कुणाला हक्कानं पाणी भरता येत नव्हत. पाटलांच्या मर्जीनं आजही सवर्णांना पाणी मिळायचं, पण दलितांना व विशेषतः नवबौद्धांना तो स्टे दाखवायचा व साळसदपणे नकार द्यायचा. त्यामुळे काही करण अवघड झालं होतं. त्यातूनच ही स्थलांतराची कल्पना पुढे आली. त्यांना निर्णय घेणे कठीण नव्हते. कारण कुणाचीच घरे पक्क्या स्वरूपाची नव्हती. सान्यांचीच काडाची पाल होती, एका दिवसात त्यांनी आपला कटंबकबिला व खटलं या उजाड पठारावरा माळरानावर हलवलं. प्रज्ञाला आताही हे सारं क्षणार्धात आठवलं आणि अंगावर काटा आला. केवढी गावधणी लाचारी! केवळ मागास जमातीचा कपाळी शिक्का म्हणून? का त्यातही आपले बांधव शिकत आहेत व मख्य म्हणजे संघर्ष करीत आहेत त्याची ही शिक्षा? | तिनं एक दीर्घ नि:श्वास टाकला व पंचक्रोशी न्याहाळू लागली. दुपारच्या झगझगत्या उन्हात दूरवरही कोठे टॅकर दिसत नव्हता. तिच्या पोटात भीतीचा गोळा लक्षदीप ॥ ८७ ________________

सरकून गेला... कसं होणार रमावहिनीचं? आत झोपडीतून सतत विव्हळण्याचा स्वर येत होता. प्रज्ञाची वहिनी रमा अडली होती. कालपासून वेणा सुरू होत्या; पण अजून मोकळी झाली नव्हती. खरं तर प्रज्ञानं भीमदादाला अनेकवार म्हटलं होतं, जवळच जवळा बाजार आहे. तिथल्या प्राथमिक आरोग्य केंद्रात रमाला डिलिव्हरीसाठी दाखल करावं म्हणून. पण तिथं जाण्यासाठी सध्या एस. टी. नव्हती. कारण मधल्या पुलाचे काम चालू होतं म्हणून बंद पडलेली एस. टी. सुरू झाली नव्हती. त्यामुळे न्यायचं कसं हा प्रश्न होता. तांड्यावर कुणाकडेही बैलगाडी नव्हती व गावात मागूनही बैलगाडी मिळणं शक्य नव्हतं. हे माहीत असूनही प्रज्ञानं भीमदादाला गावात जाऊन पाहण्यास सांगितलं. तसा तो अनिच्छेनंच गेला होता. अनेक शेतक-यांना भेटला होता. त्यांना एक दिवस बैलगाडी देण्यासाठी विनवलं होतं. पण छे! त्याला निराश होऊन परतावं लागलं होतं. गाव सोडलं तरी अढी व छुपा बहिष्कार कायम होताच. प्रज्ञाला काळजीत पडलेलं पाहून रमावहिनीनं स्वत:हून आपल्या कळा कशाबशा सहन करीत म्हटलं होतं, “तुमी कायसुदिक इचार करू नका ननंदबाई... इतं आपल्या तांड्यावर सोजर मावशी हाय की सुईण, तिला तेवढं बोलवा म्हंजे झालं. म्या नीट बाळंत व्हते. काही गरज नाही दवाखान्यात जाण्याची!” प्रज्ञाला ते पटलं नव्हतं, पण काही इलाजही नव्हता. “ठीक आहे. पण दादा, आज तू कामावर जाऊ नकोस." नाही प्रज्ञा, आज पगारवाटप आहे. एक महिन्यापासून जे. ई. साहेब नसल्यामुळे वाटप झालं नाही. मला गेलंच पाहिजे. कारण पैसा नाही तर घर कसं चालणार?” असे म्हणून तो कामाला निघून गेला होता. | सोजरमावशी रमा वहिनीजवळच बसून होती. तिच्या ओटीपोटाला मालिश करीत होती, वेणा काढीत होती व प्रज्ञाला धीर देत होती. पण अठरा - वीस घंटे झाले तरी सुटका होत नव्हती. त्यामुळे प्रज्ञाचा जीव करवादला होता. त्यातच मघाशी सोजरमावशीनं सांगितलं होतं, की दोन बादल्या पाणी पाहिजे म्हणून... कडक गर्मीचा रमाला त्रास होत होता. सारं अंग तापलं होतं. तिचं अंग थड पाण्यानं सतत पुसणं भाग होतं. झालंच तर बाळंतपणानंतर स्वच्छतेसाठी व बाळाला आंघोळ घालून स्वच्छ करण्यासाठी पण पाणी हवं होतं. मोठ्या मुश्किलीनं साठवलेलं अर्धा बादली पाणी मघाशी संपन गेलं होतं. प्रज्ञानं तांड्यावरील दोन - चार घरातून तांब्या - तांब्या पाणी जमा करून कसंबसं आणखी अर्धी बादली पाणी जमा केलं होतं. पण रमावहिनीचं अंग तापानं तप्त झाले होते. तिच्या कपाळावर थंड पाण्याच्या पट्टया ठेवणं व अंग पुसून घेणं आवश्यक होत. ८८ ॥ लक्षदीप ________________

त्यातच हेही पाणी संपणार हे उघड होतं. ते संपल्यावर मात्र थेंबभर पाणी मिळणंही मुश्किल होतं. पुन्हा एकदा बाहेर येऊन प्रज्ञानं पंचक्रोशी न्याहाळली. आता टॅकर आलाच पाहिजे, आलाच पाहिजे!' ती स्वत:शीच पुटपुटली. एका नव्या जीवासाठी बादलीभर पाणी हवं होतं. आणि ते मिळणं किती कठीण झालं होतं! यात जसा निसर्गाचा हातभार होता, तसाच जातीच्या शापाचा, लाल फितीचा व बेपर्वाई अनास्थेचाही वाटा होता. कितीही शिकस्त केली तरी विचार करू शकणारं प्रज्ञाचं मन एकाच वेळी क्षुब्ध व अगतिक व्हायचं. जातीमुळे गावकुसाबाहेरचं निकृष्ट जिणं. संघर्ष केला, आवाज उठवला म्हणून बहिष्कृत होणं, याच्या जोडीला पोटाची विवंचना. आणि या सर्वात भीषण बाब म्हणजे पाण्याची समस्या - जिनं आज जीवन-मरणाचं स्वरूप धारण केलं होतं. रमावहिनीसाठी ती व्याकूळ होती. तिच्यावर प्रज्ञाचा फार जीव होता. कारण रमावहिनीनं तिला भीमदादाच्या संसारात आल्यापासून मुलीप्रमाणे वागवलं होतं व नव-याच्या बरोबरीनं तिनंही प्रज्ञाला शिकण्यासाठी उत्तेजन दिलं होतं. एवढं शिकून - सवरून प्रज्ञानं रिकामं घरी बसावं व तिला काही काम मिळू नये, याची रमावहिनीला सर्वात जास्त खंत होती. आज तिची लाडकी रमावहिनी जीवन-मरणाच्या सीमारेषेवर तळमळत होती. तिचा ताप वाढत होता. हात लावला तरी चटका बसावा एवढं अंग तापलं होत. सोजरमावशीजवळ ताप कमी करण्यासाठी गवती चहाखेरीज कसलाच उपाय नव्हता व तो चहा या तांड्यावर उपलब्ध नव्हता. सकाळी प्रज्ञा तंगडेमोड करून जवळ प्राथमिक आरोग्य केंद्राच्या गावात असलेल्या सबसेंटरला गेली होती; पण भलमोठं कलप पाहन तशीच परत आली होती. नर्स भेटली असती तर निदान गाळ्या तापीसाठी मिळाल्या असत्या व तिला घेऊन येता आलं असतं रमावहिनीचा तब्येत दाखवायला; पण सबसेंटर कधीतरी उघडं असतं. कारण नर्स तालुक्याला राहते. | सोजरमावशी निष्णात सुईण खरी; पण तीही गंभीर झाली होती. ५ २६ अवघड केस हाय तुझ्या वहिनीची, म्या शिकस्त करतेय पन् तिचा ताप कमी व्हत नाही. त्यासाठी औवशुद हवं. ते नाही तर पानी तरी हवं. अंग, पुना पुना पुसलं तर ताप कमी व्हईल. जा पोरी, पानी बघ पानी." . त्यामुळे आज - आता पाण्याचा टॅकर यायला हवा होता. प्रज्ञा कितीतरी वेळ तशीच उभी होती. ...आणि तिच्या नजरेला दुरून येणारा पिवळा ट्रक उन्हामुळे झगमगतानी लक्षदीप ॥ ८९ ________________

दिसला. होय, हाच पाण्याचा टॅकर आहे! ट्रकवर पाण्याची टाकी फिट करून त्याचा टॅकर म्हणून उपयोग खातं करीत होतं. | आता दहा मिनिटात टॅकर तांड्यावर येईल आणि मग आपण रांजणभर पाणी भरून घेऊ... वहिनीचं सारं अंग थंड पाण्यानं पुसून काढू म्हणजे तिचा ताप झटकन उतरेल आणि ती सुखरूप बाळंत होईल व नव्या बाळाला आंघोळ घालून स्वच्छ करता येईल. प्रज्ञा एकटक खालून वर तांड्यावर येणा-या ट्रककडे पाहात होती. एक एक क्षण तिला प्रदीर्घ वाटत होता. आणि तो ट्रक वर येईचना. प्रज्ञानं डोळे चोळून पुन्हा पाहिलं. तो वाटेतच रस्त्यावर थांबला होता. तो ट्रक बिघडला की काय?' हा प्रश्न तिच्या मनात चमकला आणि तिच्या पोटात पुन्हा एकदा भीतीचा गोळा आला. आणि ती बेभान होऊन, पायात चपला नाहीत हे विसरून तशीच वेगानं धावत खाली जाऊ लागली. आणि दोन मिनिटात धापा टाकीत, ठेचा खात, अडखळत जेव्हा ती ट्रकजवळ आली, तेव्हा तिथं ट्रकला टेकून इब्राहिम शांतपणे विडी फुकीत धूर काढीत उभा होता. “मेरी जान, परेशान लगती हो! क्यात बात है? लोचटपणे इब्राहिम तिचा उभार बांधा आसक्त नजरेनं न्याहाळात म्हणाला. । | जेव्हा जेव्हा इब्राहिम विखारी नजरेनं प्रज्ञाला पाहायचा, तेव्हा तिला वाटायचं, तो नजरेनंच आपल्याला विवस्त्र करून उपभोग घेतोय. तिच्या मणक्यात एक थंड असह्य स्त्रीत्वाची भीती चमकून जायची, पण तिला फारसा विरोधही करता येत नसे. कारण त्यानं अनेकदा गर्भित धमकी दिली होती, | "प्यारी, इस तांडे पे ट्रक - टॅकर लाना बडी जोखीम भरी बात है. दुसरा कोई ड्रायवर यहाँ नही आता. सिर्फ मैं आता हूँ तो तुम्हारे लिए, तुम पे दिल जो आ गया.” जेव्हा संधी मिळेल तेव्हा तिच्याशी तो लगट करायचा. प्रज्ञाला त्याच्या विषयांध स्पर्शाची घृणा - किळस वाटायची, तरी सुद्धा त्याला झिडकारता पण येत नसे. त्याची माफक लगट तिला कौशल्याने - तारेवरची कसरत करीत अंतर राखीत सहन करावी लागायची. | पळत आल्यामुळे प्रज्ञाला धाप लागली होती व तिची उभार छाती वर - खाली होत होती. त्याकडे एकटक इब्राहिम पाहात होता. ते जेव्हा तिच्या ध्यानी आलं, तेव्हा ती शहारली व छातीवर हात घेत तिनं विचारलं, काय झालं ड्रायव्हर साहेब? टॅकर बंद पडला का? वैसाच बोलना पडेगा... रेडिएटर में फॉल्ट है... पाणी ठहरताच नहीं. इंजन ९० ॥ लक्षदीप ________________

इस वजह से गरम हो गया है. फटने का डर है. इब्राहिम जे सांगत होता, त्याचा तिला अर्थ बोध होत नव्हता. पण एवढं कळत होतं, की टॅकर बंद पडला होता. “पाण्याची लई जरुरी आहे, ड्रायव्हरसाहेब, माझी वहिनी बाळंत होतेय, तिला ताप चढलाय. प्लीज, काहीतरी करा व ट्रक वर आणा ना. माझ्यासाठी. कळवळून प्रज्ञा म्हणाली. तरे लिए जान भी हाजिर है. इब्राहिम नाटकी ढंगात म्हणाला, “लेकिन थोडा ठहरना पडेगा. इंजन ठंडा होने दो... अभी मैने रेडिएटर में पाणी भरा है... कुछ समय रुकना पड़ेगा....." तिनं सुटकेचा एक नि:श्वास टाकला. “म्हणजे ट्रक फारसा बिघडलेला नाही. वर येऊ शकेल...! तब तक क्या ऐसे ही धूप में खड़ी रहोगी? नहीं प्यारी, तुम मुरझा जाओगी." इब्राहिमचं हे लागट बोलणं तिला सहन होण्याच्या पलीकडे होतं. पण चूप बसणं ही या क्षणी तिची मजबुरी होती, असहायता होती. “मला..... मला सवय आहे, ड्रायव्हरसाहेव त्याची. लेकिन मुझसे देखा नहीं जाता. चलो, ट्रक में बैठते है. त्याच्या सूचक वालण्यानं प्रज्ञाचं स्त्रीत्व नखशिखान्त थरकापलं. त्याला नाही म्हणणं म्हणजे आपल्या हातानं पायावर धोंडा पाडून घेण्यासारखं होतं. न जाणो, तो ट्रक घेऊन वर येत नाही म्हणाला तर... तिच्या नजरेसमोर तळमळणारी व प्रसूति वेदना सहन करणारी रमावहिनी आली, तिचं तप्त पोळणारं शरीर आठवलं आणि सोजरमावशीचे शब्द - "पारी, दोन बादल्या पानी हवं. काय बी कर, लय गरज हाय तेची... ह्या रमेचा ताप वाढतुया. तो कमी करण्यासाठी पानी हवं... नाय तर मला इपरीत व्हण्याची भीती वाटते. | ड्रायव्हरनं तिला हात देऊन टकच्या केबिनमध्ये खेचलं. त्यावेळी कौशल्यानं एक झटका दिला व हात सोडला, तशी बेसावध प्रज्ञा त्याच्या अंगावर कोसळली. त्यानं संधी सोडली नाही व तिला गच्च मिठी मारली. हिमच्या कित्येक दिवस आंघोळ नसलेल्या, घामेजलेल्या, वास मारणाच्या " ५५ प्रज्ञाच्या अंगांगावर किळस पेरून गेला. ती आक्रसली गेली व म्हणाली, साहब, हे... हे बरं नाही. प्लीज, मी फार परेशान आहे. माझी वहिनी तिकडे तडफडतेय, प्लीज. लवकर गाड़ी सुरू करून पहा.” ठीक है मेरी जान, मैं कोशिश करता हूं." न तिच्यापासून अलग होत म्हटलं आणि स्टिअरिंग हाती घेऊन चावी आरभ केला. ट्रक नुसताच दोन - तीनदा गुरगुरला व थांबला, “नहीं प्यारी, अभी इंजन गरम है, ठहरना पडेगा.... लक्षदीप ॥ ९१ ________________

ते कितपत खरं होतं कोण जाणे, पण प्रज्ञानं कसलीच प्रतिक्रिया व्यक्त केली नाही. एक एक क्षण तिच्यासाठी जीवघेणा होता. वहिनीच्या काळजीनं जीव कसनुसा होत होता, तर ट्रकमध्ये इब्राहिमची शारीरिक लगट तिच्या स्त्रीत्वाचे लचके तोडीत होती. तरीही तिला ते निमूटपणे सहन करावं लागत होतं. | पुन्हा इब्राहिम तिच्याजवळ सरकला. त्याचा राकट हात तिच्या देहाचे वळसे व वळणं शोधू लागला. चाचपू लागला. तसा तिनं प्रतिकार केला, “नको, नको, हे बरं नाही ड्रायव्हरसाहेब...." | "ये प्यार - मोहब्बत है मेरी जान.. हम दोनों जवान हैं और ऐसा तनहा मौका बार बार नहीं आता!” त्याच्या स्वरातून वासनेची प्रच्छन्न लाळ गळत होती. पण तिकडं माझी वहिनी मरणाच्या दारात आहे. प्लीज, माझं मन नाही ड्रायव्हरसाहेब...." | इब्राहिम काही क्षण तिला आरपार न्याहाळीत राहिला व मग गुरकावीत म्हणाला, "ठीक है, ये ट्रक फिर वापस जायेगा. ऊपर नहीं आयेगा. इसमें इतने फॉल्ट है कि, मैं ही सिर्फ उसे चला सकता हूँ। ये जोखीम मैं सिर्फ तुम्हारी मोहब्बत की खातिर उठाता हूँ, समझी! तुम नहीं चाहती हो तो..." “नाही, नाही... माझ्या बोलण्याचा तो मतलब नाही ड्रायव्हरसाहेब...." प्रज्ञा म्हणाली, “मी- मी, मला - मला...” ठीक है, कुछ बोलने की जरुरत नहीं है प्यारी...." इब्राहिमनं तिची असहायता पुरेपूर ओळखली होती. एक कुंवार स्त्री त्याला विनासायस मिळत होती. केवळ पाण्यासाठी. “वाह रे मालिक, अजीब दस्तूर है। तेरा!” पण या रस्त्यावर व यावेळी त्याची अभिलाषा पूर्णपणे पूरी होणं शक्य नव्हतं, तरीही तिच्या शरीराशी त्याला मनसोक्त खेळता आलं. दहा मिनिटे का होईना तिला मिठीत घेऊन तिचा कुंवारा गंध त्याला लुटता आला. या दहा मिनिटात एक स्त्री म्हणून ती पुरुषाच्या पशुरूपाच्या दर्शनाने अनेकवार जळून खाक झाली होती. तिच्या मनात एवढा संताप, एवढी अगतिकता दाटून आला होती, की तिला शक्य असतं तर तिनं इब्राहिमचा कोथळा फाडला असता, त्या ट्रकला आग लावली असती आणि मनसोक्त रडली असती. आता इब्राहिमनं तृप्त मनाने चावा फिरवताच ट्रक चालू झाला व दोन तीन मिनिटात तो तांड्यावर आला. सारे जण “पाणी आलं - पाणी आलं' म्हणून धावू लागले. पण इब्राहिमन प्रथम तिला पाणी भरून घ्यायला सांगितलं. तिनं क्षणापूर्वीचं सारं विसरून उत्साहान दोन्ही रांजण पाण्यानं भरून घेतले. तो पाईपमधून पडणारा पांढराशुभ्र फेसयुक्त जलौघ पाहून तिचे डोळे व काही प्रमाणात मनही निवून निघालं. ९२ । लक्षदीप ________________

पाणी भरून होताच ती आपल्या झोपडीकडे धावली आणि दारातच सोजरमावशी गुडघ्यात तोंड खुपसून बसलेली पाहिली... आणि प्रज्ञा थरकापली.... मनात एकाच वेळी अनेक पापशंका चमकून गेल्या. मावशे, मावशे, काय झालं?” पोरी....' मान वर करीत थरथरत्या आवाजात सोजरमावशी म्हणाली, “लई येळ झाला. रमाचा ताप तु गेल्यावर वाढतच गेला... आनी तिला वाताचे झटके आले... आनी पोराला जनम देताच तिनं डोळे मिटले..." नाही, नाही.... माझी रमावहिनी मला सोडून जाणार नाही..." बेभानपणे प्रज्ञा म्हणाली. ‘पोरी, सुदीवर ये... सम्दं संपलंय गं... म्या लई कोशिश केली... पाणी जर असतं तर रमाची ताप कमी करता आला असता...." सोजरमावशी म्हणाली. | “बरं, बाळ कसा आहे त्याला पाहायचंय! ‘चल पौरी, त्योबी निपचित पडलाय. जन्मल्यापासून तेचं आंगबी तापलंय बघ." सोजर म्हणाली. एक बादली पानी घे, बाळास्नी आंगूळ घालू... म्हंजे तेची तलखी कमी व्हईल बघ...!" ती धावतच गेली. रांजणात बादली बुडवून ती घेऊन आली. ते नुकतंच जन्माला आलेलं मूल निपचित पडलं होतं. छातीचा भाग वेगानं वर खाली होत होता. त्याला ते सहन होत नसावं. मधूनच वेदनायुक्त हुंकार तो देत होता. तिनं आपला पदर पाण्यात बुडवला आणि बाळाचे अंग पुसू लागली. तो थंड पदर अंगावरून फिरताना बाळ झटके देत होता... तिचं लक्षच नव्हतं. ती बेभानपणे थंड पाण्यानं त्याचं अंग पुसत होती. आणि सोजरमावशीनं गळा काढला “थांब पोरी, काईसुदिक उपयोग नाही जाला याचा.. पहा पहा, याचे हात पाय थंड पडत आहेत..." “अगं मावशे, मग हे ठीकच आहे की, त्याचा ताप उतरतोय..." नाही पोरी, हे इपरीत वाटतंया..." मावशी म्हणाली, तसं किंचित भानावर येत प्रज्ञानं बाळाकडे पाहिलं. त्याच्या छातीचा वर खाली होणारा भाता बंद पडला होता.. त्याचा हात तिनं हाती घेऊन पाहिला आणि तिच्या हातातून तो निर्जीव बनलेला हात गळून पडला. | तिचा चेहरा आक्रसून दगडी बनला होता... पोरी, नको तेच झालं बघ, रमाबी गेली आनी बाळबी गेलं गं.." सोजरमावशीचे हुंदकेही घुसमटले होते. प्रज्ञा मात्र तशीच निश्चल बसून होती. किती वेळ कुणास ठाऊक! लक्षदीप । ९३ ________________

| भानावर येताच ती लगबगीनं उठली. प्राणपाखरू उडून गेलेल्या आपल्या प्रिय रमावहिनीच्या व नवजात अर्भकाच्या कलेवराकडे तिनं एकवार डोळाभरून पाहिलं व ती बाहेर आली. ट्रक निघून गेला होता. सान्यांचे पाणी भरून झालं होतं. ती आपल्या झोपडीजवळील पाण्याने भरलेल्या रांजणाजवळ आली आणि बादलीनं पाणी घेऊन ती आपल्या शरीरावर उपडी करू लागली व सचैल न्हाऊ लागली. एक रांजण पाणी संपून गेलं, तरी बेभानपणे ती न्हातच होती. सोजरमावशीनं तिला कळवळून विचारलं, “पोरी, हे काय करतेस गं? भानावर ये....” मी, मी... माझ्या देहाचं उदक दिलं पाण्यासाठी... माझी वहिनी बरी व्हावी व बाळाला जीवन लाभावं म्हणून.. पण दोघंही मला सोडून गेले. आता हे उदक, हे पाणी डोईवर घेऊन सचैल न्हातेय त्यांच्यासाठी आणि.... आणि या देहाचा ओंगळपणा जाण्यासाठी...!" | आणि बोलता बोलता तिचा स्वर कापरा झाला, मन व डोळे दोन्ही पाझरू लागले आणि तशीच ती सोजरमावशीच्या दुबळ्या मिठीत कोसळली... । “मावशे ... मावशे..!” ९४ । लक्षदीप ________________

। ७. फिरुनी नवी जन्मेन मी! हा हो.. खरंच मला मरायचं नाहीय. मला तर उलट वान्याच्या गतीनं धावायचंय. वर्ल्डमधील सर्वोत्तम लाँग डिस्टन्स रनर बनायचंय मला महिलांमध्ये, आत्ताशी तर सुरुवात आहे माझी, आधी सेऊल व हे आताच द. - द- दोहा...." | आणि तिनं मान वळवत ती बेडवरील उशीत खुपसली... अनावर हुंदका दाबण्यासाठी. तो दाबण्यात व आपल्या आक्रंदनाचा आवाज होऊ न देण्यात ती यशस्वी झाली खरी, पण अवघा देह त्यानं थरथरत होता. सरकारी दवाखान्याच्या स्पेशल रूममध्ये मीनाचा - तिनं काल आत्महत्त्येच्या केलेल्या असफल प्रयत्नांच्या संदर्भात जबाब घेण्यासाठी आलेला पोलीस इन्स्पेक्टर अवाक होऊन क्षणाक्षणाला बदलणारे तिचे रंग पाहात होता. क्षणभर तो जबाब नोंदवण्याचं विसरला होता. त्याच्या सोबत आलेला पोलीस रायटर हातात उघडे पेन व फाईल घेऊन किती वेळापासून इन्स्पेक्टरांच्या जबाबाच्या संदर्भात डिक्टेशनची वाट पाहात अवघडून उभा होता. तसेच सिव्हिल सर्जन आणि ड्यूटी इन्चार्ज डॉक्टरही तिथं उपस्थित होता. जबाब देताना पेशंटरवर अवाजवी ताण तर पडत नाहीं ना हे पाहण्यासाठी. एका महिन्यापूर्वी मीना राज्याची नव्हे तर पूर्ण देशाची अभिमानबिंदू झाली होती. एका दगडफोडीचं पिढीजात काम करणा-या ग्रामीण पाथरवट भटक्या जातीच्या समाजाची मुलगी दोहाच्या आशियाई खेळात आठशे मीटर धावण्याच्या शर्यतीत रौप्य पदकासह दुसरी आली होती. इंडियन अॅथलेटिक्स स्क्वाडमध्ये ती वगळता साच्या खेळाडू मुली या शहरी-निमशहरी भागातल्या होत्या. मीना मात्र मराठवाड्याच्या उस्मानाबाद या दुष्काळी प्रांतातून आलेली, पाथरूडची. त्यामुळे तिच्यावर सर्व स्तरातून तिच्या यशाबद्दल अभिनंदनाचा वर्षाव झालेला. आणि आज....? | कवळ तिचं नशीब बलवत्तर होतं म्हणून ती वाचली होती. रोजगार हमीच्या कामावर गेलेली मीनाची आई दुपारीच परतली होती. कारण एका शेतक-यानं अचानक लक्षदीप ॥ ९५ ________________

अडवल्यामुळे रोजगार हमीचं काम मुकादमास बंद करावं लागलं होतं. त्यामुळे आई दुपारीच घरी आली. तेव्हा काळ्या-निळ्या अवस्थेत बेहोशीच्या स्थितीत मीना वेदनेनं तळमळत खाटेवर पडलेली तिनं पाहिली. खाटेखाली एक औषधाची उघडी रिकामी बाटली पडलेली व त्यातून दोन दिवसापूर्वी बाजारातून जर्सी गाईच्या आजारपणासाठी आणलेलं औषध सांडलेलं. आईला काय घडलं असेल हे क्षणार्धात लक्षात आलं. पोरगी मरणार की काय, या भीतीनं तिनं टाहो फोडला. मग स्वत: सावरत शेजारच्या चार पाच लोकांना बोलावून मीनाला जवळच असलेल्या ग्रामीण रुग्णालयात दाखल केलं. डॉक्टरांनी तातडीनं उपाय करून तिच्या शरीरातलं विष काढलं व तिचा प्राण वाचवला. त्या जालीम विषानं मीनाच्या शरीराची आग आग होत होती, पण एक बेहोशीचा अथांग सागर अवघ्या जाणिवेवर पसरलेला. त्या जीवन-मृत्यूच्या सीमारेषेवरील मनोवस्थेत बंद डोळ्यासमोर आणि अद्यापही पूर्ण विस्मरण न झालेल्या मनमानसाच्या पटलावर अनेक दृश्यं फेर धरून नाचत होती. । । शाळेत दररोज वा-याच्या वेगानं पळत जाऊन पिरिअड गाठताना घामेजलेल्या चेह-यावरची जिंकल्याची सिंकदर भावना ... | कुठलंही काम सांगितलं की, जास्तीत जास्त वेगानं पळत जाऊन करण. अभ्यासासाठी आई मागं लागली की, तिच्या हातचा मार चुकविण्यासाठी सुसाट धावणं. | आणि त्या पारध्याचा पंधरा-वीस किलोमीटर केलेला पाठलाग. मीनाच्या चेह-यावर किंचितसं हसू फुलून आलं होतं. क्षणभर तिला आपल्या वेदनांचा विसर पडला होता. तो पोलीस इन्स्पेक्टर आश्चर्यानं पाहात होता काही बोध होत नसल्यामुळे बुचकाळ्यात पडलेला. पण सॉयकॉलॉजी जाणणा-या डॉक्टराना वाटलं, कोणत्यातरी आनंददायी आठवणीनं मीनाचा चेहरा नक्कीच फुलून आलाय. त्या आठवणी नक्कीच तिच्या रनिंगच्या खेळाशी संबंधित असणार. | मीनाच्या आठवणींचा कोलाज अर्धवट बेहोशीच्या स्थितीतही चालू होता. ज्या वेगानं ती नेहमी पळायची, त्याच्या कितीतरी अधिक पटीनं मनानं आठवणीच्या दृश्यांची फिल्म उलगडली जात होती. खरं तर तिच्या दप्तरात, तेही शाळेत जाताना काय असणार? पण ती बॅग नवा चकचकीत होती. जिल्हास्तरीय हौशी अॅथलेटिक्स स्पर्धेत १५०० मी. धावण्याच्या ठार्यतीत प्रथमच तिनं भाग घेतला होता आणि त्यात ती सर्वप्रथम आली होती. प्रायोजकानं तिला ही बँग भेट दिली होती. मीनासाठी ती अनमोल होती. अठरा विश्वे घरात असलेले दारिद्र्य आणि राज दोन वेळा धड पोटभर खाण्याची असलेली भ्रांत. अशाही परिस्थितीत मीना खेळाडू ९६ ॥ लक्षदीप ________________

| जिद्द बाळगून होती. वा-याच्या वेगानं पळणं, हा तिचा जणू स्वभावधर्म आणि कधीही न चुकवला जाणारा दिनक्रम बनला होता. ही पहिली अधिकृत चौदा वयोगटाखालची | शर्यत बाराव्या वर्षी सातवीच्या वर्गात तिनं जिंकली होती. तिनं साधलेली वेळही राज्यस्तरावर नवा विक्रम म्हणून नोंदली गेली होती. गावी परतल्यावर ती चकचकीत बॅग घेऊन प्रथमच मीना शाळेत निघाली होती. नेहमीप्रमाणे पळत वाव्याच्या सुसाट गतीनं. शाळेच्या रस्त्यावर तिच्या अनेक मैत्रिणी | व शाळाबंधूंना मागं टाकत. खोडकरपणानं मैत्रिणीची वेणी ओढ, कुणाला टपल्या |मार, तर कुणाची टोपी उडव, अशा खोड्या करीत धावताना तिला मजा यायची. | आजही असंच मित्र-मैत्रिणींच्या खोड्या करीत त्यांना मागं टाकीत ती पुढे धावत होती. मनात तीच उत्तेजक प्रेरणादायी भावना होती. “आय अॅम अॅट दी टॉप ऑफ दी वर्ल्ड.” शाळेत वार्षिक समारंभाला आलेल्या जिल्ह्याच्या कलेक्टर मॅडमनं त्यांच्या भाषणात “उच्च ध्येय ठेवा. त्यासाठी जिवापाड प्रयत्न करा. म्हणजे तुम्ही सर्वोच्चपदी | जाल! असा उपदेश करताना एक यशाचा मंत्र दिला होता. 'ऑल्वेज इमॅजिन देंट यू विल बी अॅट द टॉप ऑफ दी वर्ल्ड! मीनाला तो मनस्वी भावला होता. कलेक्टर मॅडमच्या हस्ते बक्षीस घेताना त्यांनी, “तू पुढे काय होणार?' असं विचारलं, तेव्हा ती पटदिशी म्हणून गेली, “मॅडम, मला पी. टी. उषापेक्षाही मोठं यश मिळवायचं आहे. ऑलिम्पिक पदक, येस मॅम, आय विल डू इट. तुमचा उपदेश मी कधीच विसरणार नाही. आय विल बी अँट दी टॉप ऑफ दी वर्ल्ड. मॅडमचे ते इंग्रजी शब्द तिला पाठ झाले होते, जे तिनं पोपटाप्रमाणे अचूक म्हणून दाखवले होते. मीनाच्या मनात हीच उत्तेजित भावना तरळत होती आणि पळताना देहानं विजेचा गती पकडली होती. अचानक रस्त्यावर दगडाला ठेच लागून ती थांबली आणि पटकन खाली बसली. दप्तर बाजूला पडलं गेलं. तिनं रक्ताळलेला अंगठा रक्तस्राव बंद व्हावा म्हणून दाबून धरला. आणि मागन आलेल्या मैत्रिणी ‘चोर - चोर' म्हणन ओरडल्या. मीनान वर मान करून पाहिलं. तिची चकचकीत बॅग घेऊन एक चोरटा पळताना तिला दिसला. हा तर शिवा पारधी आहे. कुणाच्याही वस्त लंपास करून वेगानं पळून जाणं, ही त्याची खासियत होती. तो जीपनं पाठलाग करणाच्या पोलिसांनाही गुंगारा देण्यात वस्ताद होता. मानासाठी पहिल्या विजयाची स्मती म्हणून बक्षीस मिळालेली बॅग अनमोल - आपल्या नजरेसमोर ती चोरटा पळन नेत आहे. हे तिला सहन झालं नाही, ती वदना सावरीत उठून उभी राहिली. “मीही रनर आहे आणि शिवा पारध्याला हरवलं ९. पळत जाऊन गाठलं पाहिजे आणि आपली बॅग पुन्हा मिळवली पाहिजे. तो |माझा दुसरा विजय असेल! लक्षदीप ॥ ९७ ________________

आणि ती पळू लागली. तिला दुख-या रक्तबंबाळ अंगठ्यामुळे मनस्वी वेदना होत होत्या, पण मनात एक खुन्नस भरून आली होती. शिवा पारध्याला जिंकायची, गाठायची. तसं झालं तर 'वन्स अगेन आय विल बी अॅट दी टॉप ऑफ दी वल्र्ड' ही भावना मनाला उभारी देत होती. । काही सेकंदांतच तिनं गती पकडली. अजूनही तो शिवा पारधी नजरेच्या टप्प्यात होता. त्याला नजरेआड करणं धोक्याचं होतं. तिनं गती वाढवली. केवळ भाकरी भाजी व कधीमधी मांस-मच्छी खाणा-या तिच्या काटकुळ्या देहात व पायात कमालीची ताकद संचारली. तिनं पाहता पाहता त्या शिवा पारध्याला गाठलं आणि त्याच्या कानाखाली काडकन वाजवीत आपली बॅग हिसकावून घेतली व म्हणाली, “भाड्या, आज बरा गावलास चोरी करताना. तुला जेलमध्येच पाठवते. तोवर इतर लोक तिथं जमा झाले होते. त्यांनी शिवा पारध्याला पकडून ठेवलं आणि आपले हात-पाय मोकळे करीत मागं शिवानं लंपास केलेल्या त्यांच्या वस्तूंच्या रागानं चांगलंच बदडून काढलं. तिथं काही वेळानं एक लाल दिव्याची गाडी आली. ती थांबली आणि त्यामधून कलेक्टर मॅडम उतरल्या. मीनानं त्यांना पटकन ओळखलं. मॅडमसोबत एक पोलीस अधिकारीही होते. ते मात्र तिला अपरिचित होते. मीनानं मॅडमला अभिवादन करीत घडलेला प्रकार सांगितला. तसे ते पोलीस अधिकारी मॅडमला म्हणाले, “ग्रेट, आय वोन्ट बिलीव्ह! १० मिनिटात साडेपाच सहा किलोमीटर पळून या पोरीनं शिवाला पकडलं. शी विल बी ए ग्रेट अॅथलिट - ए टू इंटरनॅशनल लॉग डिस्टन्स रनर!" कलेक्टर मॅडमनं त्या पोलीस अधिका-यास मीनाच्या शाळेत नुकत्याच झालेल्या बक्षीस समारंभामध्ये मीनानं कसं तिला पी. टी. उषाच्या पुढे जायचं आहे, हे आत्मविश्वासपूर्वक म्हटल्याचं सांगितलं. दोघं आपासात इंग्रजीत बोलले. त्यातल मीनाला थोडं समजलं, पण बरंच डोक्यावरून गेलं, पण तिच्याबद्दल ते बोलत होत हे नक्की. मग कलेक्टर मॅडम तिला म्हणाल्या. “मीना, रियली वन डे यू विल बी अॅट दी टॉप ऑफ दी वर्ल्ड. हे एस. पी. साहेब आहेत. आम्ही ठरवलं आहे की, तुला पुण्याच्या बालेवाडीतल्या क्रीडा प्रबोधिनीत पाठवायचं. तिथं तुला रनिंगचं शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण मिळेल." आणि प्रबोधिनीत तिला सुरेश बाबूसारखा कोच भेटला. आणि सेऊल गेममध्य पहिले आंतरराष्ट्रीय ब्राँझ पदक मिळवून तिनं श्रद्धापूर्वक कलेक्टर मॅडम, ज्या आता मंबईला मंत्रालयात प्रसिद्धी खात्याच्या सचिव आहेत त्यांना; एस. पी. जे आता पुण विभागाचे डी. आय. जी. आहेत त्यांना आणि गुरू कोच सुरेशबाबूला खरीखुरी स्वः कामईची गुरुदक्षिणा दिली. त्यानंतर मागील महिन्यातल्या दोहा आशियाई स्पर्धेत ८०० मीटरमध्ये रौप्य पदक मिळवून कलेक्टर मॅडमचा विश्वास पण तिनं सार्थ ९८ ॥ लक्षदीप ________________

ठरवला. मात्र, त्यावेळी १५०० मीटरमध्ये तिला खेळू दिलं नाही. त्यावेळी त्याचं कारण मॅनेजरनं सांगितलं नाही. पण मनात ती दडून बसलेली भीती उफाळून आली होती. लहानपणी शिवा पारध्याला बेड्या ठोकल्यावर त्याला जेलमध्ये नेण्यासाठी पोलीस जीपमध्ये बसवत होते, तेव्हा बसताना तुच्छेतेनं पचकन थुकन तो मीनाकडं पाहत म्हणाला, “ही काय बाय आहे? तिचं नाव बदला साहेब, मीना नाही, मर्दसिंग - मर्दसिंग. जेंडर टेस्टमध्ये काही गडबड झाली का? अशी शंका आली आणि ‘मर्दसिंग' हा शब्द तिच्या मनावर घणाचा घाव घालू लागला. “नाही - नाही, मी - मी... बाईच आहे, मर्दसिंग नाही. अचानक किंचाळत मीना ताडकन उठून बसली आणि समोर पोलीस व डॉक्टरांना पाहताच गुडघ्यांत मान खुपसून हुंदके देऊ लागली. | तिच्या पाठीवरून मायेचा चिरपरिचित हात फिरला. तिनं मान वर करून पाहिलं, समोर मंजुळाभाभी उभी होती. तिचे गुरू सुरेशबाबूंची पत्नी व साच्या विद्यार्थ्यांची दुसरी आई आणि बरंच काही. गाईड, फिलॉसॉफर, पेशानं वकील, पण पती मार्गदर्शक असल्यामुळे त्यांच्या सर्व विद्यार्थ्यांना आपलं विशाल कुटुंब मानणारी मंजुळाभाभी, तिला पाहताच मीनाला पुन्हा उमाळा दाटून आला. तिनं नि:संकोचपणे भाभींच्या कमरेला मिठी मारली व स्फुदत म्हणाली, “पहिल्यापासन सांगत आले आहे व आज पुन्हा सांगते... मी बाईच आहे हो, पण हा शब्द माझा पिच्छा सोडत नाही - ‘मर्दसिंग!' । मीना आता एकवीस वर्षांची आहे. अजूनही तिची पाळी सुरू झालेली नाहीय, हे मंजुळेला माहीत होतं! पण आजवर मीना इतकी जवळची आणि तिचा लाड असूनही त्याबाबत मंजळेचं त्याचा एक खेळाड म्हणून होणाच्या परिणामा गेलं नव्हतं! मीनानं दोह्यामध्ये ८०० मीटर धावण्याच्या शर्यतीत पूर्ण भारताची शान वाढवीत रौप्य पदक संपादन केल्यानंतर तिच्याबद्दल सुरेशबाबू आणि मजुत 3" " दिवशीच्या १५०० मीटर दीर्घ पल्ल्याच्या शर्यतीबाबत मोठ्या अपेक्षा होत्या. इथ तिला सुवर्ण पदक अपेक्षित होतं. पण ती खेळलीच नाही. पायात गोळा आल्याचे व तात्र 'मसल पेनचं कारण सांगणाच्या प्रसिद्धीपत्रकाद्वारे वृत्तपत्रातील जाहीर झालेल्या """""पाना हळहळ वाटली. “बिचारी, ऐनवेळी तब्येतीनं घात केला, नाही तर " मंजुळेनं म्हटलं, त्याला पुष्टी देताना सुरेशबाबू म्हणाला हात हा ना, प्रबोधिनीचा सकस आहार असूनही, तिच्या तब्येतीत काही फारसा फरक पडला नाही. तिच्यात वल्र्डक्लास रनिंगचे सर्व गुण जन्मजात आहेत, पण मना कमी पडतो. एका दिवसात दोन किंवा सलग दोन दिवसात दोन आंतरराष्ट्रीय शर्यतीमध्ये ती तोकडी पडते. खास करून दुस-या शर्यतीमध्ये लक्षदीप ॥ ९९ ________________

पण इथं येण्यापूर्वी भाकरी - भाजीवर जगली, वाढली. त्यावरच तिचा पिंड पोसला गेला आहे. पण शरीराची खेळाडू म्हणून काही अंशी वाढ कमी पडतेय - असं दिसतंय. | मंजुळेला हे सारं स्मरलं आणि तिच्या आक्रंदनाचा, “मी, मी, बाईच आहे. मीना आहे, मर्दसिंग नाही. याचा अर्थ आता कुठं थोडा - थोडासा उमगत गेला, पण त्याला बराच उशीर झाला होता. | लिंगचाचणीमध्ये ती सपशेल ‘फेल' झाली होती आणि आशियाई ऑलिम्पिक असोसिएशननं तिचं रौप्य पदक काढून घेण्याचा निर्णय जाहीर केला. तेव्हापासून ती गावीच होती. बरं नाही म्हणून मीना चार दिवसांसाठी परवानगी घेऊन प्रबोधिनीतून पाथरूडला आपल्या घरी गेली होती आणि त्यानंतर पंधरा दिवसांनी तिच्या आत्महत्येच्या प्रयत्नाची बातमी कानी आली. तशी मंजुळा व सुरेशबाबू आठ तासांचा प्रवास करून तिला पाहायला पाथरूडला आले होते. मी-मी बाईच आहे हो भाभी, मीना आहे, मर्दसिंग नाही." या जेमतेम दोन शब्दांनी मागील दीड महिन्यात तिनं काय भोगलं असावं. याचा लख्खपणे मंजुळेला जाणीव झाली. आपण बाई असून तिला समजू शकलो नाही. आज सारं जग तिच्या स्त्री असण्यावर अंगुलीनिर्देश करतंय, इंटरनेटवर सर्च इंजिनवर ‘ती (She) का तो (He)' असे खोचक प्रश्न विचारणाच्या कॉमेन्टस् येत आहेत. कसं सहन केलं असेल तिनं? आता तर आशियाई ऑलिम्पिक असोसिएशननं तिचं बाईपण स्पष्टपणे नाकारले होतं व ती गुणसूत्रांच्या आधारे स्त्री नसून पुरुष आहे, असं जाहीर केले होते. लिंगचाचणीमध्ये फेल होणं याचा हाच अर्थ होता. मीनाला पण लहानपणापासून का तिच्या स्त्रीत्वाची शंका होती? तिला वयात आल्यावर पाळी आली नाही, हे मंजुळेला माहिती होतं, पण काही शारीरिक दोषामु असं अनेकींच्या बाबतीत घडतं. तिची एक भाची अशीच होती. पण तिचं लग्नहीं आ झालं आहे. वैषयिकदृष्ट्या ती सुखी आहे व नव-याला कामसुख देऊ शकते. फक तिला मूल होणार नाही एवढंच. बाकी त्यांचा संसार सुखात चालू आहे. एक के म्हणून बाकीचे परिपूर्ण जीवन ती जगते आहे. नेमकी कुठली लिंग परीक्षा घेतली असेल दोह्याला? त्याचा एक वकील म्ह मला शोध घेतला पाहिजे. मंजुळेच्या मनात विचारांची चक्रे गरगरत होता. या सेऊलला तिला पदक मिळालं होतं, तेव्हा ती स्त्री नव्हती? तेव्हा तिची लिंगचाचणी घेतली नव्हती, की त्यात ती उत्तीर्ण झाली होती? आताच असं काय घडलं की, तिला प्रथम १५०० मीटर्सच्या शर्यतीत धावू दिलं नाही आणि नंतर लिंगचाचणीत ती फल याल्याचे जाहीर करून तिच्या ‘मर्दसिंग' म्हणून उपहासानं होणा-या टीकेवर * १० ० ॥ लक्षदीप ________________

शिक्कामोर्तब केलं आहे. “सुरेश, माझी गट फिलिंग सांगतेय. यात काहीतरी गेम आहे. मीनावर अन्याय झालाय, असं मला वाटतंय. एक वकील म्हणून असं असेल तर मी लढेन. भारतीय व आशियाई ऑलिम्पिक महासंघास कोर्टात खेचून आव्हान देईन. मंजुळाच्या शब्दाशब्दांत निर्धार व अन्यायाची चीड झळकत होती. “होय मंजुळा, मलाही तसंच वाटतंय. आपण दोघं लिंगचाचणी परीक्षेचा वैद्यकीय व तांत्रिक अभ्यास करू, काही डॉक्टर्स व क्रीडा क्षेत्रातील तज्ज्ञांशी बोलू आणि ठरवू पुढे काय करायचं ते - सुरेश म्हणाले, “गेली पाच वर्ष माझ्या हाताखाली मीना सराव करतेय. मला कधी जाणवलं नाही की, तिच्या स्त्रीत्वाबद्दल शंका आली नाही." मंजुळा विचार करीत होती. स्त्री म्हणून मीनाची शरीरकृती नजरेसमोर आणून तिच्या स्त्रीत्वाच्या संदर्भात तपासून पाहात होती. मीना कृश आहे. छाती व नितंबाचा भागही सपाट आहे. ब्लेझर घातल्यावर केसांचा बांधलेला अंबाडा सोडला तर ती मुलगा आहे असंच वाटू शकतं. पण अशा मुली असतातच की, पुन्हा स्त्रीत्व का हे। अशा बाह्य खुणांवर अवलंबून असतं? किमान जीवशास्त्रीय गुणसूत्राप्रमाणे मीना बाईच असेल की.. का जेंडर टेस्ट प्रमाण मानली तर ती स्त्री नाही? तिनं मनात आलेल्या या सर्व शंका सुरेशपुढे मनाची खदखद कमी व्हावी म्हणून व्यक्त केल्या. खरंतर तिचं हे स्वैर विचारचिंतन होतं. तरीही त्यातली सार्वत्रिक सत्यता सुरेशलाही पटत होती. काहीसा विचार करीत तो म्हणाला. “मंजुळा, यू आर थिंकिंग ऑन राईट ट्रेक. तिच्यात कदाचित स्त्रीत्वाला तु म्हणालीस त्या बाह्य खुणा कमी विकसित झाल्या असतील; पण तरीही ती स्त्रीच आहे, असं मलाही ठामपणे वाटतं. आणि त्यामागं एक ठोस कारण आहे." “ते कोणतं? आठवतं का तुला, तिचं त्या किशोर दांगट या कुस्तीगीरासोबतचं गाजलेलं अफेअर? तेव्हा आपण समुपदेशनाचा आधार घेऊन नाजूक हातानं गुंता सोडवला होता. त्यांना मित्र राहण्यास आपण मज्जाव नाही केला; पण दोघांनी प्रबोधिनीत असताना आंतरराष्ट्रीय खेळाडू बनण्याचं ध्येय विसरू नये, असं सांगून त्यावर पडदा टाकला होता.' | मंजुळेला किशोर आठवला. एका रात्री त्याच्या खोलीतून बाहेर पडताना तिला तिनं व सुरेशनं हॉस्टेलचा राऊंड घेताना पकडलं, तेव्हा तिचा फुललेला चेहरा आणि विस्कटलेले केस व कपडे पाहून मंजुळेला मनानं धोक्याचा इशारा दिला... प्रकरण बरच पुढं गेलं आहे. बालेवाडी शासकीय प्रबोधिनी असल्यामुळे त्याचा गुंता नाजकपणे सोडवता आला, याचंच त्या दोघांना त्यावेळी हायसं वाटलं होतं. लक्षदीप ॥ १० १ ________________

पण आज वकील म्हणून विचार करताना तिचं व किशोरचं अफेअर व त्या रात्री त्याच्या खोलीतून मीनाचं येणं महत्त्वाचा दुवा वाटत होतं. त्या रात्री त्यांचा शरीरसंग झाला असेल का? हे तिला संभाव्य न्यायालयीन आव्हानासाठी महत्त्वाचं वाटत होतं; पण तिला बराच अभ्यास करणे भाग होतं. शास्त्रीय माहिती समजून घेणे आवश्यक होतं. | तिला तिची माहेरची मैत्रीण विद्या आठवली, ती कलेक्टर असताना उस्मानाबादहून मीनाला तिची सर्वोत्तम लाँग डिस्टन्स रनर होण्याची क्षमता लक्षात घेऊन पुण्याला बालेवाडीच्या क्रीडा प्रबोधिनीत पाठवलं होतं आणि मंजुळाला तिची स्थानिक पालक व्हायची विनंती केली होती. आता विद्या मुंबईला मंत्रालयात सचिव पदावर आहे. मंजुळाची व तिची मैत्री आजही कायम आहे. तिनं तातडीनं विद्याला फोन लावला. तेव्हा विद्या तिचं सारं ऐकल्यावर म्हणाली मंजुळा, मलाही जेंडर टेस्टमध्ये मीना फेल होण्याची न्यूज शॉकिंग वाटली होती; पण मी माझ्या व्यग्र दिनक्रमात विसरून गेले होते बघ." विद्याच्या शब्दांत काहीसा अपराधीपणा जाणवत होता. “तिला मी पुण्याला पाठवताना तिची पूर्ण काळजी घेईन म्हणून तिचा घरच्यांना वचन दिलं होतं; पण खैर - आय अॅम अशेम्ड ऑफ मायसेल्फ." “नाही विद्या, उगीच असा विचार करू नकोस!” मंजुळा म्हणाली, "अजूनही तुझा तो मनस्वी स्वभाव कायम आहे, याचं बरं वाटलं." “ठीक. मी डॉक्टर आहे, आज जरी मेडिकल सायन्सपासून कोसो मैल दूर प्रशासनात आले असले तरी, थोडाफार टच कायम आहे मेडिकल फिल्डशी. मी जेंडर टेस्टची पूर्ण शास्त्रीय माहिती मिळवते; पण तू सांग, केव्हा येशील मुंबईला तू? आपण चर्चा करून फ्युचर कोर्स ऑफ अॅक्शन ठरवू या. जर मीनावर खरंच अन्याय झाला असेल तर वुई मस्ट फाईट. आय अॅम वुईथ यू.” "बँक्यू विद्या! हा केवळ कायद्याचा प्रश्न नाही. यात अनेक मॉरल आणि जेंडर इश्यू पण इन्व्हॉल्ह आहेत. लेटस् स्टडी इन डेष्य.” मंजुळा व सुरेशच्या येण्यानं मीनाला बराच धीर आला होता. मंजुळेचं आश्वासन तिच्या मनावर हळुवार फुकर घालून गेलं होतं. “मीना, तुझं पदक मी तुला परत मिळवून देईन. तुझी क्रीडा कारकिर्दही पुन्हा सुरू होईल, हे मी पाहीन. माझं हे तुला वचन आहे. फक्त तू धीरानं घे आणि लवकर बरी हो." मीनाला तिची दोह्याला घेतलेली लिंगनिदान चाचणी व तिला मेडिकल टीमनं सांगितलेला निष्कर्ष आठवत होता. तिच्या गुणसूत्रांमध्ये (क्रोमोझोम्स) पुरुषासारखंच 'वाय' सूत्र होतं. पुन्हा तिला पाळी न येणं आणि अंशरूपानं पुरुषी लैंगिक अवयव बीजरूपाने का होईना शरीरात असणं यामुळे तिचं निर्विवाद स्त्रीत्व सिद्ध होत नव्हतं. १०२ । लक्षदीप ________________

तिच्यात 'वाय' गुणसूत्रामुळे काही पुरुषी तत्त्वं होती व त्यामुळे तिचा त्याचा अवाजवी फायदा खेळताना इतर महिला खेळाडूंच्या तुलनेत मिळण्याचा संभव होता. या कारणास्तव तिला लिंगचाचणीत नापास करण्यात आलं असल्याचा मेडिकल टीमचा अंतिम निष्कर्ष होता. “पण सर, मॅम, - गतवर्षी सेऊल कोरियामध्ये आशियाई ट्रॅक व फिल्ड स्पर्धेतही मला पदक मिळालं होतं. तेव्हा नाही कुणाला संशय आला? माझ्या बर्थ सर्टिफिकेटवर डॉक्टरांनी लिंग म्हणून फिमेल असंच लिहिलं होतं." "त्याचं असं आहे मीना, अलीकडं सरसकट जेंडर टेस्ट घेतली जात नाही. कुणी मागणी केली तरच केली जाते.” माझ्या संदर्भात कुणी मागणी केली ते मला कळेल?” ते गुपित असतं. असं उघड करता येत नाही. सॉरी.” मेडिकल टीमनं सांगितलं नाही तरी तिला दुस-या दिवशी कळलंच. कारण त्या दिवशी १५०० मीटर धावण्याच्या शर्यतीत सानिया ही मुंबईची धावपटू धावली होती व तिला त्यात कांस्य पदक मिळालं होतं. जर मीना धावली असती तर तिला सुवर्ण पदक नक्की होतं. मीनाचीं राष्ट्रीय संघात निवड होण्यापूर्वी सानिया ही निर्विवादपणे भारताची नंबर एकची खेळाडू होती. लाँग डिस्टन्स रनर कॅटेगरीमधील, खास करून ८०० आणि १५०० मीटरच्या शर्यतीमध्ये. पण मीनानं तिच्यापेक्षा दोन ते पाच सेकंदांचा कमी अवधी घेऊन तिला मागे टाकलं होतं. तेव्हापासून तिची मीनावर खुन्नस होती! अॅथलेटिक्स टीमचे मॅनेजर व सानियाची विशेष दोस्ती ही उघड बात होती. सानिया एका बड्या व श्रीमंत कारखानदाराची कन्या होती. आणि तिच्या गुडबुकमध्ये राहणं मॅनेजरसाठी फायद्याचं होतं. पुन्हा ती देखणी होती. मीडियाची लाडकी स्टार होती. टेनिसपटू अॅना कुरनिकोव्हाप्रमाणे तीही खेळापेक्षा सौंदर्य, फॅशन्स आणि जाहिरातीमुळे जास्त प्रसिद्धीच्या झोतात होती. याउलट मीना काळीसावळी, कृश, पुरुषांच्या नजरेत भरणाच्या कोणत्याही स्त्री खुणा नाहीत. उंच व 'टोन्ड बॉडी'मुळे तिच्या व्यक्तिमत्त्वात काहीशी पुरुषी झाक होती. तिच्या ओठावर लवही जरा वाजवीपेक्षा जादाच होती. आणि तिचं ते तिच्या स्त्रीत्वाचं अपमान करणारं टोपण नाव 'मर्दसिंग सानियाला कुठून तरी कळलं होतं. ते ती प्रत्येक वेळी मीनाचा उल्लेख त्याच नावानं करून तिचा पुरुषीपणा अधोरेखित करीत होती. ८०० मीटर्सच्या शर्यतीत सानियाला मीना असताना उतरायाची संधी नव्हती. त्या दिवशी ती नुसती ओल्या लाकडासारखी धुमसत जळत होती. एका आंधळ्या सूडानं व विकृत तिरस्कारानं ती जणू मंत्रभारित अमानुषपणे भारली गेली होती. तिनं लक्षदीप । १०३ ________________

मीनाचं कोरडं कौतुक रौप्य पदक मिळाल्याबद्दल केलं आणि आपल्या रूममध्ये येऊन स्वत:ला कोंडून घेतलं. | त्या दुपारी मॅनेजरनं तिला एक टीप दिली, “हे पाहा सानिया, तुला उद्या खेळायचं असेल तर मीनाला बाद... अनफिट ठरवलं पाहिजे. पण, ते कसं शक्य आहे सर?' काहीशा अविश्वासानं, तिनं विचारलं. मीनाच्या लिंगचाचणीची, आय मीन, जेंडर टेस्टची मागणी करून. ही काय भानगड आहे.” त्यानं लिंगनिदान चाचणीचा थोडा इतिहास सांगितला. बेबी, १९६० च्या शतकात काही पुरुष खेळाडूंनी स्त्रीवेष धारण करून स्त्री म्हणून स्पर्धा जिंकल्याच्या काही घटना उघडकीस आल्या. म्हणून लिंगचाचणी परीक्षा सुरू केली. यू नो, तू सायन्सची विद्यार्थिनी आहेस. तुला हे माहीत असेलच की, स्त्रीमध्ये दोन एक्स क्रोमोझोम असतात, तर पुरुषात एक एक्स व एक वाय क्रोमोझोम असतो, पण काही स्त्रियांमध्ये पुरुषाप्रमाणे एक्स - वाय क्रोमोझोम्सची जोडी असते. तरी बाह्यरूप स्त्रीचं विकसित होतं. असंच काही मीनाचं असावं, तू जेंडर टेस्टची मागणी कर. ती जर त्यात फेल झाली तर तुला उद्या १५०० मीटरच्या शर्यतीती उतरता येईल. यू हॅव - गुड चान्स टू विन मेडल! “पण, इंटरनॅशनल ऑलिम्पिक असोसिएशननं अशा चाचण्या फुलफ नसल्यामुळे बंदी घातली ना? “येस, पण आशियाई ऑलिम्पिक असोसिएशननं घातली नाहीय. त्याचा तू फायदा येऊ शकतेस." पण - पण सर, मी - मी व्हिलन ठरेन...!” सानिया थोडी भीत होती. चॉईस इज युवर्स, बेबी. सानियानं तासभर विचार केला आणि खलनायिका होण्याचा धोका पत्करून पदक जिंकण्याच्या लालसेनं रीतसर तक्रारवजा संशय नोंदवून लिंगनिदान चाचणीची मागणी केली. मीनाला मेडिकल टीमच्या प्रमुखानं तपासणीनंतर बोलावून स्पष्ट सांगितलं, “हे। बेबी, तू जेंडर टेस्ट हरलीस, तू फिमेल नाहीस, मेल आहेस.” । “पण - पण हे कसं शक्य आहे सर?' मीनानं धाडस करून लज्जेची मर्यादा ओलांडत एक मनोमन जमलेलं गुपित उघड केलं. “मी - मी माझ्या बॉय फ्रेंडसोबत सेक्सचा अनुभव घेतला आहे. स्त्री म्हणून तो मी एंजॉय पण केला आहे. बिलीव्ह मी सर, मी खरीखुरी स्त्री आहे. सेंट परसेंट फिमेल. | पण तिची विनवणी अरण्यरुदन ठरलं. त्यांनी तातडीनं भारतीय व्यवस्थापकास बोलावून लिंगनिदान चाचणीचा निकाल सांगितला, “शी कांट प्ले टुमारे इन १५०० १०४ ॥ लक्षदीप ________________

मीटर रनिंग कॉम्पिटिशन.” | दुस-या दिवशी पायात ‘सिव्हिअर कॅम्पस्’ असल्यामुळे मीना शर्यतीत भाग घेणार नाही असं भारतीय संघानं जाहीर केलं. त्या शर्यतीत सानिया उतरली, पण तिला कांस्य पदकावर समाधान मानावं लागलं. जिला सुवर्ण पदक मिळालं, तिच्यापेक्षा तीन सेकंद कमी वेळ घेत सेऊलला मीनानं १५०० मीटरची स्पर्धा जिंकली होती. आपल्या रुममध्ये आपला स्त्रीत्वाच्या झालेल्या घोर अपमानाच्या जाणिवेत सारा दिवस काळोख करून मीना अक्षरश: ओक्साबोक्शी रडत होती. त्यात पुन्हा आपल्याला खात्रीनं मिळणारं सुवर्ण पदक कट करून, न मिळू देण्याचं कारस्थान आपलेच सहकारी करतात, या जाणिवेनं ती हतबुद्ध झाली होती, त्या दुहेरी आघातानं ती कोसळली होती. त्याची परिणिती अविरत झरणाच्या अश्रूत होत हेती. तिचे तीव्र हुँतके व मुक्त वाहणारे आसू त्या रूमचे चारही कोपरे व भिंती निर्विकारपणे पाहत होत्या. | त्यावर पुन्हा सानियानं जखमेवर मीठ चोळावं तसं कुत्सित स्वरात फोनवर विचारलं, “कशी आहेस मर्दसिंग...? आय मीना, मीना? सॉरी हं." मीनानं धाडकन रिसिव्हर फोनवर आपटला. पुन्हा मोठ्यानं आकांत करीत टाहो फोडला आणि उशीत तोंड खुपसून विकलपणे बेभान रडू लागली... किती तरी वेळानं ग्लानीची गुंगी चढली. तसे हुंदके थांबले व गालांवरून वाहणारे आसू पण सुकले, पण तिच्या सावळ्या चेह-यावरच्या शुभ्र दंतपक्ती दाखवणारं तिचं निर्मल हास्य मात्र त्या क्षणापासून कायमचं पुसून गेलं. “हे बेबी, तू फिमेल नाहीस, मेल आहेस. हा लिंगनिदान चाचणीचा निष्कर्ष खोल मनात पुन्हा पुन्हा डोकावत स्वत:ला तपासूनही पटत नव्हता. “मी - मी अंतर्बाह्य स्त्री आहे. क्रोमोझोमचं माहीत नाही, पण किशोरच्या पुरुषी आसक्त नजरेनं आपलं स्त्रीत्व मोहरून आलं होतं. त्याच्या बलदंड मिठीत चुरगळून जात शरीरसुख घेताना तनमनाचा कणकण फुलून आला होता. ही, ही माझ्या जातिवंत स्त्रीत्वाची खूण नाही का? | पण मेडिकल टेस्ट खोटी कशी म्हणायची? ते डॉक्टर्स काही माझे दुश्मन नाहीत. मन स्त्रीचं. शरीरही स्त्रीचं. फक्त छाती इतर बायकांप्रमाणे भरदार नाही. पण खेडेगावात अन्नान्न दशा असणा-या अनेक स्त्रिया सपाट छातीच्या असतात की! मग मी पुरुष कशी ठरते? | आणि उद्या हे जेव्हा जगजाहीर होईल, तेव्हा सारी दुनिया मला त्या शिवा पारध्याप्रमाणे ‘मर्दसिंग' म्हणून उपहासानं म्हणेल. तो शब्द शापमुद्रेप्रमाणे मनमानसावर आपली तप्त निशाणी पुन्हा पुन्हा कोरत जाईल. आपली जखम अधिक तप्त व उग्र होईल. सारं जग मला स्त्री मानण्यास इन्कार करेल आणि दुसरी बाब म्हणजे आता आपले खेळाचे करिअर संपणार. मला कधीच पी. टी. उषाच्या पुढे जाता येणार नाही. लक्षदीप ॥ १०५ ________________

भारतासाठी ऑलिम्पिक पदक जिंकता येणार नाही. मीना, तू संपलीस. खलास झालीस, आता जगाला कशी तोंड दाखवशील? का - का जगायचं आता? पण दीड महिना दररोज अनेक वेळा आत्महत्येचे विचार मनात येऊनही कोणती जीवनलालसा तिला त्यापासून परावृत्त करीत होती देव जाणे, पण परवा पुन्हा एकवार ती विकल अवस्था आली. तो क्षण तिला फार असह्य झाला आणि घरी आणलेलं जनावराचं औषध पिऊन जीवन संपविण्याचा निर्णय तिनं घेतला, पण - पण तिच्या दुर्दैवानं ती वाचली. आज मंजुळाभाभीची भेट झाली आणि वाटलं, बरं झालं, आपण वाचलो ते. भाभी वकील आहेत. त्यांनी वचन दिलंय, तुझी खेळाची पुन्हा कारकिर्द सुरू करून देईन म्हणून. असं होईल? एक गोड भाबडी आशा मन पुलकित करून गेली. पण हे कसं शक्य आहे? तो मेडिकल रिपोर्ट भाभी खोटं आहे हे कसं सिद्ध करतील? नाही मीना, भाभीवर विश्वास ठेव, त्या मोजकं बोलतात, पण ठाम बोलतात, खरं बोलतात आणि बोललेलं खरं करून दाखवतात. मला वाट पाहिली पाहिजे - बस. किती वेळा माहिती नाही, पण भाभी, तुमच्यावर केवळ विश्वासच नाही तर श्रद्धा आहे. मी प्रतीक्षा करेन. शांतपणे, खंबीरपणे. कितीही वेळ लागू दे. | मी स्त्री आहे, हे सिद्ध करा. पदक न मिळू दे, पुन्हा खेळायची संधी न मिळू दे. पारध्यानं बहाल केलेली ‘मर्दसिंग'ची मनमानसावरची तप्त मुद्रा पुसून काढायची आहे. बस एवढं करा माझ्यासाठी भाभी.” । | मंजुळा मुंबईत आली तेव्हा दोन दिवस विद्यानं चक्क रजा टाकली. तिनं एक क्रीडावैद्यक शास्त्रातला नावाजलेला तज्ज्ञ डॉक्टर आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्याची जाण असलेला एक ज्येष्ठ वकीलही बोलावून घेतला होता. मंजुळाही बरंच होमवर्क करून आली होती. । डॉक्टर व वकील दोघांचंही चर्चेअंती एकमत झालं होतं. “मॅडम, मीनाची केस ही कंप्लीट अॅण्ड्रोजन इन्सेसिटिव्हिटी सिंड्रोमची केस आहे. इथं पुरुषाप्रमाणे स्त्रीमध्ये एक्स - वाय गुणसूत्रं असतात. आणि अॅण्ड्रोजन नावाचा पुरुषी हार्मोन असला तर तो स्वीकारण्यासाठी रिसेप्टर नसतो. अशा जीवात पुरुषी इंद्रिये विकसित होत नाहीत. उलट सर्व स्त्री इंद्रिये उमलन येतात, असं नैसर्गिकरीत्या एक्स क्रोमोझोममध्ये बदल - म्युटेशन घडून येतं. अशी कंप्लीट १०६ । लक्षदीप ________________

अॅण्ड्रोजन इन-सेन्सिटिव्हिटी सिंड्रोम (सी. ए. आय. एस) ची स्त्री लैंगिक सुखही अनुभवू शकते. फक्त पाळी नसल्यामुळे ती आई होऊ शकत नाही एवढेच.” ते ठीक आहे वकीलसाहेब, पण क्लिनिकली व जेनेटिकली मीनाला पुरुष मानलं गेलं दोह्याला मेडिकल टेस्टद्वारे. त्याच्या विरुद्ध काय युक्तिवाद आहे आपल्याकडं? “खरं तर, याचा फैसला इंटरनॅशनल ऑलिम्पिक असोसिएशननं ऑलरेडी केला आहे. जेंडर टेस्ट या १०० टक्के विश्वसनीय नाहीत म्हणून, खासकरून सीएआयएस महिलांबाबत.” । “त्याचं कारण? “अॅण्ड्रोजन हार्मोन स्वीकारणारं रिसेप्टर नसणं, हे होय! ते नसल्यामुळे कितीही स्टिरॉईड घ्या, अशा स्त्रियात मस्क्युनिलिटी कधीच डेव्हलप होणार नाही. त्यामुळे अशा एक्स वाय गुणसूत्र असणा-या पण अॅण्ड्रोजन हार्मोन स्वीकारणारं रिसेप्टर नसलेल्या स्त्रियांमध्ये पुरुषी जननेंद्रियं विकसित होत नाहीत, पुन्हा इतर स्त्रीच्या तुलनेत सी. एस. आय. एस. स्त्रीमध्ये जादा ताकद वा इतर पुरुषी गुण असतात, असं आजवर निर्विवादपणे सिद्ध झालेलं नाही. अशा स्त्रियांना इतरांच्या संदर्भात कोणताही फायदा खेळात होत नाही. डॉक्टरांनी शक्य तितक्या सोप्या भाषेत स्पष्ट करायचा प्रयत्न केला. विद्या मूळची डॉक्टर होती. मीनाची केस काही शेकड्यात एक अशी होती. तिच्या लक्षात सारं काही आलं होतं. मीनाची प्रकृती आणि वृत्ती स्त्रीत्वाकडे बहुतांश झुकलेली, पण पुरुषी गुणसूत्रामुळे तांत्रिकदृष्ट्या तिला पुरुष ठरवून दोह्याचा मेडिकल टीमनं पुढील शर्यतीत खेळण्यासाठी त्यांच्या नियमामुळे अपात्र केलं होतं. “मंजुळा, आपल्याला फायटिंग चान्स आहे. अॅण्ड्रोजन हार्मोन हे जीवाला पुरुषी रूप देतं. केवळ एक्स आणि वाय क्रोमोझोम असणं पुरेसं नाही पुरुषासाठी. मीनामध्ये अॅण्ड्रोजन सद्वीकारणारं रिसेप्टर नाही. त्यामुळे तिच्या शरीराला मस्क्युलाईन टच नाही. कितीही शक्तिशाली स्टिरॉईड घेतली तरी अॅण्ड्रोजन स्वीकारणाच्या रिसेप्टरअभावी तिचे मसल पुरुषाप्रमाणे डेव्हलप होणं शक्य नाही. त्यामुळे मीनाला कोणत्याही कम्पॅरिटिव्ह अॅडव्हांटेज एक्स-वाय क्रोमोझोनमुळे खेळताना - पळताना मिळत नाही. हे तर्कशुद्ध रीतीनं कोर्टात मांडलं तर आपल्याला जिंकायची चांगली संधी आहे.” “आणखी एक ट्रम्प कार्ड आहे आपल्याजवळ. जेव्हा आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक संघटना लिंगनिदान चाचणी पूर्णपणे विश्वासार्ह मानत नाही आणि ती बंद करते, तेव्हा तिचा एक भाग असलेली आशियाई संघटना ती लिंगनिदान चाचणी कशी चाल ठवते? त्या नावाखाली एका खेळाडूचं अस्तित्व उध्वस्त करण्याचा निर्णय कसा घेते? हा मुद्दा फार महत्त्वाचा ठरू शकतो." चौघांनी एकमतानं थेट सुप्रीम कोर्टात जनहितार्थ याचिका दाखल करण्याचं लक्षदीप ॥ १०७ ________________

ठरवलं. मंजुळा थोडी साशंक होती, पण वकीलसाहेब म्हणाले, “ही फार आगळावेगळी केस ठरणार आहे. त्याबाबत कोणाचा प्रिसिडन्स नाही. आणि आपली सर्वोच्च न्यायसंस्था धाडसी व कमालीची प्रो-अॅक्टिव्ह आहे. आपण जरूर चान्स घेऊ या. “बँक्स अ लॉट.' मंजुळा म्हणाली, “मी उद्याच जाऊन परत मीनाला भेटते, आणि मग आपण येत्या सोमवारी केस दाखल करू या! मंजुळा दुस-या दिवशी पाथरुडला पोहोचली आणि पाहते तर काय, पुन्हा मीना आय. सी. यू मध्ये. तिनं पुन्हा आत्महत्येचा प्रयत्न केला होता, पण पुन्हा ती वाचली होती. मीनानं मंजुळाभाभीला पाहिलं, तेव्हा तिची नजर खाली झुकली गेली. ‘आय अॅम सॉरी, पण, पण..... असं काय घडलं पोरी? इथे मी तातडीनं आली आहे, ते तुला खूशखबर द्यायला की, आपण केस जिंकू शकतो. त्यासाठी आम्ही सुप्रीम कोर्टात जाणार आहोत. हे तुला सांगायला मी इथं आलो; पण.... मी सॉरी म्हणलंय ना. पण, मी तरी काय करू? मजबूर होते. मला नाही सांगणार काय झालं पुन्हा असं की, तुला दुस-यांदा आत्महत्या करावी वाटली? । | मीनाचे ओठ थरथरत होते. काही नाजूक भावनिक असं सांगायचं होतं. पण कसं सांगावं हे उमगत नव्हतं. तरीही थोड्या वेळानं हिंमत धरून तुटकमुटक शब्दात धीर एकवटून तिनं घड़लेलं सारं काही सांगून टाकलं. | मीनाच्या भेटीला तिची गेल्या दोन वर्षांतील खेळाडू मैत्रीण तनू आली होती. ती मीनाची सदैव रूम पार्टनर असायची, पण गेल्या एक वर्षापासून मीनानं रूम पार्टनर बदलली होती. मग ती सानियाची पार्टनर झाली होती. तिच्याकडून सानियाला मीनाबद्दलचं एक नाजूक गुपित कळालं होतं. मग त्याचा फायदा घेऊन पाहिल्या आत्महत्येतून वाचलेल्या मीनावर पुन्हा घाव घालून तिला कायमचं खेळातून पार करावं, म्हणजे आपली बदनामी होणार नाही. समाज आपल्याला खलनायिका ठरवणार नाही? या आंधळ्या प्रेरणेनं सानियानं तनूस भरीस घातलं. त्यासाठी तिच्या सर्व आर्थिक गरजा पुरवल्या. तनू मीनाला भेटल्यावर म्हणाली, “तू मला झिडकारलंस. पण आय स्टील लव्ह यु, मला आजही तूच लाईफ पार्टनर म्हणून हवी आहेस. वई आर रिअली ए गुड कपल. तू माझ्यासाठी मर्द आहेस, मर्दसिंग! आपल्याला रिलेशनमध्ये तू नवरा व मी बायको आहे. मला अजूनही तू हवी आहेस. मीना हादरली, स्तंभित झाली. तनू बोलत होती ते काही खोटं नव्हतं. किशोर तिच्या जीवनातून निघून गेल्यानंतर देशात विविध स्पर्धात खेळताना टीम मेंबर म्हणून १०८ ॥ लक्षदीप ________________

तनू तिच्या जीवनात आली आणि त्यांची दाट मैत्री झाली. दोघी स्पर्धेच्या वेळी एकत्र राहू लागल्या. रूम पार्टनर म्हणून. अशाच एका स्पर्धेच्या वेळी हॉटेल रूममध्ये धुंद क्षणी तनूनं पुढाकार घेतला आणि मीनाचं शरीर साथ देऊ लागलं. आणि दोघींनी लेस्बियन कपल म्हणून एकत्र राहायचं ठरवलं. तनू म्हणायची, “तुझा आक्रमकपणा मला सुखावतो.” मीना प्रत्युत्तर द्यायची. “मलाही तुझा कोवळेपणा आवडतो." तिनं त्या संबंधात आपला आक्रमक पुरुषीपणा अभिमानानं मान्य केला होता. “भाभी, कसं सांगू?" मला तनू भेटली अन् एक प्रखर सत्य जाणवलं की, खरंच का मी मीना नाही, मर्दसिंग आहे. आम्ही काही काळ एकत्र 'लेस्बियन कपल” म्हणून राहिलो होतो, तनूनं मला जाणीव दिली की मी पुरुषी आहे. मर्दसिंग आणि.. आणि..' मीनाला हुंदका फुटला होता. मंजुळाला तिची चीड कमी व दया जास्त येत होती. तिच्या केसचा अभ्यास करताना सी. ए. आय. एस. स्त्रियांच्या लैंगिक जीवनाचीही माहिती मंजुळानं करून घेतली होती. अशा स्त्रिया 'बायोसेक्स्युअल' असू शकतात. त्या पुरुषांच्या संगतीत स्त्री म्हणून लैंगिक सुख जसे उपभोगू शकतात, तसेच त्यांच्यात लेस्बियन प्रवृत्ती पण असू शकते. मीना तशीच होती. “भाभी, पुन्हा किशोर माझ्या जीवनात आला. त्यात त्यानं आजही माझ्यावर पूर्वीइतकंच प्रेम असल्याची ग्वाही दिली आणि मी तनूपासून अलग झाले. पुन्हा कधी असे संबंध ठेवले नाहीत, बिलीव्ह मी. कारण मला माझ्या किशोरसाठी अस्सल जातिवंत स्त्री म्हणूनच राहायचं होतं. माझ्या त्या मर्दानगीला पूर्णपणे संपवायचं होतं. म्हणून तिला दूर सारलं, पण परवा ती वाट वाकडी करून आली. ती बोलली नाही. पण तिला नक्कीच सानियानं पाठवलं असणार मला पूर्णपणे खच्ची करण्यासाठी." “हे तुला कळत होतं की, सानिया आपली व्हिलनगिरी उघडकीस येऊ नये म्हणून अशी खेळ खेळत होती. तरीही “त्याक्षणी तनूला समोर पाहून व तिच्या सतत संबंधाच्या बोलण्यामुळे माझ्या मनात पुन्हा तोच सल सलू लागला - खरंच का मी पुरुष आहे? दोह्याच्या मेडिकलचा रिपोर्ट कुठंतरी मनोमन आत खोलवर घट्ट घर करून होताच आणि तनूशी माझा असलेला संबंध खराच होता. आणि त्यावेळी मी आक्रमक असायची. त्यामुळे पुन्हा मी..." “पोरी, कसलं नशीब घेऊन आली गं.” तिच्या डोईवरून ममतेनं हात फिरवत कळवळून मंजुळा म्हणाली, “अगं, तुझ्या गरीब जीवनातील अपु-या आहारानंही फरक पडतो. त्यामुळे छाती व नितंब सपाट राहतात, पण तरीही तुझ्यासारख्या सी. ए. आय. एस. स्त्रिया या स्त्रीचं परिपूर्ण जीवन जगत असल्याची कितीतरी उदाहरणं मला इंटरनेटवर मिळाली आहेत. बायसेक्स्युअल असणं नैसर्गिक आहे. म्हणून काय लक्षदीप । १०९ ________________

त्यामुळे स्त्री पुरुष होत नाही. सेक्समध्ये स्त्रीने आक्रमक असू नये असा काही नियम नाही निसर्गाचा.” “म्हणजे... म्हणजे...' तू स्त्रीच आहेस बेटा. आणि मी ते कोर्टात सिद्ध करणार आहे.” मंजुळा ठामपणे म्हणाली, “बस्, तू स्वत:ला सांभाळ. दोनदा मरता मरता वाचलीस. पुन्हा असा जीव पणाला लावायचा नाही. पुन्हा नाही संधी मिळणार जगण्याची. इतका स्वत:वर अन्याय करू नकोस." "प्रॉमिस भाभी. आता मी जगेन.” मीना तिचा हात हाती घेत आपल्या डोळ्यांना लावीत सद्गदित स्वरात म्हणाली. | * ‘त्या गाण्याप्रमाणे, एकाच या जन्मी जणू, फिरुनी नवी जन्मेन मी.' माझं झालं आहे. याचि देही याचि डोळा या एकाच जन्मात एका महिन्याच्या अंतरात मी ‘फिरुनी नवी जन्मास आले आहे. तुम्ही, आता माझ्या भाभी, या जीवनी आई का होत नाहीत?" का नाही बेटा?' मंजुळा तिला जवळ घेत म्हणाली “माझी मीना बेटी आहेस. पुन्हा कधी स्वत:ला 'मर्दसिंग' समजायचं नाही. कोणी तसं म्हटलं तरी मनास लावून घ्यायचं नाही." मीना प्रसन्नपणे हसून म्हणाली, “हां भाभी, अहं, आई, आज मला प्रथमच १०० टक्के स्त्री असल्याचं मनापासून वाटतंय. सारे संभ्रम संपले आहेत. तू मला पुनर्जन्म दिला आहेस. एका नव्या मुलीला.” मंजुळा तिचे आनंदाश्रूनी भरलेले डोळे पदरानं पुसत ममतेनं म्हणाली, माझी गुणाची पोर." ११० । लक्षदीप ________________

८. बंद लिफ्ट तुला असं वाटतं नाही हॅम की, या दोन्ही विल्यम भगिनी म्हणजे प्युअर ब्लॅक डायमंड आहेत?” निलूनं जिनचा सिप घेत टी. व्ही.च्या पडद्यावर व्हीनस व सेरेना य अमेरिकेच्या कृष्णवर्णीय भगिनींमधला यू. एस. ओपनचा अंतिम सामन्याचा श्वास रोखायला लावणारा थरारक पहिला सेट पाहताना उत्स्फूर्तपणे म्हटलं! | हॅमनं तिचे हे उद्गार ऐकले न ऐकले असे करीत काहीच उत्तर दिलं नाही. निलूनं विल्यम भगिनींना ब्लॅक डायमंड हे लावलेलं विशेषण जुन्या स्मृती जागं करीत त्याला डंख मारीत होतं म्हणून तिला पाठमोरा होत, बंद खिडकीच्या काचेतून तो मुंबईचा प्रसिद्ध असणारा बेबंद पाऊस अनिर्बधपणे कोसळताना पाहात होता. त्याच्या जुहू बीचवर असलेल्या सागर दर्शन अपार्टमेटच्या टेरेस फ्लॅटच्या बंद काचेतून निसर्गाचा तो प्रताप पाहताना भरतीची वेळ असल्यामुळे उचंबळून आलेल्या सागराप्रमाणे तोही मनोमन स्वैर विचारांनी उसळत होता, धुमसत होता! पूर्ण वातानुकूलित बेडरूममध्ये शरीर गारेगार करणारा गारवा निलूच्या लोभस, उबदार संगतीत शरीर रोमांचित करीत होता. पण तिच्या त्या उद्गारांनी त्याची ती नशा क्षणार्धात ओसरली व तो तिच्यापासून अलग होत खिडकीला लगटून बाहेर पाहू लागला होता! तो निसर्गाचा प्रताप पाहताना हॅमला बालपणीच्या झोपडपट्टीच्या दिवसांतले धुवाधार पावसाच्या रूपानं नित्य अनुभवास येणारे चिखल, घाणीचे, कुडकुडणा-या थंडीचे, ओल्या व न वाळल्यामुळे कुबट वास मारणाच्या कपड्यांचे, रोजगार बुडाल्यामुळे पोटाला पडणाच्या फाक्याचे व पोटाप्रमाणे मन मारूनही कुरतडणाच्या भूकेचे क्षण जागे होत होते! पायामधील चपलेचा खिळा चालताना अंगठ्याला टोचावा, तसे हॅमचे अंतरंग मंदपणे ठणकत होते. निल जशी क्रिकेटची चाहती होती, तशीच टेनिसचीही. त्यामुळे चारही अॅण्डस्लॅमच्या स्पर्धा ती सहसा चुकवत नसे. आपल्या एअर होस्टेसच्या कामाचं शेड्यूल दर तीन महिन्यांची ड्यूटी बदलताना ग्रॅण्डस्लॅमच्या वेळापत्रकाला नजरेसमोर ठेवून कौशल्यानं लक्षदीप । १११ ________________

बदलून घ्यायची. त्यानुसार कालच लंडनहून आपली ड्यूटी संपवून निलू मुंबईला परतली होती. आणि आरामात महिला व पुरुषांचे अंतिम यू. एस. ओपनचे सामने ती पाहू शकणार होती! | व्हीनस ही तिची आवडती टेनिसपटू, तशीच तिट धाकटी बहीण सेरेनाही तिला आवडायची. त्यांची दणकट अॅथलेटिकची शरीरयष्टी, ताकदवान खांदे व पाय आणि झंझावती फटके यांची ती चाहती होती. . | "हॅम, त्या दोघींना टॉपला पोचलेलं व अंतिम सामन्यात खेळताना पाहताना बरं वाटलं! यू नो? आय आयडेंटिफाय वुईथ देअर स्पेक्टॅक्युलर राईज अॅण्ड इक्वली टिमण्डस सक्सेस! त्या कृष्णवर्णीय भगिनींशी माझं एक दलित व वर्णभेदाची बळी म्हणून नातं आहे. एक गहिरा दर्दका रिश्ता है, जो मुझे उनकी तरफ खींचता है। आज दोन बहिणींतच सामना असल्यामुळे कुणीही जिंकलं तरी अफसोस नाही वाटणार." तो किंचित हसत तिचे खांदे दाबतो आणि तिला जवळ ओढतो. तीही आवेगान त्याच्या कुशीत शिरते, पण अजूनही तिचा मूड मॅचचा असतो. ती म्हणते, “एकच राहून राहून वाटतं. व्हीनस वा सेरेना थोड्या आधी जन्माला यायला हव्या होत्या आणि टेनिसच्या सर्वोत्तम महान खेळाडू गौरवर्णीय मार्टिना नवरातिलोव्हा व स्टेफी ग्राफला त्यांनी हरवायला हवं होतं आणि त्यांच्या विरुद्ध अॅण्डस्लॅम जिंकायला हवं होतं!" तो घशातून हुंकारत तिचे बॉब केलेले केस ओढत राहतो. ती त्याच आवेगात पुढे बोलत राहते. “अगदी तसंच, जसं एकेकाळी.. फार जुनी गोष्ट नाही.. तू सॅमला मागं टाकलं होतंस.. टेस्टमध्ये दोन सलग डबल सेंच्युरी मारून व पहिल्याच वनडे इंटरनॅशनलमध्ये सेंच्युरीसह भारताला विजय मिळवून देऊन, तो हॅम मी कुठे हरवून बसले रे?" हॅमचं मन ठसठसू लागलं होतं. नेहमी टीपकागदाप्रमाणे त्याच्या चेह-यावरच भाव वाचणाच्या निलूचं त्याच्याकडे लक्षच नव्हतं. ती आपल्याच मूडमध्ये होती. खूप दिवसांपासून पराभूत व हताश हॅमला पाहून मनात डाचणाया भावना ती प्रकट करात पुढे म्हणाली, "मला तो माझा आवडता हॅम का सापडत नाही? गिव्ह मी अन्सर हम. यु- यू - ओ अॅन एक्सप्लेनेशन टू मी! डोंट यू थिंक सो? तुझा हा जिगरी दोस्त सन तुला व्हीव रिचर्डप्रमाणे ब्लॅक डायमंड म्हणायचा., त्याचं तेज कुठं गेलं? तो का फिकुटला?" निलुला बरीच चढली होती. टेनिस किंवा क्रिकेटची मॅच पाहताना तिला मनसोक्त प्यायला लागायचं. आजही तिच्या आवडत्या व्हीनस व सेरेना या विल्यम भगिनींमध्ये टेनिसचा अंतिम सामना होता. तो पाहताना विचार न करता ती पीत होत अशा वेळी तिची नेहमीची शांत व धीरोदात्त वृत्ती तिला आवरणं कठीण जायचं. तिचा खदखद आणि वेदनाही त्यांच्या संदर्भातली असायची. त्यामुळे तो अधिकच खोलवर ११२ | लक्षदीप ________________

उदास व्हायचा, दुखावला जायचा. आणि त्यावर मात करावी म्हणून अशावेळी निलूच्या संदर्भात तिच्या प्रेम व समर्पणानं तिच्या प्रती सदैव ऋणी आणि कृतज्ञ असणारा हॅम अकारण आक्रमक व्हायचा आणि तिला लागट बोलायचा. आजही तसंच झालं. आधीच बेबंद कोसळणारा पाऊस पाहताना त्याला झोपडपट्टीचे ते अभावाचे आणि खेडेगावच्या गावकुसाबाहेरचे जगण्याचे सदृश्य जीवन आठवण देत जगणे उदास करीत होतं. आणि त्या जीवनावर ज्या क्रिकेटमुळं मात करीत जुहू बीच कॉलनीत खिडकीतून समुद्र दिसणा-या आलिशान फ्लॅटच्या उच्चभ्रू जीवनापर्यंत वाटचाल केली, त्या क्रिकेटची कवचकुंडलंही गळून पडली होती, पण कर्णाप्रमाणे त्याला त्याविना लढता पण येत नव्हतं. कारण लढण्यासाठी त्याला युद्धभूमीच मुळी नाकारण्यात आली होती. त्याला सतत टीममधून वगळलं जात होतं. ही कदाचित शेवटची संधी होती. आगामी दक्षिण आफ्रिका व वेस्ट इंडिज दौ-यासाठी जाणाच्या संघात त्याला निवडण्यात आलं नव्हतं. मघाशी टेनिस मॅचपूर्वी लागलेल्या बातम्यात संघ निवडीची बातमी होती. त्याच्याप्रमाणे धर्मांतरित ख्रिश्चन दलित असलेले आणि म्हणूनच ज्यांच्याबद्दल त्याला आपलेपणा वाटायचा, त्या त्याचा फ्रेण्ड, फिलॉसॉफर अॅण्ड गाईड असणा-या निवड समितीच्या अध्यक्षांनी प्रेस ब्रीफिंग करताना एका पत्रकारानं विचारलेल्या प्रश्नाचं उत्तर देताना शेवटचा घाव घातला होता. “नो, हीं इज नॉट कंसिंडर्ड अॅट ऑल. आय डोंट थिंक, ही हॅज एनी चान्स टू कम बँक...." निवडलेल्या संघात अर्थातच सॅम होता. त्याच्या शारदाश्रम शाळेचा मित्र आणि सहाध्यायी. तो जसा खेळू लागला. तसा पहिल्या मॅचपासून भारतीय संघाचा अविभाज्य भाग होता. मॅच विनर आणि रन मशीन असं त्याला म्हटलं जायचं. शेन वार्ननं तर त्याला 'इंडियाज लिव्हिंग गॉड' असं संबोधलं होतं. त्या सॅमची मागील सामन्यामधील क्षणचित्रं बातम्यांसोबत दाखवली जात होती. हॅमला त्याच्या निवडीची खात्री होती व आपण वगळले गेलो हे कळूनही नेहमीप्रमाणे सॅमबद्दल त्याला निर्मळ आनंद झाला होता! मघाशी निलूनं विल्यम भगिनींचा ‘प्युअर ब्लॅक डायमंड' असा उल्लेख मॅच पाहताना सहज केला आणि हॅमची मद्याची आणि तिच्या ब-याच दिवसांनी मिळणाच्या उदार व लोभस सहवासाची धुंदी खाडकन उतरली. त्याचं मन ठसठसू लागलं. रिधातून एक हताशता आणि पराकोटीचं नैराश्य विद्युत वेगानं स्रवू लागलं! आणि मान होत निलूनं प्रकट केलेली त्याची वेदना आणि क्रिकेट जगतानं आता आपल्यास त: नाकारल्याची जाणीव त्याला शोकसंतप्त करून गेली. तीव्र न्यूनगंडाचा भाव दडपून टाकण्यासाठी त्यानं परंपरागत पुरुषी आक्रमकतेचा सहारा घेतला आणि तो कडाडला. 'इटस् इनफ निलू - इनफ! नॉट ए सिंगल वर्ड यू विल अटर मोर, अदर लक्षदीप । ११३ ________________

वाईज..." “काय करशील? मला मारशीलच ना?” तिची धुंदीतली बेभान अवस्था अजूनही ओसरली नव्हती. त्यामुळे त्याच्या आक्रमक धमकीला तेवढ्याच आक्रमकतेनं उत्तर देत हिस्टेरिक झाल्याप्रमाणे ती किंचाळत म्हणाली, “मार - मार. तिथं मैदानात बॅटनं सॅमभय्याप्रमाणे चेंडू ताकदीनं मारता येत नाही. मागच्या मोसमातील तुझ्या कमबॅक मॅचमध्ये पाहिलं ना! तुझ्यापेक्षा मुंबई तर सोडून दे, पण गुजरात- मध्यप्रदेशचा रणजी प्लेअर पण बरा खेळला असता! यू आर फिनिश्ड माय डिअर, फिनिश्ड.... मघाशी तुझे सो कॉल्ड मेंटॉर अॅण्ड गॉडफादर काय म्हणाले ऐकलंस ना? यू आर नॉट कन्सिडर्ड अॅट ऑल, यू, यू हॅव नो चान्स टू कम बँक..." आणि थकून । गेल्याप्रमाणे कोचावर तिनं बसकण मारली आणि क्षणभरानं म्हणाली, “हॅम, काय झालं रे हे? आय जस्ट कांट डायजस्ट धिस न्यूज.... आणि त्याच्या गळ्याला मिठी मारून ती मोठ्यानं आवाज करीत स्फुटू लागली. हॅम तिची पाठ थोपटीत ‘निलू निलू असं पुटपुटत तिला सांत्वना देत होता आणि डाव्या हातानं आपल्या डोळ्यात जमा होणारं पाणी पुसत होता! “निलू - निलू डार्लिंग .. शांत हो. नाकारलेपण अगं कर्णाला जिथं चुकलं नाही, तिथं मी कोण? भारतात दलिताला पराक्रमापेक्षा नियतीवरच जादा भरवसा ठेवावा लागतो. प्लीज शांत हो!” । “आय अॅम रियली अपसेट हॅम. असं वाटतंय, तू नाही, मीच पराभूत झालेय....” निलु पुटपुटली. “मागच्या वर्ल्डकपच्या वेळी भारतीय संघाला चीअरअप करण्यासाठी संजय मांजरेकर, अनिल कुंबळे अशा खेळाडूंसोबत तूही गाणं गायल होतंस ना त्या कॅसेटमध्ये. ते गाणं म्हण विनोद, आय मीन हॅम...." “किती दिवसांनी मला मूळ नावानं साद दिलीस! ती ऐकायला बरं वाटलं बघ! हॅम म्हणाला, “म्हणून सहजतेनं ओठावर तुझं मूळचं ख्रिश्चन नाव आलं. बापासाठी मी तुझं निलू असं नामकरण केलं आणि ओठात तेच रुजलं गेलं!" “लग्नानंतर तुम्हा हिंदूंची बायकोचं नाव बदलायची परंपरा मला कधीच पसंत नव्हती, पण खैर....” निलू जुन्या जमान्यात स्मृतीनं जात म्हणाली, “नाव का फक्त मुलीचं बदलायचं? मुलाचं का नाही? असं मी कॉलेजमध्ये डिबेटिंगमध्ये मुद्दा मांडून युनिव्हर्सिटी विनर ठरले होते. त्यामुळं जसं तू मला निलू केलंस मी तुला आधी ह्यूम केलं. विनोद म्हणजे ह्युमर... म्हणून ह्यूम! पण तुझा बालमित्र सचिनला तू सम म्हणायचास, म्हणून त्याला पॅरलल असं हॅम म्हणायला मी सुरुवात केली. सॅमभय्यालाही ते आवडलं. तो व तू एकत्र असला की व तुमच्या मैत्रीचा संदर्भ काढला की न चुकता त मनापासून गायचास... सात अजुबे इस दुनियामें आठवी अपनी जोडी...' “नो निलू, प्लीज. डोंट रिमाइंड मी देंट साँग ऑफ माय फ्रेण्डशिप वुइथ ११४ । लक्षदीप ________________

सॅम...!" हॅम आवेगानं थरथरत म्हणाला, “आमच्यात फार अंतर पडलंय! ही ईज अॅट द टॉप ऑफ द वर्ल्ड आणि मी पराभूत खाईत गाडला जातोय लोकांच्या विस्मृतीच्या, कारण इंडियन मॉब वर्शिप करतो तो फक्त शायनिंग स्टारची. आय वाज फेडिंग ग्रॅज्युअली आणि आज तर पूर्णत: फेड आऊट झालो आहे मी. मी सॅम सोबत पुन्हा कधीच खेळू शकणार नाही. आमची जगभर मशहूर असलेली क्रिकेटमधील जोडी संपुष्टात आली आहे, आणि वेडे, तू मला त्या फ्रेण्डशिपच्या गाण्याची याद देऊन टोचण्या देतेस?" : “असं का म्हणतोस हॅम? तुझी व सॅमभय्याची मैत्री तर तुमच्या चड्डीतल्या दिवसांपासूनची - क्रिकेटच्या पलीकडची ना?" “निलू, तुला कधीच कळायचं नाही ते. अगदी मुंबईतही एका दलिताशी उच्चवर्गीय निर्मळ दोस्ती नाही ठेवू शकत, सॅम त्याला ब-याच अंशी अपवाद ठरला. पण तोही माझ्या, त्याच्या क्रिकेटच्या समान धाग्यामुळे व आमचे खरे गुरू आचरेकर सरांमुळे." "व्हॉट यू मीन हॅम, मला कळणार नाही, असं का म्हणतोस?" व्हेरी प्लेन अॅण्ड सिंपल! अगं, तुझं घराणं ब्रिटिश आमदानीपासून धर्मांतरित असल्यामुळे व मागील तीन पिढ्या लष्करात कॅप्टन व कर्नल अशा हुद्यावर तुझे वडील असल्यामुळे आधीं अँग्लो इंडियन व मग मेट्रोपोलिटन - कॉस्मोपॉलिटन कल्चरमध्ये तू वाढलीस, मोठी झालीस. तुला समाजात मिसळण्यात कधी जातीचा अडसर निर्माण झाला नाही, म्हणून म्हटलं मी. माझे तसं नाही. माझा रंग आणि माझी झोपड़पट्टी जगाला माझी जात विसरू देत नाही. तरीही सॅमची निर्भेळ मैत्री मिळाली, हे भाग्यच म्हटलं पाहिजे." | “बरं, ते जाऊ दे. प्लीज सिंग फॉर मी. आय वाँट टू हिअर देंट साँग फ्रॉम चीअर अप कॅसेट..." त्यानं आपला गळा खाकरला आणि गुणगुणू लागला. रूक जाना नहीं, तू कही हार के । काटों पे चलते, मिलेंगे साये बहार के, ओ राही, ओ राही..." आणि त्याच्या नकळत हॅमच्या ओठांतून एक हुंदका निसटला. निलू अवाक् होऊन पाहात राहिली. आता तिची पाळी होती त्याचे सांत्वन करण्याची व त्याच्या : डोळ्यांतले पाणी टिपण्याची. . मी - मी पराभूत झालोय. थांबला गेलो आहे, तर मग कसं म्हणू - रुक जाना नही." आय अॅम सॉरी. मला वाटलं होतं..." लक्षदीप । ११५ ________________

ठीक आहे पण आज तुला गाणं ऐकायचंय ना? मग ऐक, पण प्लीज ते ऐकताना तू डोळ्यांतून पाणी नाही काढायचं. मला मात्र त्या निमित्तानं साच्या पराभवाचा, हताशतेचा निचरा डोळ्यांतून अवघे आसू वाहून करायचा आहे." हॅम -..." “नो-नो निलू," तो एक जुनं दर्दभरं गाणं उत्कटतेनं गाऊ लागला. आणि हॅमनं पुन्हा गाणं म्हणायला सुरुवात केली. भूली हुवी यादों, मुझे इतना ना सताओ. अब चैनसे रहने दो, मेरे पास न आओ..." त्याचा खर्जातला आवाज थरथरत होता आणि बाहेरच्या मुंबईच्या पावसाशी स्पर्धा करीत त्याचे डोळे बरसत होते. | निलूला त्या आवाजातून प्रकटणारी तीव्र निराशा, वेदना आणि पराभूतता असह्य होत होती. आत खोलवर साचलेल्या भावनांचा तो उद्रेक, ज्वालामुखीच्या लाव्हारसाप्रमाणे भाजून काढत होता; पण ती त्याला रोकणार नव्हती. फक्त उद्रेक शमण्याची, थांबण्याची वाट पाहात होती आणि ती वाट प्रदीर्घ वाट होती, एवढंच तिला जाणवत होतं. केव्हा व कधी तिच्या डोळ्यांतली आसवं त्याला मिठीत घेऊन त्याच्या आसवात मिसळून गंगा-यमुनेच्या संगमाप्रमाणे एकरूप होऊन वाहू लागली, तिला कळलंच नाही. । ते दोघं परस्परांच्या मिठीमधून अलग होत भानावर आले ते टेलिफोनच्या बेलनं. आपले डोळे पुशीत हॅम म्हणाला, "नक्कीच सॅमचा फोन असणार." त्यानं रिसिव्हर उचलत म्हटलं - ‘हॅलो. निलूनंही स्वत:ला एव्हाना सावरलं होतं. ती ऐकत होती. कॉर्डलेस यंत्राचं बटन दाबून सॅम व हॅमचं संभाषण, ‘सॉरी फ्रेण्ड, अॅज ए कॅप्टन, मी निवड समितीला बरंच प्रेस केलं, तुला एक चान्स द्यावा म्हणून. मला टीममध्ये मधल्या फळीत माझ्याप्रमाणे पूर्ण मैदानावर फटके मारीत वेगानं धावा करणारा आक्रमक फलंदाज हवा होती; पणपण तुझा रणजी व दिलीपचा खराब परफॉर्मन्स तुझ्या निवडीआड आला." तो मनापासून व तळमळीनं बोलत होता. हे हॅमप्रमाणे निलूलाही जाणवलं. जाने दो सँम... ये न थी हमारी किस्मत... दुसरं काय? सुनील सरांच्या जमान्यातल्या मोहिंदर अमरनाथप्रमाणे मीही चारवेळा इंडियन टीममध्ये कम बॅक केलं; पण पुरेशी संधी कधी दिलीच नाही मला सेटल व्हायची. प्रत्येक वेळी मोठा गॅप, त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय सामन्यात पुनरागमनाच्या वेळी खेळताना दडपण जाणवायचं की, आपण यावेळी क्लिक झालो नाही तर पुढच्या सामन्यात वगळले जाऊ... त्यामुळे लेला फॉर्म गवसण्यापूर्वीच व सेटल होण्यापूर्वीच वगळला जायचो... खैर, नाऊ ६ चाप्टर इज ओव्हर. आता आपण एकत्र कधीच खेळणार नाही सॅम...” ११६ । लक्षदीप ________________

"असं का म्हणतोस हॅम. अजूनही संधी आहे. वय पण आहे." कशाला खोटं बोलत मला धीर द्यायचा प्रयत्न करतोस? आय कॅन रीड द रायटिंग ऑन द वॉल क्लिअरली.” कडवट हसत हॅम म्हणाला. ते ऐकताना निलूच्या अंगावर सर्रकन काटा आला. ते हास्य नव्हतं, हसरं रुदन होतं. हॅम, काय बोलावं कळत नाही. मी आता तुझ्याकडे येतो. समक्ष बोलूयात.” नो कॅप्टन, नो. आज मला तुला भेटायचं नाही." हॅम घाईघाईनं म्हणाला, पराभूत कर्णाला सदैव विजयी असणा-या अर्जुनानं भेटायचं नसतं. ती भेट कर्णासाठी अधिक वेदनादायी असते." प्लीज हॅम, प्लीज.... आपण शाळेत मराठीच्या मॅडममुळे कर्णावरील कादंब-या वाचल्या आहेत; पण आज स्वत:ला तू कर्ण म्हणवून घेणं मला नाही सहन होत मित्रा, स्वत:ची शरम वाटते. आणि मी रे कसला अर्जुन? आणि माझ्याइतकीच, नव्हे काकणभर सरस अशी, तुझी कामगिरी सुरुवातीला होती. या पाच-सहा वर्षात तू खराब खेळूनही तुझी टेस्ट व वनडेची सरासरी एवढीच जवळपास आहे.” माझं जाऊ दे. तू खरंच अर्जुन आहेस. मॅच विनर', हॅम म्हणाला. “आणि तू अभेद्य, अजिंक्य आहेस. कारण तुझ्यामागं तुझा कृष्ण उभा आहे.” व्हाट डू यू मीन? मला कोणी गॉडफादर नाही, हे तू जाणतोस.” मी त्या अर्थानं नाही म्हणालो सॅम. तुझा कृष्ण म्हणजे तुझी जात. उच्च जात वर्ण. तो अदृश्य कृष्ण या दलिताचा सारथी कसा होणार?” “यू आर टॉकिंग नॉन्सेन्स यार. इथं जातीचा प्रश्न येतोच कुठं?" तुझा प्रश्नच नाही. तुझी निवड वादातीतच होती व आहे." हॅम पुन्हा तसाच कडवट हसत म्हणाला, “पण माझ्यानंतर संघात आलेले. राहुल काय, सौरभ काय, दोघांना किती वेळा सलगपणे संधी दिली गेली? त्यांचा सातत्यानं खेळ खराब व अप टू द मार्क नसूनही? त्या पाश्र्वभूमीवर माझ्या प्रत्येक कम बॅकला एक वा दोन सामने झाल्यावर खराब खेळ केला म्हणून मला वगळलं, पण ते कायम राहिले व आज संघात पक्के झाले... माझ्या बाबतीत असं का घडलं नाही? यू हॅव एनी अन्सर?" , निलूला हॅमची ही खंत माहीत होती आणि तिलाही ते पटायचं. त्याचे मदानाबाहेरचे चित्रविचित्र चाळे व स्वैर वागणं यावर जेवढी कठोर व प्रसंगी जहरी दाका माडियात व्हायची, तेवढी ती कधी अझहर वा सौरभच्या अफेअरची होत नाही. हमला वगळताना खराब फॉर्मसोबत बेशिस्त वागणं हे जे कारण निवड-समितीकडून ६ जायचे, त्या समितीला इतरांचं असंच वागणं कधी का खुपत नव्हतं? या प्रश्नाचं नलाही उत्तर सापडत नव्हतं. आज हाच प्रश्न हॅमनं संघाचा कॅप्टन सॅमला केला होता आणि त्याचं उत्तर ऐकायला तीही उत्सुक होती. लक्षदीप 1 ११७ ________________

वेल हॅम, व्हाट शुड आय से अबाऊट धिस?" सॅमचा स्वर गोंधळलेला वाटत होता. “मी - मी जातीच्या संदर्भात याचा कधी विचार केला नाही. तुला पुरेशी संधी न देता वगळण्यात आलं हे खरं आहे आणि सौरभ-राहुलवर सुरुवातीला पुअर खेळत असूनही निवड समितीनं त्यांच्यावर विश्वास टाकला. त्यांना सातत्यानं संघात स्थान दिलं हेही खोटं नाही, पण त्याचा जातीशी संबंध लावणं? यू आर फार स्ट्रेचिंग युवर इमॅजिनेशन आऊट ऑफ डेस्परेशन....." “नाही दोस्त, इंडियात जात हे असं सत्य आहे की, सवर्ण ते नाही असं समजून दडपायचा प्रयत्न करतात आणि पददलितांना पदोपदी त्याचा सामना करावा लागतो...." हॅम म्हणाला, “परवा दक्षिण ऑफ्रिकेत मला अनायासे दरबनला युनोनं आयोजित केलेल्या रेसिजमच्या जागतिक परिषदेत सहभागी होता आलं. नो, आय अॅम नॉट क्रुसेडर. मी एका क्लबच्या आमंत्रणावरून तिथं महिनाभर काही कंट्री मॅचेस खेळण्यासाठी गेलो होतो. आणि तिथं माझा रणजीत हरवलेला फॉर्म गवसला. मी ज्या क्लबच्या वतीनं खेळलो, तो विजयी ठरला आणि मला सीझनचा सर्वोत्कृष्ट बॅटसुमन आणि मॅन ऑफ द सिरीजचा किताब मिळाला.... त्या निमित्तानं मी दरबनला होतो. तिथं मला काही महाराष्ट्रातले दलित नेते व कार्यकर्ते भेटले व त्यांच्या बरोबर त्या परिषदेत सहभागी झालो. इट वॉज अॅन आय ओपनर फॉर मी. सॅम, तिथंच मला माझ्या कास्टची, त्याहून जादा त्यामुळे होणा-या डिसक्रिमिनेशनची जाणीव झाली... मला जे माझ्या विरुद्ध सौरभ, राहुलच्या संदर्भात वाटायचं, त्याला एक प्रकारे पुष्टी मिळाली. सॅम शांतपणे पलीकडून ऐकत होता. त्याचा जड व भारी श्वास कॉर्डलेसच्या यंत्रातून निलू नेमका टिपत होती, सॅम हतबुद्ध झाला होता. “सॉरी सॅम, मी भरकटत गेलो बोलताना. जाऊ दे, तुला ते नाही समजणार यार." । “खरंय ते दोस्त. नाही तरी मी जनरल नॉलेज व अवेअरनेससंदर्भात बुद्धच आहे. पण तुझ्या स्वरातील वेदना मला एनलायटन करून गेली.... यू - यू मे बी राईट. यू आर सर्टनली, आय मस्ट से, डिस्क्रिमिनिटेड अॅट दी टाईम ऑफ सिलेक्शन." “अँक्यू सँम. निदान तुला तरी कळलीय माझी वेदना. “हॅम मी येतोय, प्लीज नाही म्हणू नकोस. मी तुझं काही एक ऐकणार नाही. निळूभाभी, मला माहितेय. एकदा हॅमनंच सांगितलंय की तुम्ही आमचं बोलणं नेहेमी कॉर्डलेसचं बटन ऑन करून ऐकता म्हणून. तर भाभी, ऐकताय ना, मी येतोय तुमच्या हातचा प्रॉन खायला. आणि सॅमने रिसिव्हर ठेवून दिला. तो काही मिनिटातच त्याच्याकडे यायला निघेल आणि पंधरा मिनिटात पोहोचेल. त्यामुळे निलु उठली आणि हॅमचे खांदे किंचित थोपटीत किचनकडे डिनरच्या तयारीसाठी वळली. हॅमच्या हातात अजूनही व्हिस्कीचा प्याला होता. त्यानं पाय लांब करात ११८ । लक्षदीप म ________________

समोरच्या टीपॉयवर ठेवले आणि कोचात डोळे मिटून शांत पहुडला. शरीर स्वस्थ असलं तरी अस्वस्थ मन खदखदत होतं. अस्वस्थ वाटणारा मनाचा उद्रेक शांत व्हावा म्हणून त्यानं पुन्हा टीव्ही ऑन केला. व्हीनस व सेरेना विल्यमची मॅच संपली होती व विजेती व्हीनस बक्षिसाचा करंडक उंचावत प्रेक्षकांना अभिवादन करीत होती. हॅमला तिच्या घामानं निथळणाच्या चेह-यावर विजयाचं स्मित पाहताना त्यामागची किलर इन्स्टिंक्टची ओतप्रोत भरलेली भावना स्वच्छपणे वाचता येत होती. | आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा तो अविभाज्य भाग असलेला किलर इन्स्टिंक्ट कुठं गेला? क्रिकेटचा समालोचक लेखक द्वारका त्याचा उल्लेख नेहमी लढवय्या असा करायचा. काही वर्षापूर्वी एका लेखात त्यानं हॅमच्या आत्मविश्वासाबद्दल लिहिताना त्याच्या क्रिकेट कसोटीच्या पदार्पणाच्या मोसमातली एक हकिकत वर्णिली हेती. त्यातला शब्दशब्द त्याच्या आजही स्मरणात आहे. सॅम तेव्हा म्हणाला होता, “या द्वारकानं जे लिहिलं ते एकदम अचूक आहे त्यानं तुझ्या व्यक्तिमत्त्वाचा अर्कच जणू या घटनेद्वारे पेश केला आहे." द्वारकानं आपल्या रसिल्या बहारदार शैलीत लिहिलं होतं. “आमचा हॅमही असाच लढवय्या आहे आणि आत्मविश्वास तर त्याचा लहानपणापासूनचा मित्र आहे व ती मैत्री अतूट आहे. त्याची एक लहानपणीचा रणजीमधील पदार्पणाचा किस्सा सांगतो. थेट शाळेतून सॅमसोबत मुंबईच्या संघात आलेला हा पोरगा. मुंबई संघात तेव्हा नव्या पोरांना दबदबा वाटावा अशा दिलीप, संजय, लालू, संजू व रवीसारख्या कसोटी वीरांचा भरणा होता, पण हॅम असा वावरत होता की जणू तो त्याच्या शाळेच्या मैदानावरच आहे. टू डाऊनवर फलंदाजीला जाताना कॅप्टननं त्याला सांगितलं, तू तुझा नैसर्गिक खेळ कर. त्याने कर्णधाराची आज्ञा शिरसावंद्य मानली, पहिले दोन चेंडू मैदानाबाहेर फेकले. नाबाद अर्धशतक झळकावून तो लंच टाईमला ड्रेसिंग रूममध्ये परतला आणि हसत सहका-यांना म्हणाला, 'हे काय, शैम्पेन कुठं आहे? बरं, ते जाऊ दे.' आणि त्यानं थम्सअपची बाटली उंचावली. बूच उघडून ती रॉम्पेनसारखी उडवली. हा उद्धटपणा नव्हता तर वरच्या स्तरावरचा आत्मविश्वास होता. हॅम आधीच्या दोन सामन्यात शून्यावर बाद होऊ दे. पण पुढील सामन्यांत खेळायला अशा आत्मविश्वासानं जाईल की, त्यानं आधीच्या सामन्यात झंझावाती शतक केलंय. असा हा आत्मविश्वास व मानसिक शक्ती अपवादरूप अशी दुर्मीळ आहे." | मनोपृष्ठावर द्वारकाच्या त्या लेखातल्या ओळी उमटल्या होत्या आणि त्याच्या स्मृतानंच त्या हॅमला पाठांतर चोख केलेल्या शाळकरी मुलानं वक्तृत्व स्पर्धेत घडाघडा भाषण करावं अशा म्हणून दाखवल्या होत्या. पण त्यानं मनाला उभारी लक्षदीप । ११९ ________________

वाटली नाही, की दिलासा मिळाला नाही. तो अधिकच निराशेच्या गर्तेत कोसळत गेला. | समोर टीव्हीवर व्हीनस व सेरेनाच्या त्या ऐतिहासिक मॅचची क्षणचित्रे दाखवली जात हेती. १८८४ साली लिलयन व मॉड वॉटसन य गो-या भगिनींची विम्बल्डनची जेतेपदासाठी लढत झाली होती. त्यानंतर तब्बल ११७ वर्षांनी दोन कृष्णवर्णीय भगिनींमध्ये सामना झाला होता. दर्बनच्या वंशवादाच्या परिषदेच्या पाश्र्वभूमीवर वर्णभेदावर मात करीत, गोच्या मानसिकतेला आव्हान देत टेनिसच्या सम्राज्ञीपदावर हक्क सांगणाच्या विल्यम भगिनींशी माझं दु:खाचं, वेदनेचं नातं आहे. ब्लॅक अमेरिकन हे रंगभेदाचे बळी, तर मी दलित म्हणून जातीव्यवस्थेचा बळी, आज जशा दिमाखदारपणे विल्यम भगिनी वा आपल्या क्रीडा कारकीर्दीमध्ये कार्ल लुईस व फ्लो जो हे अॅथलेटिक वर्णद्वेषी अमेरिकन जगतात गोच्या अहंकाराला चिरडीत सर्वोच्च स्थानी पोहोचले, तशीच आपली क्षमता होती. हे। केवळ माझा मित्र सॅमचंच नव्हे, तर सान्यांचंच मत हेतं. । खरं तर आपल्याला सॅमच्या जोडीनं बरोबरीनं भारतीय संघात प्रवेश मिळायला हवा होता, पण त्याच्यानंतर दोन - अडीच वर्षांनी संधी मिकळी. तेव्हाच प्रथम जातिभेदाची जाणीव झाली. त्याची नंतरच्या काळात तीव्रता कमी झालीय, पण मनाच्या पापुद्र्याआड ती अद्यापही लखलखती आहे, हे जाणवतं होतं. तरीही मिळालेल्या पहिल्या संधीचा फायदा घेऊन द्वारका म्हणतो तशा आत्मविश्वास व लढवय्येपणाच्या बळावर आपल्या बॅटीचं आपण पाणी दाखवून दिलं. लागोपाठ दोन कसोटी सामन्यात दोन द्विशतके आणि एकदिवसीय सामन्यात पदार्पणातच शतक झळकवीत ‘मॅन ऑफ द मॅच' चा सन्मान जिंकत भारताला मिळवून दिलेला विजय आपल्याला सॅमच्या पंक्तीमध्ये घेऊन गेला. तेव्हा हॅमनं एका पत्रकाराला एका प्रश्नाचं उत्तर देताना म्हटलं होतं, “मी सॅमनंतर अडीच वर्षांनी आलोय. त्याला गाठायचं असेल तर जिने चढून गाठता येणार नाही म्हणून मी लिफ्टनं भराभर वर जात आहे. सॅमनं तेव्हा दाद देताना म्हटलं होतं, “वेल सेड फ्रेण्ड, वेल सेड. पण तुझ विधान अर्धसत्य आहे. तू लिफ्टनं वर केव्हाच पोहोचला असून माझी तिथं येण्याचा सच्च्या मित्राप्रमाणे वाट पाहात आहेस. हॅमचं मन त्या आठवणीनं रोमांचित होत फुलून आलं, पण क्षणभरच. पुन्हा केटचं मैदान व पराक्रम गाजवीत जातीद्वेषावर मात करीत पुढे येण्याची युद्धभूमा पण आता कायमची गमावून बसवलो आहोत, या विदारक जाणिवेनं पुन्हा मन कडवटलं गेलं! | आपला तो मित्र हां हां म्हणता वर आला व आपल्यालाही मागं टाकून जिथे १२० । लक्षदीप ________________

इतर कुणाला साधं पोहोचणंही दुरापास्त व्हावं अशा उच्चस्थानी जाऊन बसला. हा इतिहास अगदी काल-आजचा आहे व भारतातल्या शेंबड्या पोरालाही तो ज्ञात आहे. आपण मात्र त्या पहिल्यावहिल्या झंझावाती यशाच्या धुंदीत भरकटत गेलो आणि ज्या गतीनं सँग पराक्रमाची पर्वत शिखर चढत होता, त्यापेक्षा अधिक गतीनं पराभवाच्या दरीत आपण कोसळत होतो. का व कसं झालं हे कळलं नाही आणि आता फार उशीर झाला आहे. । “निलू, माझे काकदृष्टीचे व माझ्या वगळण्यानं खूश होणारे पत्रकार माझ्यावर टीका करताना म्हणतात," एकदा हॅम तिच्यापुढे अशाच एका विकलांग दुबळ्या क्षणी कन्फेशन द्यावं, तसा कबुली जबाबाचा पाढा वाचत म्हणाला होता, “मी - मी भरकटत गेलो. यशाची धुंदी मला फार लवकर चढली आणि चित्रविचित्र चाळे, भडक रंगीबेरंगी ड्रेसेस घालणं, कानात भिकबाळी घालून कधी, तर कधी चमनगोटा कर, रात्ररात्र डिस्कोमध्ये घालव... त्यांच्या काकदृष्टीतून त्यातलं काही, काहीसुद्धा सुटलं नव्हतं. पण क्रिकेट जगतात असं करणारा मी एकटाच नव्हतो. मी एवढे अभावाचं जगत आलो होतो की पुढ्यात आल्यावर ओरबाडल्याप्रमाणे दोन्ही हातांनी सुख व भोग ओरबाडत गेलो, पण मैदानात बँट तळपळतच होती, हे ते सोईस्कर विसरतात. केवळ दोन सामन्यात मी खराब खेळलो. एकदा विकेट फेकली आणि फिल्डिंग पुअर आहे म्हणून मला वगळण्यात आलं. पुन्हा मी जिद्दीनं खेळून कम बॅक केलं, पण माझी निवड केवळ पहिल्या दोन सामन्यांसाठीच होती. त्यात एका सामन्यात सॅमला मी ब-यापैकी साथ दिली. त्यानं आत्मविश्वास येऊन दुस-या सामन्यात मी माझ्या नेहमीच्या नैसर्गिक शैलीत खेळत वेगानं धावा जमवत असताना मुरलीधरनच्या एका अप्रतिम बॉलवर बाद झालो. अशा बॉलपुढे मीच काय, सॅम काय, बॅडमन व गॅरी सोबर्सही बाद झाला असता. पण मला पुढील तीन सामन्यात बारावा गडी केलं व नंतर वगळलं...." | निलूला त्याचं पूर्ण क्रिकेटिंग करिअर माहीत होतं. जयपूरचा त्याचा पहिलावहिला वन डे इंटरनॅशनल तिनं पाहिला होता आणि त्या अप्रतिम खेळीनं ती त्याच्या प्रेमात पडली होती. खेळाच्या दरम्यान चौकार व षटकार मारला की, तो गळ्यातलं पदक काढून त्याचं चुंबन घ्यायचा आणि आकाशाकडं पाहायचा. निलूला वाटलं होतं, त्याची कुणी गर्लफ्रेण्ड असणार व तिचा फोटो पदकात असणार आणि आकाशाकडं पहिणे त्याच्या ख्रिश्चॅनिटीची निशाणी दर्शवीत होती, पण त्या दोन कृतीतील रहस्य जेव्हा तिला समतलं. ती अवाक झाली होती. , “निल, पदकात आम्हा दलितांचे देव - आदर्श असलेल्या बाबासाहेबांचा फोटो आहे. ते मला सदैव स्फूर्ती देतात आणि आकाशाकडे पाहणं म्हणजे अंगराज कर्णाप्रमाणे त्या विश्वतेजाशी तादाम्य साधणं होय... आय अॅम नॉट अशेम्ड ऑफ लक्षदीप । १२१ ________________

माय बॅकग्राऊण्ह अॅण्ड एस. सी. कास्ट, त्यावर मात करीत क्रिकेट जगतात मला माझ्या नावाची लखलखती मुद्रा कोरायची आहे आणि मी ती कोरणार आहे." | पहिल्या तीन - चार वर्षांत हॅम फॉर्मात असताना सॅमच्या जोडीनं त्याची नाममुद्रा लखलखीत होती, पण जेव्हापासून त्याला वगळलं गेलं, त्याचे तिन्ही कम बँक ते तेज पुन्हा आणू शकले नाहीत. आज ती नाममुद्रा पुसट होत चालली आहे. पण तो खरंच फायटर आहे. लढवय्या आहे. प्रत्येक कम बॅकनंतर खेळताना तो कधीही दडपणाखाली खेळला नाही, पण ग्लोरियस अनसर्टनटीसाठी क्रिकेट मशहूर आहे. प्रत्येक वेळी अप्रतिम चेंडूवर हाणामारीच्या शेवटच्या हाताघाईच्या षटकात किंवा दुस-याच्या चुकीच्या कॉलमुळं बाद होणं हॅमच्या वाट्याला सातत्यानं येत गेलं आणि निवड समितीला वगळण्यासाठी कारणं मिळत गेली. मागच्या वर्ल्डकप सिरीजच्या सेमीफायनलला भारत हरला. तेव्हा फोर डाऊन आलेला हॅम एक बाजू लावून शेवटपर्यंत खेळत होता. पण सॅमनंतर पत्त्याच्या बंगल्याप्रमाणे भारताचा डाव कोसळत गेला. पॅव्हेलियनला परतणाच्या हॅमच्या डोळ्यात पाणी होतं. ते टीव्हीच्या कॅमे-यातून जगभराच्या प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचत होतं. हॅमची तीव्र निराशा प्रामाणिक होती, पण विदूषकी प्रतिमा प्रसारमाध्यमांनी त्याला चिकटवल्यामुळे त्याची पण प्रचंड टिंगल झाली. त्याला त्या सिरीजनंतर वगळण्याचं ते पण एक एक ऑफिशिअल कारण होतं. असं निराश मनानं सॅमनं त्याला सांगितलं तेव्हा न पेलणारा मर्मातक धक्का बसला होता. सॅम, जस्ट इमॅजिन! माझ्या जागी तू असतास, तुझ्या डोळ्यात इंडियाच्या पराभवानं पाणी आलं असतं तर तर मीडियाने देशप्रेमी, सच्चा हिंदुस्थानी’ अशा वेचक शब्दांनी स्मृतिसुमनं तुझ्यावर उधळली असती. कारण शेवटी तू हीरो आहेस आणि मी जोकर - हास्यास्पद ब्लॅक, लो कास्टचा... आणि ऑफकोर्स लो टेस्टचा.” मागच्या वर्षी एका मॅचमध्ये कॅप्टनच्या जागी बदली खेळाडू म्हणून तो क्षेत्ररक्षणासाठी उतरतो काय आणि नंतर प्रचंड वेदनेनं विव्हळत हॅम स्ट्रेचरवरून परततो काय! कागद टर्रकन फाडावा, तसेच त्याच्या डाव्या पायाचे स्नायू फाटले होते. एक बॉल अडविण्यासाठी पायानं प्रयत्न करताना विचित्र पद्धतीनं तो पडला होता. सुमारे सहा महिने पाय फ्रेंक्चरमध्ये होता, पण त्यातूनही तो जन्मजात लढवय्या गुणांच्या आधारे बरा होऊन उठला होता आणि रणजीत पुन्हा खेळताना चमक दाखवत होता. त्यामुळे पुन्हा एकवार कम बॅकची उमेद बाळगून होता. “निलू डार्लिंग, आता मला संधी मिळाली ना, तर मी त्याच सोनं करीन. मी नाही, माझी बॅट बोलेल आणि पुन्हा भरधाव वेगानं लिफ्टनं जात सॅमला गाठायचा प्रयत्न करीन... जस्ट सी माय डिअर, आय मीन इट, आय मीन इट." पण निवड समितीनं पुन्हा एकवार त्याला वगळलं होतं आणि अध्यक्षांना १२२ । लक्षदीप ________________

ब्लंटली म्हटलं होतं, “नो, ही इज नॉट कन्सीडिर्ड अॅट ऑल. आय डोंट थिंक, ही विल हॅव एनी चान्स टू कम बँक.” । पुन्हा एकवार कर्णाची कवचकुंडली काढली गेली होती. त्या कर्णाला समाधानाची दोन कारणं तरी होती. एकतर त्यानं इंद्रासारख्या राजाला याचक म्हणून विनवणी करीत आल्यामुळे दान करून दानवीराची दिगंत कीर्ती मिळवली होती. आणि कवचकुंडलाविनाही त्याला युद्धभूमीवर लढता येत होतं. किमानपक्षी वीरमरण तरी निश्चित होतं. । पण हॅम युद्धभूमीही हरवून बसला होता. न लढता, न खेळता पराभूत होणं, मिटन जाणं हे आता आपलं नशीब आहे आणि ते बदलण्याची शक्यता नाहीच्या बरोबर आहे हे त्याच्या मनानं त्याला ब्लंटली बजावलं होतं. “यस, आय अॅम टोटली फिनिशड निल... जिथं अमेरिकेतही रंगभेदामुळे कृष्णवर्णीयाचं निर्विवाद वर्चस्व असणा-या बास्केटबॉल या खेळाला राष्ट्रीय खेळाचा दर्जा दिला जात नाही, तिथं भारतात माझी काय पत्रास? एक तर मी तसा काळा आहे. पुन्हा दलित.. धिस एज ए डिस्गस्टिंग कॉम्बिनेशन, वुईच कॅन रुईन एनीबडी...” "हॅम, डोंट लूज़ हार्ट, अरे व्हीनस, सेरेनाकडं पाहा. झिम्बाबेच्या ओलोंगाकडे पाहा. यू विल कम बॅक अगेन, आय अॅम कॉन्फिडंट." “नाही निलू... माझ्या मनाची आत्मविश्वासरूपी कवचकुंडलंही आता गळून पडली आहेत. मी - मी संपलो गं..." तिच्याकडे पाणावल्या नेत्रानं पाहात छिन्नछिन्न स्वरात भयव्याकूळ होत हॅमनं विचारलं, “ज्या डॅशिंग क्रिकेटियरवर तू प्रेम केलंस. तो संपला आहे. त्याचा तिरस्कार नाही ना करणार? एक वेळ तेही चालेल. पण प्लीज, माझी कीव करू नकोस चुकूनही कधी, नहीं तो मैं जीतेजी मर जाऊंगा. यकिनन मर जाऊंगा..." सॅम आला. त्याच्याशी व निलूशी पूर्वीप्रमाणेच दिलखुलास बोलला, हॅमनंही स्वत:ला सावरलं होतं. त्याचा निरोप घेऊन परतताना लिफ्ट तांत्रिक कारणांनी बंद पडली हेती. तेव्हा तो जिन्यावरूनच जिने पायी उतरून जाण्यासाठी सज्ज झालेल्या सॅमला म्हणाला, "मला लिफ्टनं भराभर वर जात तुला गाठायचं होतं... पण माझी ही लिफ्ट बंद बडलीय मित्रा, कायमची, पुन्हा कधीही सुरू होणार नाही." आणि खदाखदा हसत, भसाडा आवाज काढीच हॅमनं तान मारली. “कैसे मैं आऊ? लिफ्ट मेरी बंद है....' सॅम त्याच्याकडे किती वेळ तरी मूढमुग्धासारखा अवाक होऊन पाहात राहिला श्रीमंत सोसायटीमधील उच्चभ्र नीतिनियमांची पर्वा न करता हॅम गातच राहिला, गातच राहील... लिफ्ट मेरी बंद है. लिफ्ट मेरी बंद है.... ०-०-० लक्षदीप । १२३ ________________

९. रन बेबी रन माफ कर बेबी. तुझी इच्छा मी पूर्ण करू शकलो नाही. तुझा हा गुरू, हा कोच अखेर रणांगणातून पळ काढणारा ठरला. तुझ्याप्रमाणेच. तूही नाही का जीवनातून पळ काढलास? | समोर चिता भडकलेली. तिच्या वा-यानं फरफरणाच्या ज्वालांची दाहकता दुरूनही जाणवणारी, पण त्या गर्दीत किंचित अधोमुख असलेल्या गुरूला त्याचं भान नव्हतं. तो चितेत भस्म होणा-या बेबी नामक कलेवराच्या प्राणतत्त्वाशी मूक संवाद करीत होता.. खरं तर तो आत्मसंवाद होता! गेल्या आठ वर्षातील गुरू- शिष्याच्या क्रीडा प्रवासाचा वेध घेणारा. कॅलिडोस्कोपिक. मनात एकाच वेळी अनेक आठवणीच उठलेलं मोहोळ. फ्लॅशबॅकप्रमाणे मागंपुढं कालानुक्रम न पाळणारं. रन, बेबी रन!” | राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धेत १०० मीटर धावण्याची अंतिम फेरी. तो दिवस गुरुपौर्णिमेचा होता. गुरूच्या पाया पडत बेबी म्हणाली होती, ‘सर, आज मी गोल्ड मेडल मिळवून तुमच्या चरणी वाहणार. आय प्रॉमिस यू.' “मला खात्री आहे. आजचा दिवस तुझा आहे. उद्याच्या पेपरची हेडलाईन तुझ्या नावाची असणार आहे. तिच्या डोक्यावरून हात फिरवत व पाठ थोपटत तो म्हणाला होता. “रन, बेबी रन.. यू आर गोइंग टू विन.' असं तिला चिअर्स अप करीत गुरू प्रोत्साहन देत होता आणि डोळ्यांचं पातं लवतं न लवतं, तोवर राष्ट्रीय उच्चाक नोंदवत बेबीनं ती शंभर मीटर धावण्याची शर्यत जिंकली होती. | आज ती बेबी विद्युत वेगानं प्राणतत्त्व सोडून कुठं पळून गेली होती? ही धाव वेगळीच होती. ‘स्टार्ट' चा फायर करून आदेश नव्हता की, ‘रन, बेबी रन'चं चिअर्स अप नव्हतं. तरीही कशी सुसाट धावत नजरेआड झाली कायमची. मघाशी चितवर पष्पहारानं मढवलेलं तिचं शरीर आता भाजल्यामुळे जळून खाक कोळसा झालं होत. केवल चेहरा वाचला होता. तो किती शांत व प्रसन्न वाटत होता. त्यावर अखेरचे शब्द १२४ । लक्षदीप ________________

होते 'सर' - तिच्या गुरूसाठी. त्याच्यासाठी कोमात गेलेली बेबी काही क्षण शुद्धीवर आली होती. तेव्हा आपण तिच्या नजरेसमोर होतो. त्या 'बर्न वॉर्डमध्ये मोठ्या डोलान्यात तिचं ऐंशी-पंचाऐंशी टक्के भाजलेलं शरीर झाकून ठेवलं होतं. चेहरा तेवढा बाहेर होता. त्याला वार्ता समजताच मागचा पुढचा विचार न करता तो धावत दवाखान्यात आला होता. आणि त्याच वेळी तिला शुद्ध आली होती. गुरूला बेबीनं ओळखलं होतं. ती काहीशी हसली आणि पुटपुटली “सर.... सर....' पुढे तिला काही बोलायचं होतं, पण बोलू शकली नाही. पाहता पाहता तिची नजर ताठरत स्थिर झाली. तिची प्राणज्योत त्या क्षणी निमाली होती! बेबीचा नवरा बालाजी फूत्कारला, “बघितलंस आई, मरतानाही छिनाल त्याचंच नाव घेत होती. तूच सांग, तिची अंतिम इच्छा कशी मान्य करायची?" गुरूच्या तीक्ष्ण कानांनी कुजबुजीचा तो फूत्कार नेमका टिपला होता. मृत्यूबरोबर संबधितांबाबतचा राग-लोभ संपतो, त्याचा अंत होतो, असं आपलं धर्मशास्त्र व संस्कार सांगतात. हे खोटं म्हणायचं? बालाजीचा तिच्यावरचा राग तिच्या मृत्यूनंतर संपला नव्हता, पण बेबीची अंतिम इच्छा काय होती? त्याच्याशी आपला काही संबंध असावा.... कुणाला विचारावं? हा प्रश्न होता. थेट बालाजीला विचारणं शक्य नव्हतं. नाहीतर त्या दिवशी केला तसा त्यानं तमाशा केला असता. | गुरूला दवाखान्यातून सुन्न मनानं बाहेर पडताना बालाजीच्या चुलत भावानं, व्यंकटनं गाठलं. “सर, थोडं थांबा." गुरू चालता चालता मागून आलेल्या हाकेनं थबकला होता. व्यंकटही त्याचा शिष्य होता. दोन तीन वर्षं त्याच्याकडे अॅथलेटिक्सचे कोचिंग घेत होता. पण नंतर घरच्या व्यवसायाकडे वळल्यामुळे त्यानं मैदान सोडलं होतं, “सर, बेबी वैनीनं स्वत:ला जाळून घेतलं. तिला आम्ही दवाखान्यात आणताना माझ्या काकूला, तिच्या सासूला, ती म्हणाली होती. “मला जगायचं नाही आणि मरण आलं तर माझ्या चितेला ह्यांनी नाही, तर सरांनी अग्नी द्यावा. नाही तर मला मुक्ती नाही मिळणार...." क..क... काय? अशी तिची शेवटची इच्छा होती?” होय सर!' व्यंकट म्हणाला, "आणि तुम्हाला ती पुरी केली पाहिजे!” | "पण ते कसं शक्य आहे व्यंकट!" गुरू अस्वस्थ होत म्हणाला “अरे, काही झालं तरी तिचं लग्न झालं होतं आणि बालाजी तिचा धर्माचा नवरा आहे. "नवरा?” व्यंकट संतापानं थरथरत बोलला, “सैतान, पण तोही परवडला असता, त्या पलीकडचं काम होतं आमच्या बालाजीचं, खरं सांगतो सर, त्याला भाऊ म्हणून घेण्याचीही शरम वाटते. त्याच्यामुळेच वैनीनं जाळून घेतलं असणार...' । गुरू कमालीचा हतबुद्ध. कानात व्यंकटचे शब्द शिशाप्रमाणे भरले जात होते आणि त्याचं अंतर्मन दग्ध होत होतं. नजरेसमोर बेबीचा उत्स्फूर्त चेहरा, ओठावरचं लक्षदीप । १२५ ________________

मधाळ स्वरातलं 'सर' हे त्याच्यासाठी खास असलेले संबोधन येत होतं! । “सर... तुम्ही खरंच माझे गुरू आहात!, अशाच एका क्रीडा स्पर्धेच्या निमित्तानं केरळला ट्रेननं जाताना, कशावरून विषय निघाला होता कोण जाणे. बेबी बोलून गेली होती. “केवळ गुरूच नाही, तर फ्रेंड, फिलॉसॉफर आणि गाईडसुद्धा.' “बेबी, मी केवळ तुझा कोच आहे. तोही नोकरी करणारा. एन. एस. आय. कोच. मी फार काही करतोय असं नाही. इतकंही एका माणसानं दुस-या माणसाला मानू नये..... त्याला मग अहंकार होतो की, आपण खूप काहीतरी आहोत. । “सर... आय स्वेअर! मी खरं बोलतेय, पण मला यापुढे जाऊन म्हणायचं आहे की, त्याहून तुम्ही माझ्यासाठी काकणभर जास्त आहा. ते काय, मला सांगता येणार नाही, पण...' ते तिचे शब्द आजही गुरूच्या स्मरणात आहेत. । त्यावेळी तर मनमानस एक अनाम आनंदाची व उत्तेजनाची कारंजी थुईथुई उडवत चिंब झालं होतं! तो प्रसंग कर्नालला शंभर मीटर धावण्याची स्पर्धा बेबीनं नव्या राष्ट्रीय उच्चांकासह जिंकली होती. तिनं क्रमांक एकच्या मधल्या प्लॅटफार्मवर उभी राहून मान वाकवीत सुवर्णपदक महनीय राज्यपाल महोदयांच्या हस्ते स्वीकारलं होतं. गुरू भरलेल्या डोळ्यानं तो क्षण एकटक पाहात होता. एक कोच, एक प्रशिक्षक म्हणून त्याच्यासाठी दिवस मोठा भाग्याचा होता. कारण ती ऑलिम्पिक स्पर्धेसाठी पात्र ठरू शकत होती. त्यासाठी बेबीवर कडी मेहनत घ्यायची आणि भारताचं अॅथलेटिकमधलं पदक तिच्या रूपानं महाराष्ट्राला पुन्हा मिळवून द्यायचं. यापूर्वी फक्त १९५२ च्या हेलसिंकी ऑलिम्पिकमध्ये. खाशाबा जाधवानं कुस्तीतलं पहिलं पदक मिळवलं होतं. बेबीत ती क्षमता खचितच होती! पत्रकारांनी तिला पदक स्वीकारल्यानंतर तिथंच गाठत प्रतिक्रिया विचारली. प्रिय आमुचा एक महाराष्ट्र देश हा! ती उत्स्फूर्तपणे म्हणाली होती, “माझं हे पदक माझ्या राज्यासाठी मिळवलंय आणि माझ्या गुरूंसाठी, टीचरसाठी. त्यांच्याविना मी कुणी नाही. केवळ एक मातीचा गोळा होते. त्यांनी मला घडवलं. मी मी त्यांचे शिल्प आहे, त्यांची निर्मिती आहे. आता गुरूच्या डोळ्यात अश्रृंची गर्दी झाली आणि त्यानं प्रयत्न करूनही ते चुकारपणे एक एक, दोन -दोन करीत ओघळत राहिलेच. याचं त्याला भान नव्हतं! पण त्याला मित्र व गुरू-मार्गदर्शकापेक्षा अधिक काही मानणाच्या बेबीचं त्याच्याकडे जरूर लक्ष होतं! हा खरा गुरू आपला. अगदी जवळचा. फार सच्चा, खोलवर मनात उतरलाय. आपल्या पराक्रमानं आनंदाश्रू ढाळतोय..... पत्रकार, टीव्ही व स्टिल कॅमेरामनची गर्दी दुस-या क्रीडा स्पर्धेसाठी बाजूच्या स्टेडियममध्ये निघून गेली आणि बेबी मघाशी ज्या वेगानं पळत होती त्याच वेगानं धावत त्याच्या जवळ आली आणि जगाचं भान हरवून त्याला तिनं मिठी मारली. १२६ । लक्षदीप ________________

सर.... सर...' तिला काय बोलावं हेच कळत नव्हतं. फक्त मिठी अधिक घट्ट करीत त्याच्या छातीवर विसावली होती. “आय - आय अॅम प्राऊड ऑफ यू बेबी." “खरंच सर.... तिनं मान वर करीत त्याच्याकडे पाहिलं. आता गुरूचे आनंदाश्रू मुक्तपणे वाहत होते. हा नेहमीपेक्षा वेगळाच गुरू तिला वाटत होता. जणू तिला, तिच्या सुप्त मनाला कुठंतरी अबोधपणे कल्पिलेला गुरू गवसल्यासारखा वाटला. बेबीनं नकळत टाचा उंचावल्या आणि त्याच्या अश्रूभरल्या डोळ्यांवर ओठ ठेवले आणि ते अश्रूकण काही क्षण बेभानपणे टिपत राहिली... एका कॅमे-याचा फ्लॅश झळकल्याची जाणीव झाली. भानावर येत गुरूनं तिला दूर सारलं. “बेबी, भानावर ये. प्लीज.... आणि त्यानं वळून पाहिलं. एक परदेशी तरुणी, बहुधा हौशी क्रीडा फोटोग्राफर किंवा टुरिस्ट असावी. तिनं त्याच्या त्या बेभान पण फार उत्कट क्षणाला कॅमेराबद्ध केलं होतं! “इट इज सच ए टचिंग अॅण्ड टेंडर मोमेंट... आय कांट रेजिस्ट टू कॅप्चर इट...' तिनं खुलासा केला. “तुम्ही इथं कुठं उतरलात ते सांगा. रात्रीच कॉपी तुम्हा दोघांना पाठवीन. त्या रात्री हॉटेलच्या लाऊजमध्ये हॉटेल मालकानं विविध क्रीडा प्रकारांतील विजेत्या खेळाडूंसाठी खास कॅडललाईट डिनर दिलं होतं. एका टेबलावर ते दोघे होते. त्या परदेशी तरुणीनं । पाठवलेलं ते रंगीत छायाचित्र त्यांच्या पुढ्यात होतं. ते किती सुरेख होतं. गुरू तिच्या चेह-यावरचे भाव पुन्हा पुन्हा निरखीत होता. तर त्याचे पाणावलेले डोळे किती बोलके आहेत, याची तिला जाणीव होत होती. त्याला तिच्या त्या बेभान मिठीचा स्पर्श पुन्हा पुन्हा आठवत होता. आपण तिच्यासाठी कोण आहोत? केवळ प्रवासात, ट्रेनमध्ये ती जे म्हणाली त्याचा अर्थ काय लावायचा? आणि आजचं तिचं वर्तन? । नाही गुरू, तुझ्या तीव्र कल्पनाशक्ती असलेल्या मनाला थोपव. काहीही अर्थ, कोणतेही निष्कर्ष काढू नकोस. आजचा दिवस तिचा पराक्रम आणि ही कॅडललाईटमधील डिनरची रात्र नासवू नकोस... तुमच्या दोघांच्या नात्याला कसलंही लेबल लावू नकोस. ते फार गहिरं, फार सच्चं आणि परस्परांसाठी सुखद व प्रेरणादायी आहे, हे पुरेसं नाही का? गुरूनं ते मनातले ओढाळ विचार निग्रहानं बाजूस सारले आणि तिच्याशी तो हलकंफुलकं बोलू लागला. पण तिनं बोलताना अक्षरश: बॉम्बगोळाच टाकला. त्यावेळी त्याला वाटलं होतं, आपल्या मनात जे अस्फुट वाटत होतं हे केवळ कल्पनारंजन होतं.... तिच्यासाठी आपण केवळ गुरू - टीचर व फार तर जवळचे मित्र आहोत. बस. बेबीनं किमान आजचा दिवस व कॅडललाईट डिनरची ही सुखद संध्याकाळ नासवायला नको होती. आपण त्यासाठी मनाला थोपवलं होतं. पण... लक्षदीप ॥ १२७ ________________

सर, एक तुम्हाला सांगू की नको, कळत नाही, पण मन अस्वस्थ झालंय म्हणून सांगते.' बेबीच्या त्या प्रस्तावनेत गुरूला एक अनिष्ट संकेत जाणवला. त्यामुळे तो म्हणाला, “नको बेबी, आज नको, पुन्हा कधी." “प्लीज सर, मला बेचैन होतंय आणि ही बेचैनी कशाची हेही कळत नाहीये. रात्रभर मी झोपू नाही शकणार, म्हणून ‘प्लीज' सर. “तसं असल तर ओके.' खांदे उडवीत तो म्हणाला, “तुला आज पुरेशी झोप मिळणं आवश्यक आहे. कारण उद्या फोर बाय फोरची चारशे मीटर्सची रिले दौड आहे. इतर तिघींचा सध्याचा रनिंग टाईम आणि तू आज शंभर मीटरमध्ये नोंदवलेली वेळ पाहता महाराष्ट्राला आणखी एक गोल्ड मेडल मिळणं सहज शक्य आहे. आजच्यापेक्षा एक सेकंद कमी वेग राहिला तरी चालेल. पण नको बेबी. तुला आजचा वेग कायम राखला पाहिजे, नव्हे, वाढवला पाहिजे. आणखी दोन महिन्यांनी ऑलिम्पिक पात्रतेसाठी चाचणी स्पर्धा होईल.... तेव्हा एक ते दीड सेकंद वेळ वाढवली पाहिजे. तर तुला ऑलिम्पिकच्या अंतिम आठ स्पर्धकांत स्थान जरूर मिळेल. पी. टी. उषानंतर तूच है। स्थान मिळवणारी दुसरी भारतीय महिला ठरशील. पण तुला तिच्यापुढं गेलं पाहिजे, पदक मिळवलं पाहिजे. “पुरे, पुरे सर. बेबी म्हणाली, “तुम्ही फार मोठी स्वप्नं पाहता. मला, मला भीती वाटते सर. आणि प्रश्न पडतो सर की, मी ती पुरी करण्याइतपत सक्षम आहे का? “एस, डेफिनेटली बेबी. यू आर माय फाइण्ड अॅण्ड क्रिएशन. हे मी नाही, तूच नेहमी म्हणतेस ना? मनापासून? खरंखुरं?" होय सर. मग माझा माझ्या क्रिएशन्सच्या क्षमतेवर पूर्ण विश्वास आहे. यू कॅन विन, नो, यू विल बिन. ओ.के. ओ. के. सर आय प्रॉमिस यू...." तिनं त्याच्या हातावर आपले हात ठेवीत म्हटलं... पण त्यात नेहमीचा जा आणि आश्वासकता नव्हती. ती म्हणाली, “घरी साताव्याला फोन केला आई बाबाना. तेव्हा त्यांनी माझ्या यशाबद्दल अभिनंदन करताना त्यांच्या मते एक आनंदाची बातमी दिली...." अच्छा... मी पण त्या आनंदात सामील होईन की. | “सर, आय अॅम कन्फ्युज्ड.... माझ्या मनाचा गोंधळ उडालाय. मला हे हवं हात की नाही कळत नाहीये. आज काहीतरी वेगळंच होतंय. बेबी म्हणाली, “पण तुम्हाला सांगितल्यानंतर मन तरी शांत होईल. म्हणून... । “शुअर, बोल ना!” १२८ ॥ लक्षदीप ________________

तुम्ही तर जाणता सर की, आमच्या समाजात तशी लवकरच लग्नं होतात अगदी अल्पवयीन नाही, तरी अठरा वर्ष संपता संपता तरी केली जातातच. त्यामानानं चोवीस वर्षांची मी घोडनवरीच म्हणायला हवी..." गुरूच्या काळजाचा एक ठोका निसटला. त्याला कळेना असं का व्हावं? “पंधरा दिवसांपूर्वी माझा दाखवण्याचा कार्यक्रम झाला. तिकडून पसंती आली आहे.” तुला ते पसंत आहे?" मला आई-बाबांनी विचारलंच कुठं? त्यांनी त्यांना संमती देऊन टाकली आहे. मी परतताच हळदीचा कार्यक्रम आहे. आय मीन, साखरपुड्याचा." बेबीचा स्वर कापते होता, “तुम्ही याल सर त्यासाठी?" । “छट, कदापि नाही." ताडकन तो म्हणाला आणि स्वत:शीच मनोमन तो शरमला. आपली ही टोकाची तीव्र नकाराची प्रतिक्रिया का? त्याला प्रश्न पडला होता. याक्षणी तरी त्याच्याकडे त्याचं उत्तर नव्हतं, पण कसाबसा स्वत:ला सावरत म्हणाला. “त्याचं असं आहे बेबी, तुझ्या घरच्यांना ते रुचेल काय? पुन्हा मी पडतो बी. सी., दलित..." “तुम्ही माझे गुरू आहात. इथं जातीचा प्रश्न कुठे येतो?" बेबी भावुक भाबडेपणानं म्हणाली, "केवळ गुरूच नाही तर फ्रेंड, फिलॉसॉफर व गाईड आहात. त्याहून जादा अधिक जवळचे आहात. ते कसं? सांगता येत नाही, पण मी मनापासून सांगते सर, तिचा सूर कमालीचा प्रांजळ होता. त्यातली सच्चाई व आर्तता त्याला जाणवत होती... बेबी, मलाही असंच काहीसं वाटतं.. तू - तू माझ्यासाठी ‘स्पेशल' आहेस. तुझा धावण्याचा सराव घेताना मीही तुझ्या सुसाट वेगाशी स्पर्धा करू पाहायचो अन् । त्यात आनंद मिळायचा... तुझ्या समवेत धावताना मन हलकं, तरल असायचं. मी कधी विचार केला नाही. मनाचे व्यवहार खरंच कळत नाहीत. त्यामुळे तुझ्याबद्दल वगळ, काहीतरी खास सच्चं वाटतं. त्याचा अर्थ आजही उमगत नाही. पण, पण कुठतरी तुझा विवाह ठरल्याचं ऐकन धक्का का बसला?" | सर, लग्नाला आणि दाखवून घ्यायला माझी ना नव्हती है खरं, पण एवढ्या ९... हे सारं काही... मला कळत नाही, यामुळे मी खुश आहे की नाही?” “का? तो तुला पसंत नाही?" | तसे काही नाही. त्याचं खानदानी घरणं आहे. दिसायला तसा तो नक्कीच अहि. हाटेलचा व्यवसाय आहे. पण, पण मला तो अपरिचित आहे... मला भीती वाटते.." कसली?" लक्षदीप ॥ १२९ ________________

ते सांगता येत नाही, पण का कोण जाणे, माझ्या मनाला कसले संकेत मिळतात की, मला नाही कळत मला काय वाटलं ते...' बेबी म्हणाली, “मला आज जागून डायरी लिहिली पाहिजे. स्वत:ला शोधण्यासाठी. | “पण बेबी, जास्त जागरणं नकोत. उद्याच्या रिले स्पर्धेत तुला आजचा बहारदार परफॉर्मन्स रिपीट केला पाहिजे. तुम्ही माझ्यावर नाराज नाहीत ना? कशाला मी नाराज होईन?' गुरू स्वत:च्या मनाला आवरीत चंद्रबळ आणीत, मुद्रा हसरी करीत म्हणाला, “पण त्यासाठी एक प्रॉमिस हवं. उद्या सुवर्णपदक मिळायला हवं! डन सर. मी उद्याही सर्वोत्कृष्ट परफॉर्मन्स देईन.” .....व्यंकट त्याच्या खांद्यावर हात ठेवीत म्हणाला, “सर, मी तुमची अवस्था समजू शकतो. आज पोस्टमार्टम होईल. त्यामुळे उद्या अंत्यसंस्कार होतील.. तोवर विचार करा. वैनीची अंतिम इच्छा पूर्ण व्हायला हवी. मी तुम्हाला हमी देतो. फक्त तुम्ही हो म्हणायचं आहे.” | "लेट मी थिंक, अजून मी धक्क्यातून सावरलो नाहीये व्यंकट,' गुरू म्हणाला. बेबी आता आपल्यात नाही यावर अजूनही विश्वास बसत नाही आणि तू अंत्यसंस्काराची बात करतो आहेत... संध्याकाळी माझ्याकडे ये. मग आपण बघू काय करायचं ते..." “ओके सर', व्यंकट म्हणाला. आपल्या खांद्यावर लटकलेल्या बँकेतून त्यानं एक डायरी काढली. ती त्याला देत म्हणाला, “सर, ही बेबी वैनीची डायरी आहे. ती मला तिच्या बेडखाली मिळाली. त्यात तुमचा फोटो होता... म्हणून तुम्हांला ती देतोय." व्यंकट... तू-तू... मला-मला...' नाही सर. मी कसलीही गैरसमजूत करून घेत नाहीय... व्यंकट किती समंजस व सुजाण बोलत होता. आश्वासकही. । “मीही तुम्हांला मानतो. माझ्यासाठी पण तुम्ही आजही गुरू आहात. मी मात्र तुमचं शिष्यत्व निभावू शकलो नाही. तुमच्या माझ्याकडून फार अपेक्षा होत्या; पण... खैर. जाऊ द्या ते. ही डायरी घ्या सर...' | घरी आला तरी गुरू सुन्न. मन बधिरलेलं. समोर टीपॉयवर डायरी पडलीय. ती उघडून पाहायचा, वाचायचा धीर होत नाहीये. अस्वस्थतेला वाट मिळावी म्हणून एकामागून एक सिगारेट ओढतोय फसाफसा. छाती धुरकटलीय. नाका-तोंडात धुराचा दर्प दाटलाय. पण अस्वस्थता कमी व्हायचं नाव घेत नाहीय. “माफ कर बेबी.' त्याच स्वत:शीच पुटपुटणं. “तुझ्यापुढे मी सिग्रेटा लिमिटमध्ये ओढायचो. तुला मला धाक १३० । लक्षदीप ________________

होता. आता तूच नाहीस तर... तर..." | आपलं आणि वेबीचं गुरू-शिष्येपेक्षा अधिक खोल नातं होतं. ते न कळताच संपलं. आपण त्यावर कधी विचार केला नाही. पण बेबी डायरी लिहायची हे आपल्याला माहिती होतं. | "डायरीलेखन हा माझा स्वत:ला जाणायचा प्रयत्न असतो तर... प्रत्येक वेळी तो सफल होतोच असं नाही; पण मी तो प्रयास करते... ही-ही माझ्यासाठी एक प्रकारची मनोक्रीडा आहे. जशी मी सुसाट पळते. तसंच माझं मनही वायुवेगानं पळतं. फक्त त्याला दिशा नसते. लक्ष्य नसतं. विनिंगपोस्ट नसतं, जिथं थांबायचं असतं. त्यामुळे मन सतत पळतं. अचपळ मन माझे नावरे आवरिता' शाळेत असताना रामदासांची करुणाष्टके मी पाठ केली होती. पाठांतर स्पर्धेसाठी. त्यातली ही एक ओळ आहे. मला सार्थ लागू होणारी. या माझ्या अचानक अचपळ मनाचा शोध घेण्यासाठी हे डायरी लेखन!” गुरू पुढे झुकत डायरी हाती घेतो. आणि मधलंच कुठलं तरी पान उघडतो. तिथं त्यांचा कर्नालचा त्या परदेशी तरुणीनं घेतलेला फोटो असतो. तो पाहताच तो पुन्हा अनावर होतो. काही वेळानं स्वत:ला सावरत तो मजकूर पुढे वाचू लागतो. “गुरू... डायरीत मी तुम्हांला कधीच 'सर' संबोधलं नाहीय. कारण मला माहित नाहीजुन्या जमान्यातला गुरुदत्त मला मनस्वी आवडतो. तुमचं तेच नाव मला म्हणूनच प्रिय आहे. आजचा दिवस माझ्यासाठी अनेक अर्थानं अविस्मरणीय आहे. शंभर मीटर धावण्यातला नवा राष्ट्रीय विक्रम नोंदवीत सुवर्णपदक पटकावणं हा निखळ आनंदाचा क्षण. हे पदक मी तुमच्या चरणी अर्पण केलंय. ही धावपटू बेबी राणे तुमची निर्मिती आहे... मी नाही, तुम्ही जिंकलात सर! , पण तुमच्या नव्या-नव्या, पहिल्यापेक्षा मोठ्या स्वप्नांनी मला आजवर नेहमीच मोह घातला आहे. नव्हे, तुमच्या स्वप्नपूर्तीचं मी मला साधन समजते; पण तुमचं आजचं माझ्याबद्दलचं ऑलिम्पिकचं स्वप्न- मला प्रथमच भीती वाटली सर. मी-मी कदाचित पुरं नाही करू शकणार, प्रथमच मी साशंक आहे. थोडीशी भयभीतीही... | माझं लग्न ठरलंय. ते होणारच. मला ते टाळता येणे शक्य नाही; पण त्याचा ६ का वाटत नाहीये? मनात कसलं तुफान उठलंय? कळत नाहीय. | भार आजचा एक उत्कट क्षण साकारणारा त्या विदेशी तरुणीनं टिपलेला | फोटो आहे. त्या फोटोतले मी माझे भाव वाचायचा प्रयत्न करीत आहे. मो-मी तुम्हाला नकळत आवेगानं मिठी घातली. तुमचे वाहणारे अश्रू ओठांनी ल. ती उत्स्फूर्त कृती होती. पण फार खरी व निर्मळ होती. मला त्याचा कधीही १२चात्ताप होणार नाही. काही झालं तरी हा फोटो मी जपून ठेवणार. डायरीत तो खुणेसाठी वापरणार..." लक्षदीप ॥ १३१ ________________

गुरूनं त्या फोटोवर ओठ टेकवले... तिनं त्यावेळी जसे त्याच्या डोळ्यांवर अश्रूकण टिपण्यासाठी टेकवले होते. ‘जो बात तुझ में है, तेरी तसबीर में नहीं.' हेच खरं, आपण तिला शेकहॅण्डखेरीज कधीच स्पर्श केला नाही. त्यावेळी तिनं मिठी घातली तोच एकमात्र स्पर्श. त्यावेळीही आपण संकोचानं तिच्या पाठीवर हात फिरवत असल्यामुळे तिच्या स्पर्शाची शरीराला सोडा, मनालाही पूर्ण जाणीव झाली नाही. त्याक्षणी आपल्याला आपलं दलितपण का आठवत होतं? आपण का आक्रसत होतो? या प्रश्नांपासून आपली सुटका व्हावी म्हणून त्यानं डायरीचं पहिलं पान उघडलं. त्यावर शीर्षक होतं. 'आज मला गुरू भेटला!' आज मला गुरू भेटला! बाजारात अचानक पाठीमागून कुणीतरी आलं आणि हातातली पर्स हिसकावून घेतली. क्षणात जाणीव झाली की, तो चोर आहे. मी त्याचा पाठलाग करू लागले, पण वाटेत गुरूना, तेव्हा ते अजनबी होते, धडकले. त्यांना पळणा-या चोराकडे बोट दाखवत म्हटलं. त्याला पकडा.' ते म्हणाले, 'तुला चांगले पळता येतं. पळ, मीही सोबत आहे. तूच त्याला पकडायचं. तुझा वेग कमी पडला तर मी त्याला पकडेन. आय अॅम रनर.' मला कसली तरी अनामिक स्फूर्ती चढली. मी सुसाट पळत त्या चोराचा पाठलाग करू लागले. गुरूही माझ्या बरोबरीनं पळत होते. आणि म्हणत होते रन बेबी रन!' पण माझी ताकद संपुष्टात येत होती. वेग कमी होत होता. तेव्हा त्यांनी धावून पुढे जात त्या चोराला पकडलं आणि माझी पर्स मिळवली. तोवर मी तिथे पोहोचले होते. त्यांनी चोराला दोन लाथा देत म्हटलं, ‘मघाशी जेवढ्या वेगानं पळालास, त्याहून जादा वेगानं पळत इथून सुटायचं, नाही तर पोलिसांत देईन तुला..." कुल्ल्याला पाय लावत तो भेकड पळून गेला. मी गुरूचे आभार मानले. तेव्हा ते म्हणाले, "नुसत्या आभारानं काम नाही चालणार. बक्षीस हवं.” मी म्हणाले, “मी गरीब आहे हो. पर्समध्ये जेमतेम शंभर रुपये असतील; पण तेही मला फार आहेत." वेडे, मला असं बक्षीस नकोय, ते म्हणाले. मी न समजून विचारलं, “मग काय देऊ तुम्हाला?” “मला तू हवी आहेस - शिष्या म्हणून. तू छान पळतेस. तुझ्यामध्ये विजेच्या धावपटूची क्षमता आहे. तुझी पावलं लांबसडक आहेत आणि स्प्रिंटही छान पडतात. यू आर नॅचरल रनर.” “खरंच सर. लहानपणापासून मला पळायला आवडतं." मी म्हणाले, "खरच मी छानपैकी रनर होईन?” ऑफकोर्स; पण त्यासाठी तुला खूप मेहनत करावी लागेल. आणि स्वत:ला १३२ लक्षदीप ________________

या गुरूच्या हवाली करावं लागेल. तुझ्यापासून मी किमान राष्ट्रीय पदक मिळणारी धावपटू निर्माण करेन.” आज मला माझा गुरू भेटला होता आणि त्याच्या हाती मला सोपविण्याचा निश्चय केला होता.” त्यांच्या पहिल्या भेटीचा प्रसंग त्याच्या मनात डायरी वाचताना जागृत झाला होता. गुरूनं आणखी एक मधलं पान उघडलं. “मला कळत नाही, गुरू माझ्याकडे असं का पाहतात? सराव झाल्यावर दम खाण्यासाठी मी स्टेडियमच्या प्रेक्षक गॅलरीत वर जाऊन बसते. ताजी हवा मिळते म्हणून. तेव्हा माझ्यामागं गुरू पळत येतात. माझ्या हाती टॉवेल देतात घाम पुसण्यासाठी व थंड पाण्याची बॉटल... । | पळून तापलेलं व भात्याप्रमाणे फुसफुसणारं शरीर शांत होण्यासाठी मी वारा घेत बसून असते. आणि गुरू माझ्याकडं अधूनमधून अनिमिष नेत्रानं पाहत असतात.... वा-यानं भुरभुरणारे केस आवरीत मी जेव्हा त्यांना पाहते, ते नजर चुकवतात. या खेळाची मला गंमत वाटते. मनात काहीतरी उष्यागोड वाटतं. काय ते कळत नाही.” | पुन्हा एकदा गुरू तो फोटो पाहतो. हा तिचा चेहरा एका अस्सल स्त्रीचा आहे, जी एकाच वेळी माता, कन्या, सहचरी व सखी सारं - सारं काही आहे. पुरुष तत्त्वाला आपलंसं करणारी प्रकृती. सखी.... मनात काहीतरी झणझणतं - सखी. आणि काय नवल! गुरू पुन्हा मधलं एक पान उघडून वाचतो. “गुरू, तुम्ही माझे कोण आहात? टीचर, कोच या अर्थानं गुरू तर आहातच, पण त्याहून माझे चांगले मित्र आहात. मित्रापुढे माणसाला मोकळ, दिलखुलास वाटतं. सारखं चिवचिवत राहावसं वाटतं. अगदी साधी, निरर्थक बाबही सांगावीशी वाटते. मला तुमच्या सहवासात तसं वाटलं. म्हणून तुम्ही माझे सच्चे व एकमेव मित्र आहात! आणि गाईडही. मला मार्गदर्शन करणारे. । फिलॉसॉफर! नक्कीच. कारण मला माझ्या जीवनाचे सार्थक कशात आहे. हे पटवून दिलंय. तुमच्यामुळे माझ्या जीवनाचं मी तत्त्वज्ञान बनवलं. वेग आणि धावां हा माझ्या जीवनाचा मूलमंत्र बनला. त्यासाठी साधना, शरीराला व्यायाम, आहार व नियमित जीवनशैली - त्यासाठी हरेक क्षण सजग ठेवणं, वेग हा माझा धर्म आणि १ळणं हे माझं कर्मकांड चांगल्या अर्थानं बनलं. सो यू आर माय फिलॉसॉफर. पण याहून तुम्ही माझ्यासाठी जादा काही आहात? आपलं हे नातं सुप्त मनाला जावल, पण त्याला नाव काय द्यायचं? हा मला पडलेला प्रश्न होता, पण अचानक त्याला नावे सापडलं, पण त्याचा अर्थ अद्याप अस्पष्ट आहे. मात्र त्या अपूर्णतेही ‘गोडी लक्षदीप 1 १३३ ________________

आहे. ‘गोडी अपूर्णतेची लावी जिवास वेड’ हेच खरं. मला जुने सिनेमा आवडतात. टीव्हीवर आजच अमिताभ-राखीचा सिनेमा पाहिला. 'बेमिसाल, त्यात अमिताभ राखीला 'सखी' म्हणतो. या नात्याचा अर्थ सांगताना तिचा बाप ए. के. हनगल म्हणतो. 'महाभारतात श्रीकृष्ण द्रौपदीला सखी म्हणायचा आणि ती त्याला सखा.' गुरू, तुम्ही माझे सखा आहात, पण, पण मी तुम्हाला हे कधीच सांगणार नाही. आपला समाज ते समजणार नाही, पण एक विचारावंसं वाटतं. 'तुम्हाला मी कधी सखी वाटेन का हो?' पुन्हा गुरूचे डोळे झरू लागतात. “बेबी, सखी... होय, होय आज मी तुला सखी म्हणतोय. पण ते ऐकायला तू कुठे आहेस? मला समजायला फार उशीर झाला गं!” डायरीचं आणखी एक पान. उद्या माझा बालाजीशी विवाह होणार. मन बेचैन आहे. मला तो समजून घेईल का? माझ्या व गुरूच्या नात्याला? आणि माझं धावपटूचं करिअर... तो मला साथ देईल? मला गुरूचं ऑलिम्पिकचं स्वप्न साकार करायचं आहे; पण त्यामध्ये माझा विवाह आड नाही येणार? अंजू बॉबी जॉर्जचा नवराच तिचा गुरू, कोच आहे. इथं माझा नवरा मला समजून घेईल? प्रोत्साहन व साथ देईल? तो तसं म्हणतोय खरा, पण त्याचा स्वर सच्चा का वाटत नाही? त्यावर विश्वास का बसत नाही? आणि मुख्य म्हणजे त्याची नजर मला आश्वस्त करणारी का वाटत नाही? प्रश्न, नुसते प्रश्न. माझा हा मूक संवाद आहे तुमच्याशी गुरू गुरू, आज ज्याची भीती वाटत होती तेच घडलं. माझी डायरी नव-याच्या हाती पडली. त्यात आपला तो कर्नालिचा फोटो होता. बालाजी भडकला आणि मला चक्क व्यभिचारी ठरवीत त्यानं 'छिनाल', रांड' अशा शिव्या दिल्या. मारहाणही केली. मी ती सहन केली. का? कळत नाही. भारतीय स्त्री नेहमीच अशी दुबळी असते का हो? नवच्यापुढे पड खाणारी? पण जेव्हा त्यानं तुम्हाला नावं ठेवायला सुरुवात केली, मी न राहवून त्याला स्पष्ट सुनावलं, “तुम्ही मला नाही नाही ते बोललात. मारहाण केलीत. मी सहन केलं. तुमची लग्नाची बायको म्हणून. पण गुरूबद्दल काही बोलू नका. मी ते ऐकून घेणार नाही." “कसं ऐकशील याराबद्दल? छिनाल, रांड साली. पुन्हा त्याच गलिच्छ शिव्यांची बरसात. मी शिंदळकी नाही केली हो.” मी कळवळून म्हणाले. खंडोबाची शप्पथ घेऊन सांगते, मी तुमच्याशी एकनिष्ठ आहे. आणि गुरू है १३४ ॥ लक्षदीप ________________

माझे कोच आणि फ्रेंड, फिलॉसॉफर व गाईड आहेत. महाभारतात द्रौपदीचा श्रीकृष्ण जसा सखा होता, तसा सखा. आमचं नातं असेल तर मानसिक आहे.” | पण आपल्या गावापलीकडं जग नसलेल्या त्या बालाजीला हे कळण्यापलीकडचं होतं. उगीच मी हे बोलून गेले सर. त्याच्या व माझ्यात केवढं अंतर आहे. सर्वच बाबतीत. किती व कशी जुळवून घेऊ? फार त्रास होणार आहे. खूप कठीण जाणार आहे; पण लग्नगाठ पडली आहे. तर निभावली पाहिजे. । माझ्यात तेवढं बळ, तेवढी सोशीकता आहे? वेलीसारखी? आय डाऊट. पण.... म्हणूनच बालाजीनं आपण तिला भेटायला गेलो असताना तमाशा केला होता. बेबीशी चार शब्द बोलताही आले नाहीत. तिचा केविलवाणा चेहरा मनात रुतून बसला होता. तिची, तिची व आपली शेवटची भेट... तो विदीर्ण चेहरा इंगळ्याप्रमाणे डसतो. आपण तरी अशा परिस्थितीत काय करू शकत होतो? । “गुरू, मला खरंच सहन नाही होत हो. हा माझा नवरा आहे की माझ्या मुलीच्या जिवावर उठलेला सैतान? मला धमकावतोय, ऑर्डर देतोय.. उद्यापरवा दवाखान्यात जाऊन गर्भपात करून घ्यायचा. कारण? पोटात वाढणारा गर्भ मुलीचा आहे.... आणि त्यानं मला लग्नाच्या वेळी दिलेलं वचन खोटं होतं, त्याला माझ्या अॅथलेटिक्समधल्या करिअरची तिळमात्रही फिकीर नव्हती. पुढील महिन्यात ऑलिम्पिक पात्रता फेरीसाठी चाचणी स्पर्धेमध्ये माझी भारतीय संघात निवड होण्याचा चान्स होता. ही माझ्यासाठी केवढी मोठी अचिव्हमेंट ठरली असती..... पण बालाजी नवरा होता. खराखुरा. त्याला बायकोची कीर्ती व पराक्रम खुपत होता. लग्नाच्या पहिल्या रात्रीचं त्यानं सांगितलं होतं, ‘आता संसार पहिला महत्त्वाचा. आमचं खटलं (आमच्याकडे बायकोला खटलं म्हटलं जातं सर) आमच्या घरात राहावं. बाहेर मिरवून खानदानाच्या अब्रूची वाट लावू नये.' मी त्यावेळी फारसं मनावर घेतलं नाही. । आगामी क्रीडास्पर्धेच्या दृष्टीनं शरीरसंबंधातून गर्भधारणा तूर्त होऊ नये म्हणून मी त्याला कंडोम वापरायचा आग्रह धरला; पण त्याच्या विकृतपणाचा नमुना पाहा. तो म्हणाला. मी काही छिनाल नाही. कुण्या वेश्येकडे गेलो नाही. मला कंडोम वापरायला सांगतेस? तुला एड्स नाही होणार." पण धनी, मी काय म्हणते..." काही बोलू नकोस, कंडोमनं मला मजा नाही वाटणार. तेव्हा मी ओरल पिल्स घ्यायला सुरुवात केली. त्याला त्याचा सुगावा लागताच त्या गोळ्याचं पाकीट फेकून दिलं व मला शेजेवर फेकीत म्हणाला. मला बाप व्हायचंय. आज मी तुला सोडणार नाही. साली. लक्षदीप १३५ ________________

सर, विवाहितेवरही आपल्याच नव-याकडून बलात्कार होतो. याची त्या रात्री जाणीव झाली. माझ्या वाट्याला हे भोग का यावेत? तो खरंच पराक्रमी होता. त्या रात्रीच्या बलात्कारी संबंधातून मला दिवस राहिले. हा त्याच्यासाठी त्याच्या तथाकथित पौरुषाचा विजयाचा क्षण होता. | काही दिवस तो माझ्याशी ब-यापैकी वागत होता, पण मी अस्वस्थ होते. माझी बरबाद होणारी क्रीडा कारकिर्द दिसत होती. मी केवळ त्याच्यावरच नव्हे तर स्वत:वर आणि पूर्ण जगावरही वैतागले होते. माझा हा वैताग वांझोटा आहे. हे कळत होतं, पण तो जात नव्हता. | एक दिवस मला तो दवाखान्यात घेऊन गेला. माझ्या नकाराला न जुमानता सोनोग्राफी करावयास लावली. गर्भाचं लिंग कळावं म्हणून. ते जेव्हा कळलं आणि मला मुलगी होणार असं डॉक्टरांनी सांगितलं, तो म्हणाला, "डॉक्टर उद्या - परवा आम्ही येतो. गर्भपात करायचा, आम्हाला पहिली बेटी नको.” | मध्यरात्र झालीय. माझा नवरा ढाराढूर झोपलाय. आणि मी डायरी लिहिते आहे. अस्वस्थ मनाच्या उद्रेकाला वाट करून देण्यासाठी. मी-मी काय करू? माझ्या होणा-या गर्भाला स्त्रीलिंग आहे म्हणून अॅबॉर्शननं खुडून टाकू? हा - हा माझ्या स्त्रीत्वचा अपमान आहे; पण मला ते रोखता येईल? माझा नवरा मानेल?" वाचताना गुरू क्षणाक्षणाला धुमसत होता. हादरत होता. ओ माय गॉड, बेबी, खरंच तुझा नवरा सैतान आहे गं.... मला - मला हे आधी कळलं असतं तर मी त्याचा खून केला असता.... होय, तू मला हे कधी फोननं किंवा पत्रानं का नाही सांगितलं बेबी? एवढा का मी परका होतो? डायरीची पुढील पानं वाचायला धीर होत नव्हता. तरीही गुरू हिंमत करून वाचू लागला. मला माझा गर्भपात रोखता आला नाही. काही काळ मी सुन्न होते. पण त्यातून स्वत:ला सावरून फिटनेससाठी व्यायाम सुरू केला. बालाजी सकाळी उशिरा उठायचा. तोवर मी रनिंग करून यायची. पण माझ्या सासूला कुठं हे मान्य होतं? तिनं बालाजीचे कान भरले. पुन्हा मारहाण आणि सक्त ताकीद की, 'खेळ - क्रीडा सारं बंद. आता संसार करायचा फक्त." मी कळवळून म्हणाले. “फार नाही, वर्ष दोन वर्षाचा प्रश्न आहे. एवढी एक स्पर्धा होऊ दे, मग मी सारं सोडून देईन. जरा विचार करा, माझी ऑलिम्पिकसाठी भारतीय संघात निवड झाली तर किती नाव होईल. आपण दोघंही सिडनीला जाऊ. तो देश पाहता येईल." “पुरे ही थेरं. तुझ्यामुळे मी ओळखला जावा तुझा नवरा म्हणून हे मला जमणार नाही. बायको म्हणजे नव-याच्या पायातली वहाण. ती पायातच हवी. मी डोक्यावर घेऊन मिरवणार नाही. समजलं?” १३६ । लक्षदीप ________________

प्लीज, एवढं माझं ऐका, हे केवळ माझं नाही तर माझ्या गुरूचंही स्वप्न आहे." “खबरदार, त्या याराचं नाव काढलंस तर...” ते दिवस माझ्यासाठी काळेकुट्ट होते सर. माझं करिअर संपलं होतं. तुमचं माझ्याबाबत पाहिलेलं वे मला जे साकार करायचं होतं, ते स्वप्न भंगलं होतं? माझ्यासाठी प्रत्येक रात्र पाशवी बलात्काराची होती. 'तुला पुन्हा गर्भार केली पाहिजे. तरच तू घरात गुंतून राहशील.' चार पाच महिने मी नव-याचा हा सैतानी छळ सहन करीत होते. मला त्या काळात दिवस गेले नाहीत. म्हणून बालाजीनं माझी डॉक्टरी तपासणी करून घेतली. गर्भपाताच्या वेळी गंभीर इजा झाली होती. म्हणून माझे युटेरस तेव्हा डॉक्टरांनी काढलं होतं. मी कधीच आई होऊ शकणार नव्हते. एकाच वेळी त्याचा विषाद वाटत होता आणि हायसंही. सैतानाचा गर्भ तसाच पुढं सैतान निपजला तर? त्याचा छळ वाढत होता. सासू म्हणत होती, "तिला टाकून दे.. किंवा फारच दया वाटत असेल तर दुसरा घरोबा कर. ती राहील मोलकरणीसारखी घरचं काम करायला...." माझं कसं व्हायचं सर? मी - मी काय करू?” डायरीचं शेवटचं पान त्रोटक होतं. माझ्या सहनशीलतेचा कडेलोट झालाय सर. मला आता सहन होत नाहीय, कितीदा तरी वाटलं. सारे बंध तोडून तुमच्याकडे यावं. तुम्ही मला नाही म्हणणार नाहीत, याचा विश्वास आहे. आज जाणवतंय गुरू की, मी खरंच तुमची होते. माझ्या मनात तुम्हीच होतात. हे - हे प्रेमच होतं, पण किती वेडी मी, मला आज जीवनाच्या अशा टप्प्यावर समजतंय, जिथून पुढे वा मागे जाण्याचा रस्ताच नाहीय. | मला माहितये, आजचं डायरीलेखन हे शेवटचं आहे. म्हणून इथं मी कबल करते. माझ्या लग्न - संसाराच्या मर्यादा सोडून कन्फेस करते - आय लव्ह यू गुरू - तुम्ही मला हवे आहात. या जन्मी शक्य नाही. निदान पुढच्या जन्मी तरी माझे हाल ना? पुनर्जन्म असेल तर मला तो खरंच हवा आहे. तुमच्यासाठी. माझ्यासाठी आपल्या दोघांच्या सहजीवनासाठी आणि रनिंगसाठी. आय लव्ह यू सो मच. । गुडबाय. त्या संध्याकाळी व्यंकट गुरूला भेटायला आला होता. तेव्हा तो शांतपणे म्हणाला, "नाहीं व्यंकट, मला तमाशा करायचा नाही, बेबीची विटंबना, बदनामी नकोय. त्या नालायकाला करू दे तिचा अंतिम संस्कार. लक्षदीप ॥ १३७ ________________

पण सर?' ही डायरी तिचा आत्मा होता. मन होतं. ते माझ्याजवळ आहे. त्याला भडाग्नी देऊ या.” गुरूनं डायरीचं एकेक पान फाडून लायटरनं पेटवत जाळायला सुरू केलं. व्यंकट अवाक होऊन पाहत राहिला. गुरू केवळ शेवटचं पान व फोटो जाळणार नव्हता. तो त्याच्यासाठी उर्वरित आयुष्य जगण्यासाठी बळ देणारा अमोल ठेवा होता. विशेषतः तिच्या भावभिन्या मिठीची याद देणारा फोटो. आणि डायरीच्या शेवटच्या पानातली तिची प्रेमाची कबुली. मला पुनर्जन्म हवा आहे. तुमच्यासाठी, माझ्यासाठी. आपल्या सहजीवनासाठी, कारण आय लव्ह यू सो मच!” 2- ०- ७ १३८ । लक्षदीप ________________

। १०. ‘लाईफ’ ‘टाईम'चा ‘फॉर्म्युन | तुमची बेल झाली आहे. चला, ऑफिसला चला!" केवळ दोन दिवस व तीन रात्रीची पोलीस कस्टडी, पण हा काळ किती प्रदीर्घ वाटत होता! जणू तो थबकलाय. पुढे सरकत नाहीय. मन दाट निराशेनं भरून गेलेलं. अख्ख्या जगाला आपल्याशी काही देणं-घेणं नाही. बेकारीचा शाप काय असतो हे। लख्खपणे जाणवतंय, त्या व्हाईट कॉलर तरुणांच्या भवितव्याशी खेळू पाहणाच्या नराधमाच्या तोंडाला काळे फसलंय. त्याचा तो तुपकट, गलेलठ्ठ व पैशानं माजलेला चेहरा साबणानं धुऊन एव्हाना पूर्ववत झालाही असेल, पण आपल्या मनात साचलेल्या काळोखाचं काय? तीन रात्रीच्या पोलीस कस्टडीत विविध गुन्ह्यांखाली कैद करून आणलेल्या समाजाच्या विविध स्तरातील गुन्हेगारांच्या संगतीत तो अधिकच दाट झालाय! सिद्धार्थ बोलत होता आणि नामेदव चूप होता. तीन रात्री व दोन दिवस, फक्त अधून मधून दोस्ताला बरं वाटावं म्हणून तो प्रतिसाद देत होता, पण त्याची अशब्द व अव्यक्त व्यथादेखील तीच होती. | आपण बेकार आहोत. अगदी ठार बेकार! नोकरी मिळत नाही म्हणून बेकार तर खरेच, पण जगायलाही बेकार आहोत. या जेलनं ती भावना अधोरेखित झालीय. मुद्रांकित, अधिक गडद. दोघांनी मनोमन ठरवलेलं आहे की, आपण जामिनासाठी प्रयत्न नाही करायचा. त्यासाठी कुणाशीही संपर्क साधायचा नाही. बाहेर येऊन तरी काय करणार आहोत आपण या दुनियेत? आजवर एक स्वप्न होतं - उत्तम करिअरचं. उज्ज्वल भवितव्याचं. आपल्याला अंमलदार व्हायचं होतं. सनदी अधिकारी. आता ते चकनाचूर झालं आहे. आता कदाचित.... कदाचित काय, नक्कीच कधीही ते साकार होणार नाही. कारण आपल्या नावावर आता गुन्ह्याची नोंद आहे. सरकारी नोकरीत नियुक्तीच्या वेळी निष्कलंक जीवनाचा, कोणताही गुन्हा दाखल नसण्याचा दाखला लागतो. आपल्याला या जेलमुळे यापुढे तो कसा मिळेल? लक्षदीप । १३९ ________________

सालं जगणंही आता ओझं वाटतंय! कोठडीतल्या नि:सत्त्व अन्नानं शरीर खंगल्यासारखं वाटतंय. पण त्याच्या कितीतरी अधिक पटीनं मन खंगलंय. खचलंय. एक प्रकारची बधीरता येत चाललीय. | म्हटलं तर हे सिद्धार्थचं स्वगत होतं. स्वत:शीच पुटपुटणं होतं. म्हटलं तर नामदेवाला उद्देशून केलेलं मनाच्या घालमेलीचं प्रगटीकरण होतं. | हा त्याच्या, माझ्या, आपल्या आजच्या अख्ख्या पिढीचा, एम. पी. एस. सी. च्या माध्यमातून चांगलं करिअर करू पाहणाच्या काही लाख तरुणांच्या अस्वस्थतेचा, वैतागाचा आणि संतापाचा तो उत्स्फूर्त व आक्रमक उद्रेक होता. ज्वालामुखीच्या उकळत्या रसासारखा तप्त! | सिद्धार्थ बोलूनचालून भाषाप्रभू, किंचित कवी. मराठी साहित्याचा एन्सायक्लोपिडिया म्हणावा एवढा भाषातज्ज्ञ. नामदेव अर्थशास्त्रामधला किडा, दोघांनी एम. पी. एस. सी. परीक्षा दोन वेळा दिलेल्या. दोघांचेही पेपर छान गेलेले, पण.... आता सारं काही संपलेलं. तीन रात्री पोलीस कोठडीत जागत मन स्वत:लाच विचारीत होतं... आता पुढे काय? एक भलं मोठं, कधीच न संपणारं कृष्णविवर..!! स्पर्धा परीक्षेसाठी विज्ञान घटकाचा अभ्यास केल्यामुळे नामदेवला कृष्णविवर आठवलं. त्याच्या, सिद्धार्थच्या व नेहाच्या उद्याच्या बेकार, शिवाय त्या कृत्यानं शिक्का बसलेल्या गुन्हेगाराच्या जीवनाचं प्रतीक! । ....आणि आज सकाळी पोलीस सांगत येतात, “चला, तुमची बेल झालीय! कुणी व का केली? कशासाठी? असाच निरोप नेहाला. “तुझा व तुझ्या त्या दोन साथीदारांचा जामीन झाला आहे. चल कार्यालयात!” | पोलीस कोठडीतल्या तीन रात्री ती स्वत:ला निक्षून बजावत होती, “नाही बये, तुला धीर सोडून चालणार नाही. तू बिलकूल काही गुन्हा केला नाहीस. त्या नराधमाला खरं तर फटके मारले पाहिजे होते वेताचे. त्या मानानं केवळ तोंडाला काळे फासणं फारच सौम्य शिक्षा आहे. तू गुन्हेगार नाहीस." | पण आपलंच छिद्रान्वेषी मन टोकत होतं, “मारे मोठ्या थाटात दोस्तांसह त्या माजी कुलगुरूंच्या तोंडाला काळे फासलंस! आव तर होता, साच्या परीक्षार्थी बेरोजगार तरुणांच्या संतापाचा तो उद्रेक होता. आज अख्ख्या महाराष्ट्रात दोन ते तीन लाख तरुण - तरुणी एम. पी. एस. सी. परीक्षेचे स्वप्न पाहात आयुष्यातली तीन-तीन, चार-चार, तर कधी पाच-दहा वर्षही, रात्रीचा दिवस करीत अभ्यास करीत आहेत. त्यांनी काय केलं? तम्हा पराक्रमी त्रिकुटाच्या समर्थनार्थ काही मोर्चे काढल्याचं, उपोषणं वगर १४० । लक्षदीप ________________

केल्याचं काही वृत्तपत्रात आलं नाही. त्यांना का एक अख्खी परीक्षा मुलाखतीनंतर रद्द झाल्याची झळ पोहोचली नव्हती? दोन वर्षांच्या त्यानंतरच्या परीक्षांचे निकालही जाहीर न केल्यामुळे त्यांचा नाही जीव अधांतरी टांगला गेला होता? मग त्या सा-यांच्या भवितव्याशी खेळ खेळणा-या नराधमाला आपण तिघांनी तोंडाला काळे फासून त्यांच्या अस्वस्थतेला वाट दिली आणि जेल पत्करला. पण त्यांना त्याचं काहीच कसं वाटत नाही?" का? का? पुन्हा त्याच छद्मी, टोकदार मनाचं घायाळ करणारं विश्लेषण, ते अजूनही सहनशील आहेत. त्यांना अजूनही आशा आहे. त्यांना सनदी अधिकारी व्हायचं आहे. आपल्या नावावर गुन्हा नोंद करून घ्यायचा नाहीय आपल्यासारखं! कारण उद्या सिलेक्शन झालं तर पोलीस दप्तरी गुन्हा दाखल झाला असता तर नावावर काट मारली गेली असती! । ....आणि नेहाचं मन तिला टोचणी देऊ लागायचं. “का असा मूर्खपणा केलास? काय मिळवलं त्यातून? तो नराधम तसाही जेलबंद आहेच. प्रयत्न करूनही, नामवंत क्रिमिनल वकील देऊनही कोर्टानं त्याला बेल नाकारलीय. तो सडतोच आहे. जेलमध्ये! कोर्टातून बाहेर येताना पत्रकारांना उत्तर देताना त्यानं दाखवलेला निर्वावलेपणा व पश्चात्तापाची यत्किंचितही जाणीव नसलेला त्याचा हसरा चेहरा पाहून आपला उद्रेक झाला आणि कोर्टाच्या आवारातच पावसामुळे झालेला चिखल त्यांच्या तोंडाला फासला आणि तोंड काळं केलं." मी-मी काहीच चूक केली नाही. त्यामुळे झालेला गुन्हा आपल्या करिअरच्या आड येणार नाही. पण भांगेत तुळस असावी तसे एम. पी. एस. सी. च्या दलदलीत त्या सान्यांपासून अलिप्त राहणारे सूर्यवंशी सर, ज्यांच्या ज्ञानोदयात आपण शिकलो व त्यांच्या आदर्शानं संस्कारित झालो, ते त्यावेळी किती कळवळून म्हणाले होते, “पोरांनो, तुम्ही या कृत्यानं आपल्या पायावर धोंडा पाडून घेतलात. अरे, मी आणीबाणीत विद्यार्थी नेता म्हणून निदर्शनं केली व जेलमध्ये गेलो. त्यानंतर एम. पी. एस. सी. परीक्षेत टॉपर राहनही नोकरी मिळाली नाही. अन्यथा, आज कलेक्टर झालो असतो. मी इथं होतो ना. सारं काही साफ करायच्या मार्गावर होतो, पण तुम्ही हे काय करून बसलात?” आणीबाणीनंतर सरकारी नोकरी मिळण्याची शक्यता नसल्यामुळे सरांनी लेक्चररशिप पत्करली. पुढे प्राध्यापक झाले. नंतर प्राचार्य. आता एम. पी. एस. सी. चे सदस्य कदाचित उद्या चेअरमन होतील. सारं काही साफ करतील. रखडलेले दोन्ही वर्षाचे निकालही लागतील. पण आपले स्पर्धा परीक्षेचे मार्ग बंद झाले आहेत. आपलं सनदी अधिका-याचं लक्षदीप ॥ १४१ ________________

स्वप्न कधीच पूर्ण होणार नाही! हा - हा माझ्यावर अन्याय असणार आहे. तो नाही मी सहन करणार. आय मस्ट फाईट. पण अवघ्या दोन रात्रीच्या पोलीस कस्टडीनं आपली लढण्याची खुमखुमी जिरली तर नाही? नवरयाच्या छळामुळे त्याला मारून तुरुंगात आपल्या सोबत असलेल्या स्त्रीला आपण काय म्हणालो होतो? “त्याचा खरं तर खून करायला पाहिजे होता आम्ही. पण वाईट वाटतं की, तसं मी करू शकत नाही. कारण या हातानं कुणावर मला अन्याय करता येत नाही! आणि त्याचं वाईट वाटतं. अन्याय सहन करणं हा मोठा अपराध आहे. तो - तो मी का सहन करू? येस् - मला काही तरी केलं पाहिजे. समथिंग ड्रास्टिक, समथिंग ड्रामॅटिक! | पण ही जेलची कोठडी केव्हा संपेल? कुणी आपल्या सुटकेसाठी प्रयत्न करेल? आणि अचानक सुटकेची, जामीन झाल्याची वार्ता. कोण धावून आला त्यासाठी?.... नक्कीच सर असतील! | पोलीस इन्स्पेक्टरच्या कार्यालयात जेव्हा सिद्धार्थ, नामदेव व नेहाला आणण्यात आलं, तिथं सूर्यवंशी सर आणि एक मॅडम खुर्चीवर बसल्या होत्या. त्या - त्या एम. पी. एस. सी. च्या सेक्रेटरी तर नाहीत? नंदिता मॅडम? होय, नक्की त्याच. । “सिद्धार्थ, नामदेव - तुमचा सरांमुळे जामीन झाला. यापुढे नीट वागा. इन्स्पेक्टरनं करड्या आवाजात उपदेशाचा डोस पाजीत म्हटलं, “आणि नेहा, नंदिता मॅडमनं तुझ्या वर्तनाची हमी दिलीय. तू सुद्धा...' नीट वाग.. असंच म्हणायचं ना तुम्हाला सर?' नेहा तिच्या नेहमीच्या आक्रमक सुरात बोलून गेली. “मान्य, की तोंडाला काळ फासणं हा गुन्हा आहे, पण पैसे घेऊन पास करणं हा गुन्हा नाही का? सारी यत्र। वेठीस धरून एका डी. आय. जी. च्या तीन - तीन मुलांना हेराफेरी करून डी. वाय. एस. पी. एकाच बॅचला करणं हा त्यापेक्षा कितीतरी अधिक पट गुन्हा नाही? तुम्हीच सांगा, प्रामाणिकपणे अभ्यास करून सरळ मार्गानं आम्ही अधिकारी, कदाचित डा. वाय. एस. पी. होऊ इच्छितो, पण आम्हाला सरकारनं न्याय दिलाय? केवळ आम्हा तिघांनाच नाही, लाखो तरुणांना असंच वाटतंय. आमच्या जिवाशी सरकारी यंत्रणा क्रूर खेळ खेळतेय... तरीही- “परे नेहा.' नंदिता म्हणाली, “तीन भावांचं एकाच वेळी डी. वाय. एस. पा. व्हायचं ते प्रकरण मीच नाही का शोधून काढलं? मीही त्याची काही कमी किंमत नाही मोजली बेटा. पण असं अविचारानं वागून का न्याय मिळणार आहे? १४२ ॥ लक्षदीप ________________

‘एक्सॅक्टली. मलाही तेच म्हणायचं आहे. सूर्यवंशी म्हणाले, “सिस्टिम बदलली पाहिजे. चांगल्या माणसांनी दृढतेनं चांगलं वागून वाईट माणसांना बाद केलं पाहिजे. व्हाईट करन्सी कॅन ड्राईव्ह आऊट ब्लॅक करन्सी फ्रॉम इकॉनॉमी, तसंच आहे हे. “पण हे शक्य आहे सर? तुम्ही काय, नंदिता मॅडम काय, अपवाद आहात या पोखरलेल्या भ्रष्ट दुनियेत. त्यामुळे भ्रष्टाचार आम असल्याचा व पूर्ण यंत्रणा सडल्याचा नियम अपवादानं नाही का सिद्ध होत?” | सिद्धार्थ म्हणाला, “या तीन रात्रीनं मला एक रिअलायझेशन दिलंय, वुई हँव नो होपस्. धिस कंट्री डोंट नीड अस. काहीतरी डास्टिक केलं पाहिजे. सिस्टिम बदलता येत नसेल तर तिचा भाग तरी बनलं पाहिजे. नामदेव हताश स्वरात म्हणाला, “त्यासाठी फार कोडगं मन लागतं. ते आम्ही कुठून आणायचं? सवाल तोच आहे. टू बी ऑर नॉट टू बी!” युवा पिढीच्या त्या तीन प्रतिनिधींच्या कडवट प्रतिक्रिया ऐकताना तो इन्स्पेक्टरही नकळत मऊ झाला होता. कारण काही वर्षांपूर्वी तोही नेमका याच दिव्यातून गेला होता. दोन वेळा तो पी. एस. आय. ची परीक्षा पास होऊही गृहविभागाला - तेव्हा त्यांच्या परीक्षा एम. पी. एस. सी घेत नव्हती, तर गृहविभाग घ्यायचा - मागणीप्रमाणे पैसे न चारता आल्यामुळे निवड झाली नव्हती. मग इजा बिजा - तिजा नको म्हणून तिसच्या वेळी लेखी परीक्षा पास झाल्यावर जमीन विकून पैशाची सोय केली आणि निवड झाली. पहिल्या वर्षातच दुप्पट जमीन खरेदी करून बापाला दिलासा दिला व भावंडांची सोय केली. मग भ्रष्टाचाराचा सिलसिला चालू झाला. एकदा सुरू झालेला भ्रष्टाचार थोडाच थांबतो? आज ती आपली विकृती न राहता सहज प्रकृती बनली आहे! त्या तीन डी. वाय. एस. पी. एकाच वेळी झालेल्या भावांपैकी एक जण आपला बॉस होता. त्यानं दारूच्या नशेत आपल्या बापानं प्रत्येक स्तरावर सारी यंत्रणा वेठीस धरत व पैसा चारत तिघांना कसं निवडून आणलं, हे कथन केलं होतं. तेव्हा वाटलं होतं, काळ किती झपाट्याने बदलत गेला. तेव्हाचा गृहविभाग सोवळा वाटावा इतकं आजचं एम. पी. एस. सी. कार्यालय भ्रष्ट झालं आहे. आणि गृहविभाग? आपण त्याचाच भाग आहोत. त्याचं काय सांगावं? | आज त्या संतप्त युवकांच्या प्रतिक्रियेनं मन का हळुवार होतंय? कुठेतरी आतून हलल्यासारखं का वाटतंय? नाही, असं मऊ होणं आपल्याला परवडणारं नाही. आपण टफच राहिलं पाहिजे. या खात्यात शिरलो व भ्रष्टाचाराला मिठी मारली, तेव्हाच आपले परतीचे दोर कापले गेलेत. आपण आता सरळ वागू लागलो, तर आपल्या खात्यातील खेकडे आपलेच पाय खाली ओढतील. आपली पापं जगजाहीर करीत आपल्याला खड्यासारखं बाहेर काढतील... नो, आय कांट अफोर्ड इट. लक्षदीप ॥ १४३ ________________

पण या तीन मुलांसाठी मला काहीतरी केलं पाहिजे. तेवढंच परिमार्जन. पापक्षालन. इन्स्पेक्टर साहेब - सूर्यवंशी म्हणाले, “मी गृहमंत्र्यांशी बोललो आहे. यांचं पोलीस रेकॉर्ड बनवू नये म्हणून. उद्या ते पास झाले तर पोलीस रेकॉर्ड त्यांच्या नोकरीआड येऊ नये यासाठी. रिअली आय डोंट नो द प्रोसिजर. पण ही प्रॉमिस मी टू लुक इन टू इट. तुम्ही तेवढं -" “नक्की सर. इन्स्पेक्टर म्हणाला, “तुम्ही मला ओळखणार नाही सर. पण मी तुमच्याच कॉलेजचा विद्यार्थी. तेव्हा आपण प्राचार्य नव्हता. माझी सायन्स साईड होती. त्यामुळे तुमचा प्रत्यक्ष विद्यार्थी नव्हतो; पण तुमचा आदर्श, तुमची तत्त्वं मला माहीत आहेत सर. कदाचित तुम्हाला मला एकेकाळचा तुमचा विद्यार्थी मानणं योग्य वाटणार नाही. कारण... कारण... नो नीड टू टेल यू, बट आय विल डू सर्टनली समथिंग फॉर दीज गाईज. आय प्रॉमिस! | पोलीस स्टेशनच्या बाहेर सूर्यवंशी सर, नंदिता मॅडम व ते तिघे आले, तेव्हा पत्रकार व चॅनेलवाल्यांनी त्यांना गराडा घातला. त्यांना शांत करीत सूर्यवंशी म्हणाले, प्लीज, आज नको. उद्या माझ्या घरी या, तेव्हा त्यांच्याशी बोला.” | आणि तिघांना उद्देशून ते म्हणाले, “तुम्ही माझ्याकडे काही दिवस राहणार आहात. माझा मोठा सरकारी बंगला आहे. तिथं मी एकटाच असतो. तेव्हा चला. थक्यू नंदिता मॅडम, फॉर युवर को-ऑपरेशन! “नो सर, तुमच्याप्रमाणे मलाही वाटलं म्हणून मी सहकार्य केलं. जसं तुम्ही सफाईचे काम करीत आहात, तशीच मीही प्रयत्न करतेय! हे तिघे बळी जाता कामा नयेत एवढंच मला वाटलं.” “आय अॅडमायर युवर करेज अॅण्ड डेडिकेशन टू द कॉज, नंदिता. सूर्यवंशी म्हणाले, “मी बोलूनचालून प्राध्यापक, तुम्ही सनदी अधिकारी, मंत्रालयीन कॅडरचे. उद्या तुम्हालाही आय. ए. एस. चे चान्स पदोन्नतीने असताना हे - हे कशासाठी? “या प्रश्नाचं एकच उत्तर असतं सर... आपला विवेक. आपला कॉन्शस. तो उगी बसू देत नाही - नंदिताचं ते स्मितही काहीसं खिन्न व अट्टाहासाने ओढून आणलेल्या चंद्रबळासारखं होतं. । “ओ. के. सर. मला गेलं पाहिजे. इथून दहिसरला जायला दीड तास लागेल. उद्या मीही येते बंगल्यावर. “बैंक्यू मॅम...' नेहा नंदितापुढे नमस्कार करायला वाकली, तेव्हा तिला मिठीत घेत नंदितानं नमस्कार करू दिला नाही. नेहा पुटपुटत म्हणाली, “तुम्ही - तुम्ही माझ्यासाठी हे... हे... एवढं... ‘‘पुरे. काही बोलू नकोस. उद्या आपण भेटूच! १४४ । लक्षदीप ________________

सूर्यवंशींच्या लाल दिव्याच्या व्हाईट अॅम्बेसेडर कारमध्ये मागच्या बाजूला सरांसोबत सिद्धार्थ व नामदेव बसले, तर पुढील सीटवर नेहा. मुंबईच्या मरीन ड्राईव्हवरून वेगानं पळणाच्या कारमध्ये बसलेले असताना तिघांच्या मनात व नजरेत पुन्हा पुन्हा आपण कधी काळी असेच बड़े अधिकारी होऊ ही पाहिलेली स्वप्नं व त्याचं एका ध्यासपर्वात रूपांतर झालेलं स्मरत होतं. मग आता ती स्वप्नं उद्ध्वस्त झाल्याची जाणीव मनाला ऑफिस सीलच्या लाखेच्या तप्त मुद्रेप्रमाणे भाजत होती. ए. सी. कारची थंड हवा त्यावर दिलाशाचं मलम लावायला असमर्थ होती. सूर्यवंशींच्या हाजीअलीच्या सरकारी क्वार्टर्सचा दिवाणखाना, पत्रकार व चॅनेलवाल्यांनी खच्चून भरलेला. सूर्यवंशी सरांच्या स्टडीरूममध्ये नंदिता त्यांची वाट पाहात होती. सर बेडरूममध्ये तयार होऊन अस्वस्थपणे येरझाया घालीत होते. या तीन पोरांना प्रेसपुढे उभं करणं चुकीचं तर नाही? ती खोचक प्रश्नांना उत्तरं देताना भाडभाड बोलते सुटली तर? पण आता तीर तर सुटलेला होताच. आपणच प्रेस व चॅनेलवाल्यांना आजचं आमंत्रण दिलंय. समजा, दिलं नसतं तरी त्यांनी तिघांना एकत्र वा एकेकटं गाठलंच असतं! त्यामुळे हे तर अपरिहार्यच होतं. . पण आपल्याला कशाची भीती वाटतेय? काल पोलीस स्टेशनमध्ये त्यांच्या बोलण्यात काहीतरी डास्टिक केलं पाहिजे' असा जो निर्वाणीचा सूर होता, त्याचं तर भय वाटत नाही? आपण का एवढे या तिघांत गुंतून पडलो आहोत, असा प्रश्न विचारला तर काय उत्तर द्यायचं? सिद्धार्थ व नामदेव रात्रभर एकत्र बोलत होते. स्वत:ला मोकळे करीत होते. दुस-या बेडरूममध्ये एकटी झोपलेली नेहाही रात्रभर लख्ख जागी होती. पहाटे डोळा लागत होता; पण निद्रावस्थेतही मनात विचारांचं तेच तुफान होतं. तिच्याकडे जेव्हा नामदेव व सिद्धार्थ आले तेव्हा तिला थोडं हायसं वाटलं. एक फिकट स्मित करीत तिनं त्याचं स्वागत केलं. तिघेही काही न बोलता खाली स्टडीरूममध्ये आले. नंदितानं विचारलं, “कसे आहात तुम्ही तिघे?" केवळ ओळखीचं स्मित देत तिघं म्हणाले, “ओ. के. मॅम..." काही क्षणात सूर्यवंशी आले. ते म्हणाले, "चला, सारा हॉल खचाखच भरलाय. मला एवढंच सांगायचं आहे पोरांनो, चॅनेलवाल्यांपुढे संयमित प्रतिक्रिया द्या..." सूर्यवंशींच्या अपेक्षेप्रमाणे पहिला प्रश्न त्यांनाच विचारला गेला. “तुम्ही एम. लक्षदीप । १४५ ________________

पी. एस. सी. चे सदस्य आहात. सर्वात ज्येष्ठ आहात. कदाचित आता चेअरमनही व्हाल. तुम्हाला विशेष लक्ष घालून युवकांना जामीन देऊन का सोडावंसं वाटलं? क्षणभर ते थांबले. चेह-यावर फ्लॅशच्या प्रकाशात पडलेला ताण जाणवावा एवढा त्यांचा चेहरा पारदर्शी व स्वच्छ होता. तो त्यांना लपवायचा पण नव्हता. “वेल, मी एम. पी. एस. सी चा सदस्य आहे. म्हणून मला परीक्षार्थी युवकांची काळजी केली पाहिजे. त्यांच्या भवितव्याशी खेळायचा आम्हाला अधिकार नाही." पण सर, गेल्या दोन परीक्षांचा तीन वर्षांपासून निकाल नाही. एकाच वर्षी एकाच घरची तीन भावंडं डी. वाय. एस. पी. होतात आणि त्याबाबत उच्च न्यायालयात याचिका दाखल झालीय.. ही सारी उदाहरणं हे दाखवतात की, एम. पी. एस. सी. युवकांच्या जिवाशी बेपर्वाईनं खेळत आहे, नाही का?” सूर्यवंशींनी उत्तर देण्यापूर्वी उत्स्फूर्तपणे सिद्धार्थ बोलून गेला, “नक्कीच, आमचा हाच तर आक्षेप आहे. तो आम्ही त्या माजी कुलगुरूंना काळे फासून व्यक्त केला आहे. आमची तक्रार सरांपुढे लेखी नोंदवली आहे. । “जस्ट इमॅजिन! नामदेव दुजोरा देत म्हणाला, “तुमच्याही घरात कदाचित आमच्या वयाची भावंडे, मुलं असतील, तीही कदाचित आमच्यासारखी शासकीय अधिकारी बनायची स्वप्नं पाहत अभ्यास करीत, तारुण्याची तीन - चार वर्षे रात्रीचा दिवस करीत असतील. त्यांची निराश मानसिकता, त्यांची घालमेल व अंतरीचा उद्रेक जाणायचा प्रयत्न करा. मग तुम्हाला कळेल, आम्ही किती व काय काय सोसत आहोत ते. चार दिवसांपूर्वीची आमची काळे फासण्याची कृती ही त्याचा एक उद्रेक होता. ती त्या एका आततायी क्षणाची उत्स्फूर्त व संतप्त प्रतिक्रिया होती, बस्। त्या दोघांना इशा-यानं थांबवत सूर्यवंशी म्हणाले, “मी त्यासाठी प्रयत्न करतोय. मी इथं जॉईन होताना एका मिशननं आलो होतो. आणि पहिल्या दिवसापासून हे दोन वर्षांचे रखडलेले निकाल तयार करून घेण्याचा प्रयत्न केला. आता ते तयार आहेत. “पण एम. पी. एस. सी. मधला भ्रष्टाचार, सावळा गोंधळ? त्याचं काय? मान्य की, पुरी यंत्रणा अलीकडच्या काही काळात सडली आहे. ती दुरुस्त करायची आमची जबाबदारी आहे. सिस्टीममध्ये राहूनच सिस्टीम बदलण्याचं हे काम करायचं आहे!” आता प्रश्नांचा ओघ नंदिताकडे वळला. एका शोधक पत्रकारानं प्रश्न विचारून चक्क बॉम्बगोळाच टाकला. “तुम्हाला यासंदर्भात काही प्रश्न विचारण्यापूर्वी एक उत्तर द्या. तुमची बदली एम. पी. एस. सी. च्या सचिवपदावरून शासनानं परत मंत्रालयात पशुसंवर्धन विभागात केली आहे. तुम्ही त्या तीन डी. वाय. एस. पी. भावांच्या संदर्भात । पोलीस केस केल्यामुळे, हे खरं आहे काय? सूर्यवंशी व ते तिघे हे ऐकून चकित झाले. नंदिताकडे अविश्वासानं पाहतच १४६ । लक्षदीप ________________

राहिले. नंदिताच्या चेह-यावर पत्रकारांच्या व टी. व्ही कॅमे-याच्या नजरा खिळल्या होत्या. कदाचित तिला या प्रश्नाची अपेक्षा असावी. ती शांतपणे उत्तरली. होय, हे खरे आहे. काही दिवसात मला चार्ज सोडावा लागणार आहे. पण त्याचा संबंध तुम्ही पोलीस केसशी का जोडता हे मला कळत नाही. ही रुटीन बदली आहे." उद्या तिच्यावर शिस्तभंगात्मक कार्यवाहीची पाळी आली तर तिनं बचावासाठी हे प्रतिपादन केलेलं होतं. पण त्या पोलीस केसचं काय?" ती चालू राहीलच की आणि मला जेव्हा चौकशीला बोलवतील तेव्हा मी जाईन आणि सत्य काय ते सांगेनच. आता मी त्या सिस्टिमच्या बाहेर आहे. चौकशीत सा-यांनीच सर्व काही खरं सांगायचं असतं, या तत्त्वानं मी सारं खरं मला माहीत असलेलं पुराव्यासह सांगेन आणि बाहेरून सिस्टिम बदलण्यासाठी माझं योगदान देईन!” । | पत्रकारांना छानपैकी बाईट्स मिळत होत्या. तिच्या बदलीची ब्रेकिंग न्यूजही मिळाली होती. “एकूण तुम्ही सिस्टिमशी बाहेरून व सूर्यवंशी सर, तुम्ही सिस्टिममध्ये राहून सिस्टिमशी लढणार आहात. या दुहेरी लढाईचा चांगला परिणाम पाहायला मिळेल अशी अपेक्षा जनतेनं करावी का?" “कदापि नाही!" आवाजाच्या दिशेनं पत्रकारांच्या नजरा व कॅमे-याची लेन्स वळली. तो सिद्धार्थ होता. “वुई हॅव नो होपस्. ही सिस्टिम चिखल झाली आहे. सर व मॅडम त्यात उमललेली दोन कमलपुष्पे आहेत. त्यांना या सिस्टिमनं त्या चिखलातच गाडू नये म्हणजे मिळवली!” । । “आय टोटली अॅग्री वुईथ सिद्धार्थ." नामदेव म्हणाला, “आम्ही खप विचार केला आहे. एम. पी. एस. सी. चा भ्रष्टाचार हा एकूण भ्रष्टाचाराच्या हिमनगाचां एक अंश आहे. उजेडात आलेला. इथून तिथून साच्या राजकीय व सामाजिक जीवनाला भ्रष्टाचाराच्या ऑक्टोपसनं विळखा घातलाय. नथिंग विल हॅपन. धिस कंट्री हॅज रिअली नो फ्यूचर - अॅटलिस्ट फॉर गुड अँड ऑनेस्ट पीपल!” । “सर नेहमी म्हणतात की, गुड करन्सी कॅन ड्राईव्ह आऊट बॅड करन्सी, पण मी ठामपणे सांगते की, इथं बँड करन्सीच आहे सर्वत्र. ती आपल्या पाशवी सामथ्र्यानं नंदिता मॅडम व सूर्यवंशी सर नामक गुड करन्सीला बाहेर काढून त्यांची बदनामी करीत त्यांनाच बाद करतील." नेहा म्हणाली, “त्याची सुरुवात नंदिता मॅडमच्या बदलीनं झालीच आहे." तिथे थेट मझ्याचं बोलणं सूर्यवंशींना मनस्वी भिडलं होतं. त्यांच्या मनातल्या लक्षदीप । १४७ ________________

अबोध भीतीचं त्यांना आतापर्यंत न उमगलेलं कारण हेच तर नाही? । नंदिताच्याही मनावरचा ताण नेहाच्या प्रतिपादनानं उजागर होत तिच्या चेह-यावर प्रतिबिंबित झाला होता. आपण विवेकला प्रमाण मानीत पोलीस केस करायचं धाडस केलं खरं, पण त्याची किंमत प्रशासकीय कार्यवाही, कदाचित निलंबनानं तर मोजावी लागणार नाही? पतीच्या माघारी सिंगल पॅरेंटचा रोल निभावीत आपण दोन किशोरवयीन मुलं वाढवत आहोत. त्यांच्यासाठी मला नोकरी आवश्यक आहे. पण ती पणाला लागली तर नाही? । “मी एक जाहीर करू इच्छितो. नामदेव म्हणाला, “मी स्वप्न पाहिलं होतं, सनदी अधिकारी होऊन इथल्या विकासकामांमध्ये प्रशासनामार्फत योगदान देण्याचं. पण हे अधिकारी आज क्षुद्र कीटक बनले आहेत. जळवा बनलेत जळवा. त्यांना राजकारण्यांच्या तालावर नाचावं लागतं, नाही तर बदली व कार्यवाहीचं ब्रह्मास्त्र वापरून नामोहरम करीत त्याचा पार खुळखुळा केला जातो. हे नंदिता मॅडमच्या आजच्या झालेल्या तडकाफडकी बदलीनं सिद्ध होतं. म्हणून मी प्रशासक होण्याच स्वप्न सोडून देत आहे.. मी इकॉनॉमिस्ट आहे. प्रयत्न केला तर मला प्रायव्हेट बँकींग, इन्शुरन्स वा एम. एन. सी. मध्ये सहज जॉब मिळेल. नव्हे. यापूर्वी मिळालेला जाब नाकारून एम. पी. एस. सी., यू. पी. एस. सी. करिता मी तीन वर्षे वाया घालवली. या देशाला, या राज्याला चांगले ध्येयवादी व प्रामाणिक प्रशासक नको आहोत. तर मग आम्ही स्वत:ला त्यासाठी का पणाला लावायचं? मी प्रायव्हेट कंपनीमध्ये नोकरी पत्करून सुखासीन, आत्मकेंद्री आयुष्य जगू शकतो. तेही आम आदमीच्या शोषणावर जगणं असणार आहे. बट आय हॅव नो अल्टरनेटिव्ह!” “पण मी नामदेवइतका हताश नाही. माझ्यात अजूनही व्यवस्थेच्या विरोधात लढायची खुमखुमी आहे.” सिद्धार्थ म्हणाला, “मी खराखुरा भीमसैनिक आहे. 'जग बदल घालून घाव सांगून गेले भीमराव' यावर माझा विश्वास आहे. मी बंडखोर दलित साहित्यावर व भीम विचारांवर पोसलेला तरुण आहे. मी असा हताश होणार नाही. मी लढाई अर्धवट सोडणार नाही, पण गीअर बदलणार आहे.' म्हणजे काय? जरा विस्तारानं सांगा ना! शुअर, किंचित हसत सिद्धार्थ म्हणाला, “आजवर नामदेव व नेहाप्रमाण अधिकारी होऊन चांगलं प्रशासन देत भारत देश आणि हा आपला महाराष्ट्र प्रगतिपथावर नेण्यात आपलाही सहभाग असावा असं माझं प्रामाणिक मत होतं अन् तसं स्वप्नही होतं. ते आता संपल्यातच जमा आहे. पण मी लढणार आहे. ही सिस्टिम बदलायचा असेल तर राजकीय ताकद हवी. म्हणजे तुम्ही राजकारणात प्रवेश करणार? होय! तिथं ताकद कमावून सिस्टिम बदलण्याचा प्रयत्न करणार. साध्या १४८ । लक्षदीप ________________

भ्रष्टाचाराची गंगोत्री जर राजकारण असेल तर तेच क्षेत्र प्रथम बदलणं आवश्यक आहे. म्हणून मी राजकारण जॉईन करणार आहे. “पण तुम्ही त्याच सिस्टिमचा भाग बनणार नाहीत कशावरून? कारण आजचं राजकारण म्हणजे पैशाचा खेळ. सरपंचपदावर निवडून येण्यासाठी सुद्धा हजार - लाखात खर्च येतो, म्हणून विचारलं." “वेल, मी सिस्टिमविरुद्ध अखेरपर्यंत लढेन की, त्या सिस्टिमचा काही दिवसांनी एक भाग बनेन हे मला आज सांगता येणार नाही, एवढंच मी या क्षणी प्रांजळपणे कबूल करतो! | मनोमन त्यालाच आपला भरवसा वाटत नव्हता. कारण अभावाच्या जिंदगीमुळे पैशाचं महत्त्व तो जाणत होता. अर्थात इज्जतीनं पैसा कमवावा म्हणून तारुण्याची चार वर्षे त्याने अभ्यासात घालवली होती. पण आता सारं संपलं होतं. राजकारणाची वाट त्याला खुणवू लागली हेती. तिथं आपली डाळ शिजेल का? निभाव लागेल का? हे प्रश्न आज तरी अनुत्तरित होते. राजकारणातील तडजोडीचं काय? त्या करताना मोहाच्या वाटा लागल्या तर आपण काय करू? ठामपणे आपण स्वच्छ राहू असं आपलं मन का ग्वाही देत नाही? हा सवाल व ही सल त्याला व्याकूळ करीत होती! । “मी मात्र एकदम ड्रास्टिक अॅक्शन घेणार आहे." नेहा तिच्या नेहमीच्या आक्रमक सुरात म्हणाली. त्याबरोबर हॉलमध्ये शांतता पसरली. साच्या पत्रकारांच्या नजरेत कुतूहल व औत्सुक्य दाटून आलं होतं. “मी, ही नेहा, नक्षलवादी बनणार आहे." तिनं सावकाश पण ठामपणे एका एका शब्दावर जोर देत म्हटलं आणि साध्या मीडियाला उद्याची हेडलाईन व ब्रेकिंग न्यूज सापडली. । “होय, मी पूर्ण विचारांती बोलले आहे. मी नक्सलाईट मूव्हमेंट जॉईन करू इच्छिते. मला माहीत आहे की, आज अनेक राज्यात तिच्यावर बंदी आहे. नक्षलवादी उग्र व हिंसक आहेत. पण ते या अन्यायग्रस्त करप्ट सिस्टिमविरुद्ध लढा देत आहेत हे महत्त्वाचं. आज देशाच्या एकतृतीयांश जिल्ह्यांमध्ये त्यांची चळवळ पसरली आहे. हे कशाचं द्योतक आहे? हजारो तरुण - तरुणी, सुविद्य लोक त्यांना सामील होत आहेत, ते कशासाठी? ही हँव' आणि 'हॅव नॉट' ची लढाई आहे. देशावरील करप्शनचा डाग मिटवायचा असेल तर जालीम उपायांची गरज आहे. तो उपाय माझ्या मते नक्षलवादी चळवळ हा आहे. चारू मुजुमदारांचा आदर्श मला मोह घालतो... आय वॉट टू बी लेडी चारू मुजुमदार अॅड वाँट टू चेंज द होल सिस्टिम!" प्रेस कॉन्फरन्स संपली होती. सारे जण निघून गेले होते. तिघांच्या तीन भिन्न प्रतिक्रियांनी सूर्यवंशी हादरून गेले होते. त्यांच्यातला आदर्शवादी माणूस घायाळ लक्षदीप । १४९ ________________

झाला होता. नेहाची टोकाची भूमिका नंदिताला पटली नव्हती. पण तिला स्वत:ला त्यामुळे लढायला बळ मिळालं होतं! | आत हॉलमध्ये ते तिघे उरले होते. वादळानंतरची शांतता जाणवत होती. अस्वस्थ अन् बेचैन नेहा कोचावर बसली होती. हाताच्या खळगीत हनुवटी रुतवून, एका बाजूला कोचाच्या हातावर तिच्याकडे पाठ फिरवून सिद्धार्थ अवघडलेल्या अवस्थेत बसला होता. तिच्यापासून मनानं दूर गेलेला नामदेव कोचाच्या दुस-या बाजूला सिद्धार्थकडे पाठ फिरवलेला. त्याला आतापासूनच खाजगी कंपनीची, भक्कम आर्थिक सुखाची व सुखासीन उपभोगी दुनिया खुणावत होती. नेहाच्या मनात नक्षलवाद्यांची वाचलेली माहिती घोळत होती. एका अज्ञाताच्या खुणा तिला ऐकू येत होत्या. सिद्धार्थचा हॅम्लेट झाला होता. आपण सिस्टिमविरुद्ध झगडण्यासाठी की त्याच सिस्टिममधील आकर्षणामुळे तिचा भाग बनण्यासाठी आपला ट्रॅक बदलत आहोत, याचा त्याला उलगडा होत नव्हता. मात्र यापुढे यू. पी. एस. सी. व एम. पी. एस. सी. बंद स्पर्धा परीक्षा नाही. ऑफिसर होणे नाही. यावर तिघेही ठाम होते. तिघाना आपल्या तीन दिशा निवडल्या होत्या, मीडियाच्या साक्षीनं! सारे पत्रकार व मीडियावाले निघून गेले होते. तिथे फक्त पूर्वा रेंगळत होती तो सध्या पत्रकारितेचा कोर्स व एका वृत्तपत्रात अर्धवेळ कामही करीत होती. त्याच वेळा तिची स्पर्धा परीक्षेची तयारीदेखील चालू होती. त्या तिघांनी माजी कुलगुरू असलेल्या व आज जेलबंद असलेल्या चेअरमनला काळे फासल्यापासून त्यांची स्टोरी ती करात होती. आजही तिला बराच मसाला मिळाला होता. पण त्यावरून कव्हर स्टोरी' करावा का त्याचं अॅनॅलिसिस करणारं वार्तापत्र करावं, हा प्रश्न तिच्यापुढे होता. का त्या तिघांचं जीवन जाणून घेऊन त्याची ‘ह्यूमन इंटरेस्ट स्टोरी' करावी? या प्रश्नाचं उत्तर शोधायचं होतं. त्यासाठी ती तेथे थांबली होती. ते तिघे जवळजवळ पण तीन वेगळ्या दिशांना तोंड करून विचारमग्न अवस्थत बसले होते. पूर्वाला एकदम राज कपूरचा ‘जोकर' सिनेमाचा एक छोटा सीन आठवला. विमान प्रवासात राज कपूर, राजेंद्रकुमार व पदमिनी ‘लाईफ' ‘टाईम' व ‘फॉर्म्युन' हा तीन मासिक चाळत असतात; त्या तीन मासिकांची नावे त्यांच्या भावी जीवनप्रवासाचा द्योतक असतात. समजा, या तिघांच्या लाईफवर कुणी सिनेमा काढला तर या तीन भिन्न दिशा तोंड करून बसलेल्या तिघांच्या हाती कोणती मासिकं द्यावीत? नामदेवासाठी ‘फॉर्म्युन' शोभेल. कारण तो उद्याच्या बड्या प्रायव्हेट कंपनीचा सुखवस्तू एक्झिक्युटिव्ह बनणार आहे. सिद्धार्थला 'टाईम' देणं बरं, उद्याची वेळच सांगेल की तो सिस्टिम सुधारेल, का सिस्टिमचा भाग बनून प्रवाहपतिताचं जीवन जगेल? आणि नेहासाठी नक्कीच ‘लाईफ' मासिकच दिलं पाहिजे. जीवन अतक्य १५० । लक्षदीप ________________

असतं. चांगल्या पांढरपेशा मध्यमवर्गाची नेहा जाहीरपणे जेव्हा “मी नक्षलवादी होणार' असं म्हणते तेव्हा जीवनाची अनिश्चितता व अतयंता प्रत्ययास येते.... पूर्वाला आपल्या या कल्पनाविलासाची मनोमन थोडी मौज व थोडी खिन्नता जाणवत होती. आणि एक प्रश्न सतावीत होता. आपल्या स्वत:च्या ‘लाईफ टाईम' चा ‘फॉर्म्युन' केव्हा उदयाला येणार? एनी होप? - ०० ० लक्षदीप १५१ ________________

११. भव शून्य नादे ‘‘शिवशंभो हर हर - शिवशंभो!” काल दुपारी तामुलवाडीला आल्यानंतर जो धुंवाधार पाऊस सुरू झाला, तो रात्रभर चाबकाच्या फटकाच्याप्रमाणे वाडीवर आसूड ओढीत होता! साथीला सू सू असा भयप्रद, जीव लकलक करणारा आवाज करीत वारा वेगवान वाहत होता. त्यामुळे वळायला आलेली अनेक बाभळी - लिंबांची झाडे कडाकडा आवाज करीत कोसळत होती. तर तामुलवाडीच्या तिन्ही बाजूंनी दुथडी भरून वाहणा-या ओढ्यात फोफावलेला बांबूची लवचीक वने वाकत सुसाट्याचा वारा झेलत होती आणि त्यांच्या छिद्रातून मंजुळ मुरलीच्या नादाऐवजी रुद्र वादळी संगीत प्रसवत होतं.... अवघी वाडी, एक पाटलाचा वाडा सोडला तर, झोपड्यांची किंवा कच्च्या अर्धपक्क्या घरांची हेती... घरंही दगड-मातीनं बांधलली व छत म्हणून पत्रे असलेला - ज्यांच्या आधारासाठी मोठमोठे दगड ठेवलेले! ते भिरकावून देत तुफान वारा पत्रही उडवीत अनेक घरं उघडी पाडीत होता... | निसर्गाचं ते प्रलयंकारी तांडव जीवन मुठीत धरून पाहात - अनुभवत अवघ्या वाडीची समस्त माणसे - बायका - मुले, होत्या-नव्हत्या त्या सोलापूर चादरी, कांबळे आणि तेही नसेल तर चिरगूट पांघरून स्वत:चा त्या तुफानी वादळी पावसापासून बचाव करीत चिडीचिप्प झोपली होती. दक्षिणेला पूर्णा नदीच्या काठावर हेमाडपंथी बांधणी असलेल्या महादेवाच्या चिरेबंदी देवळात रात्री अक्षयच्या साथीला धुनी लावून बसलेला व तुफानी पावसाचा पर्वा न करता नामस्मरणात मग्न असलेला मोरया गोसावी होता! अक्षयसाठी एक लाकडी बाज देवळात आणून टाकली होती व मास्तरांनी दिलेली राठ, टोचणारी पण उबदार घोंगडी गळ्यापर्यंत पांघरून अक्षय पहुडला होता! | समोर दोन - तीनशे मीटरवर पूर्णा नदी पुराचं लालजर्द पाणी घुसळीत वाढत्या सामथ्र्यानिशी वाहत होती. तिचा तो वादळी - प्रपाती नाद कानात रात्रभर घोंगावत होता! नजर जाईल तिथवरचं विश्व विजेअभावी गडद अंधारलेलं. देवळाच्या गाभा-या १५२ । लक्षदीप ________________

मात्र समई थरथरत का होईना, तेवत क्षीण प्रकाश देत होती. केव्हातरी मध्यरात्री मोरया गोसावी निद्राधीन झाला होता. झोपेतही तो ‘शिवशंभो’ असं पुटपुटत होता... अक्षय लख्ख जागा होता. देवळाचं प्रशस्त आवार, सभोवती गाभा-यातून येणाच्या थरथरत्या प्रकाशात गर्दतमाची तीव्रता त्याला अधिकच जाणवत होती. त्याची झोप साफ उडाली होती. खरं तर काल दुपारपासून अवघी तामुलवाडी तुडविल्यानंतर अंतर्बाह्य चिंब भिजलेल्या अक्षयचा तरुण देह थकला होता. ओली झालेली जीन्स पॅट अधिक जड झाली होती... शर्ट अंगाला चिकटला होता आणि हुडहुडी भरवीत होता. त्याच्या मनात अनेक प्रश्नांचे तुफान उठलेलं.... आपण इथं काम करीत आहोत, आपलं मुंबईचं सुरक्षित आयुष्य सोडून. पवईला आय. आय. टी. मध्ये बी. टेक. होऊन एखाद्या मल्टीनॅशनल कंपनीत जॉब घेण्याऐवजी राज्य शासनाच्या अभियांत्रिकी सेवेत कार्यकारी अभियंत्याची नोकरी स्वीकारलेली - प्रशिक्षणाच्या कालावधीत साहाय्यक अभियंता म्हणून परभणीस आलो... व या मध्यरात्री या पुराने वेढलेल्या तामुलवाडीत देवळात खाटेवर पडून जे अनुभवीत आहोत, ते आपल्या कॉन्व्हेंट प्रशिक्षित हाय सोसायटीतल्या मित्रांना मुंबईत परतल्यावर सांगितलं तर ते विश्वास ठेवणार नाहीत...। खराखुरा अस्सल भारत - खेडेगावांचा भारत असाच आहे का? या तथाकथित प्रगतीशील महाराष्ट्रात अशी तामुलवाडी असेल तर बिहार - उत्तर प्रदेशाची काय स्थिती असेल? तो पुन्हा पुन्हा आपलं मुंबईचं मरीन ड्राईव्ह - कफ परेडचं ए. सी., वॉल टू - वॉल कार्पेटचं संपन्न, चंगळवादी उपभोगाचं जीवन आणि ग्रामीण महाराष्ट्राचे विदारक प्रतीक असलेल्या तामलवाडीचं काल दुपारपासून पाहात असलेलं अभावाचं आणि निसर्गाच्या लहरीवर अवलंबून असलेलं कुंठित-गतानुगतिक जीवन यांच्यातला कॉन्ट्रॉस्ट शरमिंद्या मनानं, स्वत:ला अपराधाची टोचणी लावीत तपासत होता आणि अस्वस्थ होत होता... म्हणूनच त्याला झोप येत नव्हती. आणि नजर समोरून वाहणाच्या अंधारातही लाल पाण्याचे रंग अंगांगावर अनाम व खोल भीती उठवीत वाहणा-या नदीवर खिळलेली होती.... आपण या गावचे, या लोकांचे काही देणे लागतो का? आर वुई विलाँग टू अनदर प्लॅनेट... अनदर अर्थ? आणि त्याच्या कानावर शिवस्तुतीचे शब्द आले. अक्षय त्या अंधाराच्या पोकळीत खणखणीत, भक्तीभिजल्या स्वरात ऐकू येणा-या नादपूर्ण शब्दांनी रोमांचित झाला. मोरया गोसावी नदीकडून येत होते व शिवस्तुती म्हणत होते. कैलासराणा शिवचंद्र मौळी । लक्षदीप । १५३ ________________

फणींद्र माथा मुकुटी झळाळी । कारुण्य सिंधू भवदुःख हारी ।। तुजवीण शंभो मज कोण तारी । सारी तामुलवाडी निसर्गाच्या तांडव प्रतापानं भयभीत होऊन दिवाभीताप्रमाणे वळचणीला बिलगली असताना हा नि:संग गोसावी त्या पूर्णा नदीच्या पुराच्या पाण्यात सचैल स्नान करून आला होता व शिवस्तुती गात गाभा-यात पूजेला बसला होता! "अनुहत शब्द गगनी न माय । तिचे नि नादे भव शून्य होय ।। कथा निजांगे करुणा कुमारी ।। तुजवीण शंभो मज कोण तारी ।।। अभयनं घोंगडी बाजूला सारली व तो उठून गाभा-याजवळ गेला. मोरया गोसावीनं काजळी झाडल्यामुळे समईची वात दीप्तीमान होऊन गाभारा उजळीत होती. त्या प्रसन्न, उबदार, पवित्र प्रकाशात शिवलिंग झळाळत होतं. पांढ-या कण्हेरीच्या फुलात मोरया गोसावी शिवलिंग शृंगारत होता आणि पूजेचे मंत्र म्हणत होता - “पाद्यं ग्रहण देवेश सर्व क्षेमसमर्थ भो । भक्त्या समर्पित देव लोकनाथ नमोस्तुते ।।। मॅट्रिकला मेरिटमध्ये येण्यासाठी शंभरपैकी शंभर मार्क्स मिळतात म्हणून अक्षयनं दुसरी भाषा म्हणून हिंदीच्या ऐवजी संस्कृत घेतलं होतं. त्यामुळे मोरया गोसावी जे मंत्र म्हणत होता, त्याचा अर्थ त्याला समजत होता. त्या ब्राह्म मुहूर्तावर निसर्गाच्या प्रलयकारी तांडवाच्या पाश्र्वभूमीवर मंदिरात एकाकी नि:संग गोसावा रुद्ररूप शिवाची मनोभावे पूजा बांधीत होता. अक्षयचं क्षुब्ध मन हळूहळू शांत होत होतं. नकळत आजीने शिकवलेले बालपणीचे संस्कार जागृत होत होते. त्यानं गुडघ्यावर बसून नकळत हात जोडले होते. तामुलवाडीला अशा एका शिवाची व मोरया गोसावीसारख्या शिवभक्ताचा जरुरी होती - किमानपक्षी त्यांचे मन शांत ठेवायला मदतगार सिद्ध होणारी होती. आजवर आयुष्यात कधी पूजा न केलेला व आजीच्या मृत्यूनंतर चुकूनही कधी मंदिरात न गेलेला अक्षय आज भल्यापहाटे शिवमंदिरात वीरासन घालून, हात जोडून मारया गोसावीनं आरंभलेली पूजा पाहात होता. आणि मनातल्या प्रश्नांच्या तफानाला वाट शोधत होता... लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडी माळा । विषे कंठ काळा त्रिनेत्री ज्वाळा । लावण्यसुंदर मस्तकी बाळा । तेथुनिया जळ निर्मळ वाहे झुळझुळा । १५४ ॥ लक्षदीप ________________

जयदेव जयदेव जय श्री शंकरा । आरती ओवाळू तुज कर्पूरगौरा ।। पूजेनंतर मोरया गोसावी जपासाठी गाभा-यातच ध्यान लावून बसला आणि भारावलेली अवस्था संपल्यावर भानावर येत अक्षय उठून बाहेर आला. पाऊस थांबला होता आणि सूर्याचा लख्ख प्रकाश आसमंतात फाकला होता. पण त्यानं प्रसन्नता - नवचैतन्य आणलेलं नव्हतं, तर त्या प्रकाशात काल रात्रीच्या विध्वंसाचे विदारक रूप दिसत होतं! अजूनही आपली सीमारेषा - आपलं पात्र - ओलांडून गावातील सखल भागात शिरलेली पूर्णा नदी उन्मत्त आवेगानं आपलं लाल जळ धडकी भरवरणाच्या वेगानं नेत वाहत होती... काळी चिकण माती लाभलेली तामुलवाडी चिखलानं लथपथली होती. ठिकठिकाणी दबा धरून बसलेले बेडूक किळसवाण्या भीतियुक्त आवाजात ओरडत होते... गुरुडानं आकाशातून झेप घेत एक मलला सर्प उचलून नेताना अक्षयनं पाहिलं आणि तो शहारला! । तामुलवाडीला जाग आली होती आणि नेहमी प्रातर्विधीस वाळूच्या वनात जाणारे ग्रामस्थ तेथून पाणी वाहत असल्यामुळे अलीकडेच विधीला बसले होते... ते दृश्य हुन अक्षयला मुंबईत असताना लोकलमधून पहाटे जाताना दोन्ही बाजूंच्या दृश्यमालिका आठवल्या.... आणि त्यानं खांदे उडवले! वाड्यावरून पाटलाचा गडी सांगावा घेऊन आला होता. चहाला त्यांनी बोलावलं हात व तिथं आमदार व तहसीलदार अक्षयची वाट पाहात होते. रात्री त्यानं वाड्याच्या सुक्षत उबेत राहायचं नाकारून मंदिरात राहायचं पसंत केलं होतं आणि वाड्यावरचं कावडीचं मसालेदार जेवण टाळून तो मास्तरच्या घरी पिठलंभाकरी जेवला होता. त्याचं हे विचित्र वागणं त्यांना समजत नव्हतं. अक्षयला तरी कुठे आपल्या विचित्र वर्तनाची संगती लागत होती? तो क्षुब्ध , पण आपला क्षोभ कुणावर होता हेच त्याला कळत नव्हतं! | काल दुपारी तहसीलला आमदारांनी समन्वय समितीची बैठक बोलावली होती. क्षय रुजू झाल्यानंतर ही पहिलीच बैठक, पहिल्या पंधरवाड्यातच लागलेली. तेथे नुवाडीच्या पुनर्वसनाचा प्रश्न उपस्थित झालेलावाडीचे सरपंच व चार ग्रामस्थ अव आले होते व त्यांनी रोखठोकपणे सवाल टाकला होता. "किती वरीस आम्ही दर बरसातीला भीत-भीत जगायचं, आमदार साहेब? ही बाजूनी ओढे आहेत व चवथ्या दिशेला पूर्णा नदी, गाव तसं उंचावर आहे. पण इन पाऊस पडला की नदीचं पात्र वाढतं, बॅकवॉटर ओढ्यात शिरतं आणि पूर्ण वाडी पाण्यानं वेढली जाते. जिल्ह्यातन, जगापासून दोन - दोन, तीन - तीन दिवस संपर्क

तुटतो. अशा वेळी बाळंत बाईचं, म्हाता-याकोता-यांचं मरणच!" अक्षयच्या कानात त्याचा ज्युनिअर इंजिनिअर कुजबुजला, “खरं आहे सर, पण

लक्षदीप । १५५ ________________

आपल्या इरिगेशनच्या शास्त्राप्रमाणे हे गाव उंचावर असल्यामुळे पूररेषेत येत नाही. तसा रिपोर्ट दप्तरबंद आहे. पण पाण्याचा वेढा पडतो. पूर प्रतिबंधक भिंत खर्चिक म्हणून होत नाही, तर पूरग्रस्तांच्या पुनर्वसनाला गाव - गावची घरं, वाड्या, एकूण गाव पण पूररेषेत यावं लागतं, तरच शासन मंजुरी देतं..." जुन्या जाणत्या, खात्यात मुरलेल्या तहसीलदारांनी फाईल पाहून नेमकं हेच उत्तर फेकलं, पण तामुलवाडीच्या सरपंचाचं व ग्रामस्थांचं त्यानं काही समाधान झालं नाही. होणं शक्यही नव्हतं! गावची किती माणसं मेली म्हणजे तुम्हाला या प्रश्नाची तीव्रता समजणार आहे?” एका ग्रामस्थानं संतापानं विचारलं, तेव्हा नव्याने निवडून आलेले आमदार चपापले. त्यांनीही निवडणुकीच्या प्रचाराच्या वेळी या गावाला भेट दिली नव्हती. कारण नदीतून बारमाही टोकरा - छोटी होडकी - चालायची. यातून पैलतीरी जायचे व पुन्हा अर्धाएक मैल रान तुडवायचं... प्रचाराचा अर्धा दिवस मोडला असता या व्यावहारिक हिशोबानं आमदारांनी तामुलवाडी टाळली होती! | त्यांनी अक्षयकडे पाहिलं- त्यांच्या नजरेतला मथितार्थ त्यानं जाणला. आमदारांना हा उमदा, उच्चविद्याविभूषित तरुण आवडला होता. त्याचं उच्चशिक्षण, डिग्री यांचे खात्यात फारसं चीज होणार नाही, असंही त्यांनी बोलून दाखवलं होतं! पण त्याला ग्रामीण भारत पाहायचा होता, आयुष्याची किमान दोन - तीन वर्षे त्याला ग्रामीण भागाच्या पुनर्रचनेसाठी द्यायची होती. त्यात अपयश आलं तरी धोका नव्हता. त्याचा आयआयटीची डिग्री त्याला केव्हाही २५ - ३० हजारांची नोकरी मुंबई-पुण्याला द्यायला समर्थ होती! अक्षय म्हणाला, “आज बैठकीनंतर आपण तामुलवाडीला जाऊ या. तहसीलदार साहेब पण आले तर बरं होईल! या गावचा प्रश्न पुनर्वसनापेक्षाही जादा, इतर भागापासून पुराच्या वेळी कटऑफ होण्याचा आहे - वेढा पडून जगाशी संपक तुटण्याचा आहे... नेमकी कोणती बाब कमी खर्चाची राहील हे मी प्रत्यक्ष पाहणी केल्यावर सांगू शकेन... पुनर्वसन हा कधीही केवळ तांत्रिक प्रश्न असू नये. त्यात मानवी भावनेची बाजू आणि गावाचे लोकेशनही महत्त्वपूर्ण ठरतात..." सरपंच त्याच्याकडे अवाक होऊन पाहात राहिले. हा काल आलेला कॉलेज कसारासारखा दिसणारा इंजिनिअर वाडी न बघता नेमकेपणानं प्रश्नांची गुंतागुंत कि सहजतेनं उलगडून दाखवत होता.. गेली पंधरा वर्षे ते सरपंच होते व तेव्हापासून गावाच्या पुनर्वसनासाठी झटत होते. पण क्लिष्ट कायदे व तांत्रिक नियम याच्या त्यांच्या गावचा प्रश्न चपखलपणे बसत नव्हता. मुख्य म्हणजे वरिष्ठ अधिकार टोकयातन पैलतीरी येऊन पाहण्याचे कष्ट घेत नव्हते व खालच्या कर्मचा-याच तांत्रिक ज्ञान ठीकठाक असले तरी त्यातून कसा मार्ग काढायचा याची प्रज्ञा व अधिकार १५६ । लक्षदीप ________________

नसल्यामुळे त्यांचे अहवाल नकारार्थीच असायचे... । एकाएकी सरपंचाला त्याच्याबद्दल आपुलकी वाटू लागली. “अगदी बेस बोललात तुम्ही साहेब... चला, आम्ही तुमास्नी वाडीला नेतो." मीटिंग संपून वाडीला नदीपर्यंत जायला तीन-चार वाजतील. मग पाहणी होता होता अंधार पडेल! तहसीलदार पेन्शनला आलेले, जाडजूड अंगाचे होते. त्यांना टॉक-यातून जाणं व पायी गाव तुडवून पाहणी करणं जिवावर आलं होतं. “आमदार साहेब - पुन्हा कधीतरी तारीख द्या. आज वेधशाळेची तारही आली आहे - अतिवृष्टीचा संभव आहे. पूर आला तर तुम्ही-आम्ही अडकून पडू!" | मघाशी रोखठोक बोलणारा ग्रामस्थ पुन्हा उपहासानं हसत तेवढ्याच ठणठणीतपणे म्हणाला, “वा साहेब - आम्ही हरसाल हे संकट, ही अस्मानी - सुलतानी झेलतो. तुम्हाला प्रत्यक्ष पहाया मिळालं तर निदान मंजुरी तरी द्याल..." , आमदारांना आता नाही म्हणणं शक्य नव्हतं. ते म्हणाले, "ठीक आहे रावसाहेब! वेधशाळेचा अंदाज जून उलटला तरी खरा ठरत नाहीय - जेमतेम मुतल्याप्रमाणे पाऊस झालाय थोडासा - वस्... जाऊन येऊ या... पुन्हा माझंही बजेट सेशन आहे। - वेळ नाही मिळणार. हे आमचे नवे इंजिनिअर अक्षयबाबू काय तोडगा काढतात हे मला पाहायचं आहे." ते सर्वजण तामुलवाडीला पोचले तेव्हा तहसीलदारांना चालण्याच्या श्रमानं धाप लागली होती. त्यांनी पाटलाच्या वाड्यावर विश्रांती घेण्याचं ठरवलं. आमदारांनाही त्यांच्या पक्षकार्यकर्त्यांनी घेरा घातला, तेव्हा अक्षयसोबत सरपंच आणि तो ग्रामस्थ उरला. त्यांनी पूर्ण गाव चारी बाजूंनी फिरून पाहायला सुरुवात केली असता पावसाचे थैव तुटू लागले. मग चक्क गारांच्या वर्षावात धुंवाधार पर्जन्यवृष्टी सुरू झाली... पाहाता पाहाता ओढे भरून वाहू लागले. शांतपणे झुळझुळणारी पूर्णा नदी उन्मत्त पावू लागली... आणि पूर आल्यामुळे त्यांना तामुलवाडीतच मुक्काम ठोकावा लागला होता! पाटलांच्या वाड्यावर चहा-फराळ झाला आणि पुन्हा अक्षय बाहेर पडला. पुन्हा एकदा त्याला तामुलवाडी पाहायची होती...। - तुकड्या तुकड्यानं जाणवणारी दृश्य मालिका - पण सामूहिक परिवार मात्र त - एकरी! सुन्न करणारं विदारक वास्तव जेव्हा समोर येतं तेव्हा हताशतेखेरीज अन्य काही जाणवत नाही. | सेवानिवृत्त मास्तरांची लेक माहेरी बाळंतपणाला आलेली - मूल आडवं पोटात "ल - कालपासून तळमळत आहे. तिला दाखवायला, उपचाराला प्राथमिक ""ये कद्राला न्यायला हवं... पूर ओसरला तरच जाता येईल. पण गावाच्या चारी दिशांच्या वाटा पाण्याने गिळलेल्या... लक्षदीप ॥ १५७ ________________

एकाच खोलीतला भीषण अभावाचा संसार... कोप-यात बाजेवर ती पोरसवदा पोर करुण किंकाळ्या फोडीत आक्रंदत होती. एक अनुभवी सुईण पोटावरून हात फिरवीत कळ जिरवत होती. ती वाढवणं धोकादायक होतं. अक्षय क्षणभरच त्या घरात डोकावला... आणि लगेच बाहेर पडला. असं या विज्ञानयुगात पाहावं लागेल. हे त्याच्यासाठी अविश्वसनीय होतं. | सखल भागातली अवघी झोपडपट्टी रात्रभर पाण्याखाली होती. आता कुठे पाणी ओसरल्यामुळे ते गोरगरीब जीव, जे रात्रभर शाळेत आस-याला होते, परत आले होते व आपला पाण्यात उद्ध्वस्त झालेला संसार पाहात होते. पाण्याच्या वेगानं लवचीक बांबूपासून बनलेल्या झोपड्या तगून होत्या; पण भांडीकुंडी, धान्य - पीठ व इतर सामान पार धुऊन निघालं होतं. अंगावरील वस्त्राखेरीज कपडे उरले नव्हते... काहींच्या बकन्या - कोंबड्याही वाहून गेल्या होत्या. खिशात पैका नव्हता. गावात आलेले रॉकेल मागेच संपलं होतं. या गावचं रेशन दुकान दुकानदारानं सहा महिने माल उचलला नाही म्हणून रद्द करून ते नदीपल्याड गावाला जोडलं होतं. तिथं गेल्याखेरीज चूल पेटायला पण रॉकेल मिळायचं नाही. पावसानं लाकूड-फाटा, काटक्या-कुटक्याही ओल्या सर्द झाल्यामुळे पेटत नव्हत्या. भकास नजरेनं टळाटळा नदीच्या पुराकड पाहात बसलेल्या स्त्रिया - दरवर्षीच्या अशा उद्ध्वस्त होण्यामुळे बनलेल्या दैववादी वृत्तीमुळे निर्विकारतेचे चेह-यावर चढलेले लेप, पण केवढे बोचक, टोचणी लावणार. उघडी, उकिडवी बसलेली पुरुष मंडळी, हलक्या स्वरात कुजबुजणारी - पोटाचा, रोजगाराची व संसाराची चिंता त्यातून प्रकट होत होती. उघडीनागडी पोरं मात्र तहान भूक विसरून पुराचं पाणी पाहात खिदळत होती. जीवनाची आशा, जगण्याची उमेद वाढविणारी ती प्रकाशकिरणे वाटली अक्षयला. त्याला त्यांच्यात मोर गोसावाचा नि:संग छबी दिसली. सरपंच अक्षयला सांगत होता, “सायेब, चहुबाजूंनी पाणी असल्यामुळे गावच्या मातीखाली पाझर झिरपून सदैव ओल आणतो... आमची घरं - कितीही पक्का पाया रचला तरी धा-पाच वर्षांत ढासळतात; कारण खालची जमीन दलदल झालीय... | काही ठिकाणी त्यानं पहारीनं खणायला लावलं, तेव्हा एका झटक्यात पहार जमिनीच्या आत सहजतेनं गेली होती! अक्षयला त्या क्षणी त्या गावाची वषविषा। कणाकणानं येणारी मृत्यूची चाहूल जाणवली आणि त्याच्या मनात काही विचार पक्क होत गेले! ‘हिस्स-' असा आवाज झाला. अक्षय सरपंचाशी बोलण्याच्या नादामध्ये जा असताना त्या आवाजानं भानावर आला. समोर एक हिरवागर्द साप सळसळत होता. मानवी चाहलीनं त्यानं आवाज केला होता. अक्षय तो निघून जाईपर्यंत थबकला होता ‘साहेब, पाऊस सुरू झाला की तामुलवाडीला साप-विंचवाचा हा असा त्रास १५८ ॥ लक्षदीप ________________

होतो बघा! दर वर्षाला एक-दोन सर्पदंशाचे मृत्यू ठरलेले बघा...!” | पुन्हा मनात एक हताशतेची उठलेली लहार... सर्पदंशावर इलाज होऊ शकतो, हे त्याचं विज्ञाननिष्ठ मन आजवर ग्वाही देत आलेलं; पण आज ते खरं वाटेना... त्याला आपली उच्च तांत्रिक डिग्रीही फोल, कवडीमोलाची वाटू लागली. “आमच्या वाडीला तामुलवाडी हे नाव इथं मिळणाच्या स्ट्राँग कडक तंबाखूच्या पिकामुळे पडलं बघा साहेब! सरपंच सांगत होते, “पण कधी कधी वाटतं, यामागे देवाची करणी असावी! अशा पुराच्या प्रसंगी घरच्या घरी तंबाखूची पानं वळून विडी केली जाते. तिच्या झुरक्यात वेदना हलक्या होतात...' पुन्हा एकदा थक्क व्हायची अक्षयवर आलेली पाळी... गावात रोगावर उपचार करायला एकहीं डॉक्टर वा आरोग्यसेवक नाही... त्यामुळे शरीरवेदनेवर इथल्या कडक तबाखूचं सरळ सेवन करणं वा बिड्या वळवून फुकणं हाच एक अक्सीर रामबाण उपाय त्यांना माहीत होता, सहज मिळणारा होता. त्याला स्त्रिया व मुलेही अपवाद नव्हती. मास्तराच्या मुलीची ती कळ जिरवणारी सुईण मधूनमधून तंबाखूची गोळी दाढेखाली ठेवण्यासाठी देत होती. | तापाने फणफणलेल्या पोरांना निपचित पडून राहण्यासाठी अशीच गोळी आईबाप द्यायचे... “पुरे सरपंच, पुरे - मला माझीच शरम वाटू लागली आहे!" अक्षय म्हणाला. त्याचा स्वर कमालीचा प्रांजळ वाटत होता. इथून पळून जावे, ही नोकरी सोडावी व मुबईला परत आपल्या परिचित - संपन्न, भरपेट विश्वात जावं हा मोह होत होता. पण विवेकी मन टोकत होतं, आत्मपरीक्षणाला भाग पाडीत होतं! | पण ते किती त्रासदायक, छळवादी होतं! । अशाही स्थितीत तुम्ही कशाच्या बळावर जगता सरपंच साहेब? अक्षयनं न राहवून विचारलं. कारण तो कालपासून तामुलवाडीत ग्रामस्थांच्या सोबत होता. त्यांची जगण्याची विजिगीषा पाहात होता. | तामुलवाडी कुणी या ठिकाणी बसवली, माहीत नाही; पण गावाचा हा पुराच्या पाण्यानं वेढा पडण्याचा प्रसंग बहुतेक दरवर्षी यायचा! अडकलेली बाळंतीण, वाहून लली झोपडपट्टी, साप-विंचवांचा सुळसुळाट, जगापासून संपर्क तुटल्यामुळे धान्यमाठ-मिरची नाही, रॉकेल नाही, की पिण्यासाठी शुद्ध पाणी नाही. गावात व पंचक्रोशीत डॉक्टर वा तज्ज्ञ नर्सही नाही... पुराचा वेढा पडला की जीवन वाटणारे पाणी मृत्यूचे विक्राळ रूप घेऊन येतं | आणि दरवर्षी चार-दोन मानवी बळी घेतं. त्या पुराच्या पाण्याचा उरी धड़की वणारा आवाज मग अणुरेणूत सामावला जातो... जिल्ह्यासाठी वरदायिनी, पूज्य उरलेल्या पूर्णामायेला इथं मात्र यमाची - तमाची - सहोदर मानलं जातं... लक्षदीप ॥ १५९ ________________

जिल्ह्याच्या - राज्याच्या विकासप्रक्रियेत जणू तामुलवाडीचं नामोनिशाणही नव्हतं! साहेब, जन्माला आलं की मरेपर्यंत जगावं लागतंच - मग ते जगणं किती का कठीण असेना!” सरपंच म्हणाला, “सतत मृत्यूच्या छायेत जीव मुठीत धरून वावरावं लागतं. अशा वेळी एकच सहारा आहे - नदीकाठचं महादेवाचं देऊळ! आमच्या जीवनमरणाचं सारं ओझं - भार त्याच्या चरणी अर्पण करतो... आणि तो मोरया गोसावी - कोठून आला देव जाणे, पण त्याची प्रार्थना - त्याची पूजा आम्हाला धीर देते - जगायचं बळ देते! तो काही फारसा बोलत नाही. अडल्या - नडल्याच्या घरी - त्याला कसं समजतं माहीत नाही - अचूक येतो, देवाचं भस्म लावतो; अंगावरून - मस्तकावरून शिवशंभो हर-हर करीत हात फिरवतो... आणि मग येणार मरणही सुखानं - शांतपणे येतं, साहेब- | अक्षय चांगलाच बुचकळ्यात पडला होता. मोरया गोसावी हा खरंच जिवंत खराखुरा माणूस आहे का श्रद्धा-धैर्याचं प्रतीक? गावक-यांनी त्यांच्यासाठी निर्माण केलेलं प्रतीक - मिथक? | “पुरामुळे तामुलवाडीत दोन दिवस आमदार अडकून पडले अशी खमंग बातमी या काळात वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झाली होती. नदीचा पूर ओसरण्याचा वेग मंद होता, त्यामुळे आमदार व तहसीलदार हे तामुलवाडीत कमालीचे बोअर होत पाटलाच्या वाड्यात आराम करीत होते. । अक्षय मात्र चळ लागल्याप्रमाणे वाडीत भिरभिर हिंडत होता. प्रत्येक घरात जात होता. लोकांशी बोलत होता, त्याहीपेक्षा जास्त ऐकत होता. त्याला त्यांच्या प्राप्त परिस्थितीतही चिवटपणे जगण्याचा पीळ शोधायचा होता आणि निलेपपणे मृत्यूला सामोरं जाणाच्या वृत्तीचंही रहस्य जाणून घ्यायचं होतं! त्याचा हा शोध पुन्हा पुन्हा नदीकाठचं पुरातन शिवमंदिर आणि निस्संग अवलिया मोरया गोसावीपाशी येऊन थांबत होता. पण मोरया गोसावीचं मौन आणि शून्यवत नजर त्याला अनाकलनीय वाटत होती! प्रसंगी चीड यावी इतपत अलिप्त व कोरडी वाटत होती. पण ती फोल आहे हे अक्षयला जाणवलं ते त्या दुपारी वाडीच्या एका तरण्याताठ्या शेतक-याच्या मृत्यूनं. दुपारी अक्षय शिवमंदिरात भिंतीला टेकून पहुडला होता आणि मोरया गोसावी पद्मासनात समाधी लावून बसलेला. ओठातून घुमणारे शब्द येत होते, “शिव शंभो हरहर - शिवशंभो! अभय त्याचा डोळे मिटलेला चेहरा एकटक पाहात होता. त्याला तो वाचायचा होता; पण मनातलं त्यावर काही उमटलेलं दिसत नव्हतं! हीच तर कर्मयोगी अवस्था नाही? कसलीही अपेक्षा न करता जगण्याचं एकदा साधलं की आपल्या आधुनिक जगातले जगण्याचे सारे संदर्भ व प्रेरणा, स्पर्धा, संघर्ष आणि चंगळवादी शैलीचं जगण १६ ० ॥ लक्षदीप ________________

फोल ठरतं आणि या पूर्णा नदी व तीन ओढ्यांनी जगापासून अलग केलेल्या तामुलवाडीत तरी ते अप्रस्तुत ठरतात! | तो किती वेळ तरी आपल्याच विचारात नादावला होता. अचानक भान आलं ते मोरया गोसावीनं समाधी सोडीत त्याला दिलेल्या हाकेनं. “बाळ, आपल्याला गावात जायचं आहे." दोन रात्री व तिस-या दिवशी जवळजवळ असूनही तो अक्षयशी एक शब्दही बोलला नव्हता. आजची त्याची हाक त्याला त्यामुळे क्षणभर अविश्वसनीय वाटली. “चला महाराज. तो उठत म्हणाला. मोरया गोसावीचे दाढी-मिशीच्या जंजाळात हरवलेले ओठ किंचित हलले होते. जणू त्यानं स्मित केलं होतं, उवदार व स्नेहल, कारण त्याच्या डोळ्यांत त्याच्या छटा अक्षयला जाणवल्या. कदाचित-कदाचित आज आपण दोन दिवस वाडीच्या लोकांच्या जीवनमरणाचा शोध घेत आहोत, तो कदाचित सफल होईल... पण-पण ते कळून तरी काय फायदा? हा सवाल त्याला फटकारून गेला, तरीही मनात त्याची जिज्ञासा होती. त्या ओढीत तो मोरया गोसावींसोबत चालू लागला. काही क्षणातच मोरया गोसावी एका झोपडीत शिरला. त्याच्या मागोमाग अक्षयही. तेथे एका मोडक्या खाटेवर त्या घराचा तरणाबांड गडी वेदना असह्य होत असल्यामुळे किंचाळत होता. सारं अंग काळेनिळं पडलं होतं. त्याला सर्पदंश तर झाला नाही? अक्षयच्या मनात शंका आली आणि ती खरी असल्याची ग्वाही त्या गड्याच्या म्हातारीनं दिली - “आज रामपारी झाड्याला जाताना पोराचा पाय एका सापावर पडला आणि त्यानं चावा घेतला..." | ओ माय गॉड... किती वेळ गेला बहुमोल असा. या काळात त्याला तातडीनं दवाखान्यात हलवलं असतं तर तो वाचला असता. आता तो मृत्यूच्या दारी आहे. कदाचित आपल्यासमोरच... अक्षयला आपल्या आजीचा मृतदेह आठवला आणि मृत्यूच्या जाणिवेनं काळीज थरकापलं. तरीही काहीतरी केलं पाहिजे, असे त्याला वाटत होतं! त्यानं खिसा चाचपला, त्याचा दाढीचा छोटासा किट खिशात होता, त्यातलं त्यानं रेझर काढलं वे जेथे सर्पदंश शाला तथं तो ठेवून कातडी कापली व वरच्या पिंढया गच्च धरल्या. मोरया गोसावी अचल व निस्संगपणे त्याची कृती पाहात होता. त्यानं मदतही केली नाही की विरोधही कला नाही. अक्षयच्या त्या कृतीचा काही उपयोग झाला नाही. कारण फिकटं रक्त हर येत होतं, मंदपणे, म्हणजेच त्याच्या जगण्याच्या यंत्रण मंदावत होत्या. तो नि:संशय मरणाच्या दाराशी होता. लक्षदीप । १६१ ________________

अक्षय बापुडा झाला, तसा मोरया गोसावी पुढे होत खाटेच्या समोर बसला. आणि खणखणीत स्वरात उच्चार केला, ‘‘शिवशंभो हर हर!' आणि वेदनेनं तडफडणाच्या गड्याच्या तोंडावरून, देहावरून व सर्पदंश झालेल्या पायावरून हळुवारपणे हात फिरवायला सुरुवात केली. “बेटा, शांत हो, शांत हो! तुझ्या महाप्रस्थानाची वेळ आली आहे. ते शुभ आहे. हा मलिन झालेला देह तुला आता त्यागायचा आहे आणि लवकरच तुला नवा उत्तम देह मिळणार आहे. तू तूच राहणार आहेस, नंतरही, अनंत काळासाठी. कारण आत्मा अमर असतो. बस्, शिवशंकराचे नामस्मरण कर आणि शांतपणे वेदना सहन कर अक्षय थिजल्याप्रमाणे मोरया गोसावीचे शब्द ऐकत होता. मनात पुन्हा प्रश्नांची वादळे उमटत होती. त्याचं मरणाचं तत्त्वज्ञान त्याला फोल वाटत होतं. वृद्धापकाळी, जराजर्जर अवस्थेत जगण्याच्या यंत्रणा निकामी होत मरण जवळ येतं तेव्हा कदाचित हा उपदेश योग्य होता पण आज जेमतेम तिशीतला तो गडी साप चावून उपचाराअभावी मरत होता. आणि हा गोसावी त्याला जीवनाच्या अनंतत्वाचं तत्त्वज्ञान सांगत होता. पढिक पंडिताप्रमाणे का मूर्खाप्रमाणे?... तो विषण्ण हसला! पण मोरया गोसावीच्या शब्दात काय जादू होती की, तो विव्हळणारा गडी शांत झाला होता. आणि अस्फुट स्वरात शिवस्तुती करीत त्याच्यासमोर शांतपणे त्यानं अंतिम श्वास सोडला! त्यानंतर गोसावी त्याला मास्तराच्या घरात घेऊन गेला. त्यांची लेक अद्यापही बाळंतवेणा काढीत तळमळत होती. गोसावीनं तिच्याही चेह-यावर हात फिरवला, तसाच नऊ महिन्यांच्या गर्भारानं फुललेल्या पोटावरूनही. अक्षय पाहात होता. मोरया गोसावीच्या चेह-यावर तेच कनवाळू वत्सल मंदसं स्मित होतं, त्यानं आता त्याला काहीसं भारल्यासारखं वाटत होतं! “गुरुजी, काही काळजी करू नका. महादेवाचं स्मरण करा. तुमची लेक सुखरूप बाळंत होईल. तसं झालं आणि मुलगा झाला तर मी त्याचं नाव मोरया ठेवीन महाराज. मास्तरांची पाठ थोपटीत मोरया गोसावी बाहेर आला व देवळाकडे चालू लागला. अक्षयनंही त्याची पाठ धरली! पुन्हा देवळात त्याचं पद्मासन घालून समाधी लावणं आणि अक्षयचं त्याच्याकडे एकटक पाहात मनातील विचारांचा, प्रश्नांचा शोध घेणं, हा क्रम सुरूच होता! । ‘‘महाराज... आता त्यांच्याशी बोललंच पाहिजे, असं वाटन अक्षय तात्र स्वरात म्हणाला, तसं मोरया गोसावीनं डोळे उघडले व म्हटलं, “बोल बाळ, चिंताक्रांत दिसतोस. गोंधळलेला वाटतोस. । “हां महाराज, गेले दोन रात्री व तीन दिवस मी तुमच्या संगतीला आहे. मंत्रचळ १६२ ॥ लक्षदीप ________________

झाल्याप्रमाणे! का? कळत नाही, पण काही विचारायचं आहे. विचारू? परवानगी आहे?” मोरया गोसावी मंदपणे हसला. ती त्याची संमती समजून अक्षयनं विचारलं, महाराज, आजवर कधी मी अध्यात्माचा विचार केला नाही; पण इथं आल्यावर, तामुलवाडीकरांचं निसर्गाच्या लहरीवर, म्हणजेच पर्यायानं नियतीवर, अवलंबून असलेलं परावलंबी व कुंठित जीवन पाहिलं की वाटतं, त्यांना जगण्या-मरण्यासाठी धर्म-श्रद्धा नामक अफूची गोळी, इथं तंबाखू अमाप पिकतो, म्हणून तंबाखूची गोळी म्हणावी लागेल, त्याची फार गरज आहे. तुम्ही संन्यासी आहात. कदाचित वेदशास्त्रसंपन्न दर्शनकार असाल. तुम्ही याची कशी मीमांसा कराल? या नियतीच्या संकेतामागच्या ईश्वरी इच्छेचा कशा पद्धतीने अर्थ लावाल?” कदाचित मोरया गोसावीला अक्षयकडून अशा कूटप्रश्नाची अपेक्षा नसावी. त्याच्या नजरेतलं ते वत्सल स्मित काहीसं झाकोळलं गेलंय, असं अक्षयला वाटलं! | "आज तुमच्या संगतीनं एक मरण पाहिलं व जीवनाची प्रतिभा, नव्या जीवनाच्या जगप्रवेशाची नांदी-मातेच्या वेणेतून अनुभवली. तुम्ही काय केलं? त्या मरत्या जिवाला वाचवू शकला नाहीत की येणा-या जिवाला आणू शकणार आहात? केवळ वैद्यकीय मदतीचा अभाव हे त्या दोन घरांच्या जीवन-मरणाच्या वेदनेचं कारण आहे." । “ती-ती त्यांची नियतीच म्हणावी लागेल. कदाचित गावाची पण!" मोरया गोसावीचा स्वर त्याला बचावात्मक व पोकळ वाटत होता. "माझं दर्शनशास्त्र असं सांगतं की, जन्म-मरण असं काही नसतं. कारण आत्मा अमर असतो. तो वस्त्रांप्रमाणे शरीर बदलतो..." “ते एक वेळ मान्य करता येईल. कारण एक हिंदू म्हणून माझ्यावरही तेच संस्कार आहेत." अक्षय म्हणाला, “पण तो जन्मास आला आहे तुमच्या कर्म विपाकाच्या सिद्धान्तानुसार. त्याला या जगात किमान भौतिक सुख - सुविधा मिळाली पाहिजे. ती त्याला मिळत नाही, कारण आम्ही प्रशासक व आमच्यावर अधिकार गाजवणारे राज्यकर्ते नालायक आहेत. इथं नियतीचा काय संबंध?" | "तुमचं - तुमचं नातकर्तेपण व त्यामुळे त्यांचं पुराशी व पर्यायाने मृत्यूशी बांधलं गेलेलं जीवन हीच ती नियती आहे बेटा!” "हा- हा जबाबदारी झटकण्याचा, रणांगणातून पळ काढण्याचा मार्ग झाला महाराज. मला तो खरंच तकला व बुद्धीला पटत नाही.' अक्षय आवेगानं म्हणाला, मनाला तुमची शिवस्तुती व मंत्रोच्चाराच्या नादच्या प्रभावानं एक अज्ञातसा दिलासा मिळतो, पण तो तर्काच्या कसोटीवर टिकत नाही." बेटा, हा तुझ्या अध्यात्माच्या, एका अज्ञात वाटेवरील शोधयात्रेचा आरंभबिंदू आहे. मोरया गोसावी म्हणाला, “आपल्या प्रश्नांची उत्तरं आपणच शोधायची असतात. त्यासाठीचं शास्त्र म्हणजे अध्यात्म आहे, बेटा, तू आज त्या वाटेवर लक्षदीप । १६३ ________________

आहेस... निवड तुझी आहे - त्यात शिरायचं की माघारी वळायचं!” “महाराज, तुमचं इथलं निस्संग वागणं, आज दुपारची कृती मला खरंच नाही समजत आणि समजली तरी नाही पटत. तुम्ही तामुलवाडीकरांना वाटणारी जीवनाची, आय मीन पाणी वा उदकाची भीती घालवू शकत नाहीत की पुराच्या अस्मानी संकटातून त्यांना वाचवू शकत नाहीत. फार तर तुम्ही त्यांना मरताना शांती देता, पण जीवन खचितच नाही. ते अभागी जीवनही मुळातच दैववादी असल्यामुळे मरताना आत्मबळासाठी तुम्हाला शरण जातात. त्यांचं हे मरण शांत, समाधानी नसतं, तर बेमतलबी व भौतिक अविकासातून उद्भवलेलं, मानवनिर्मित असतं... त्याला आम्ही जसे जबाबदार आहोत, तसेच तुम्हीही त्यांना शांतपणे मरणाची वाट दाखवत - अध्यात्माच्या गूढ प्रदेशात शिरायला लावता. मात्र त्यांना बंड करून उठायला, संघर्ष करून आपले प्रश्न - रस्त्याचे, पुनर्वसनाचे व पुराचा धोका टाळण्यासाठी संरक्षक भिंत बांधून घेण्यासाठी सरकारशी झगडण्याचे शिकवत नाही......। | मोरया गोसावी अक्षयचे अंतस्थ खदखदीतून येणारे उद्रेक शांतपणे झेलत होता, पण नजरेतली स्थितप्रज्ञता आणि निर्विकारपणा काहीसा लोपला होता. “गावाचा प्रश्न पुनर्वसनानं सुटेल. ओढ्याचं पाणी वळवून सुटेल. ते विज्ञान करेल. राज्यकर्ते करतील. तेथे तुमची श्रद्धा, तुमचं दर्शन कुठेतरी फोल आहे असं नाही तुम्हाला वाटत?” तो मोरया गोसावी शांत होता, स्थिर होता. समाधी मघाशीच सोडली असली तरी अजून पद्मासनातच होता. पण पाठीचा कणा किंचित ढिलावला होता. क्षणभर अक्षयला जाणवलं, त्याच्या निस्संगपणाला कुठेतरी सूक्ष्म तडा गेला आहे. त्यानं पुन्हा शून्यात नजर लावली आहे. “शिवशंभो हर हर! बाळ, मी एक निस्संग फकीर. जीवन मरणाचं मला कसलं सोयर सुतक नाही. आपलं सारं जीवन त्या प्रभूच्या इच्छेवरच अवलंबून असतं आणि मरण म्हणजे देहाचं वस्त्र बदलणं! पण या काळात जगताना माणसाला सुख - समाधान मिळालं पाहिजे असं तू म्हणतोस. मग सुख - सुख म्हणजे काय असतं? ते व्यक्तिसापेक्ष असतं, म्हणूनच खोटं, तकलादू असतं. आणि त्यात जितकं गुरफटून जाऊ तितकं त्या प्रभूपासून दूर जाऊ. तसं जाऊ नये म्हणून तो अशा यातना देत असावा, अशी माझी श्रद्धा आहे. त्यामुळे तुला पडणारे प्रश्न मला पडत नाहीत, सर्पदंशाने त्या अश्राप जिवाचा आज मृत्यू झाला. तो औषधानं वाचला असता, असे तुझं म्हणणं आहे. तुझ्या परीनं ते खरं आहे, पण या तामुलवाडीत पूर्वजन्माच्या कर्मान तो जन्मास आला व तारुण्यातच कष्ट, गरिबी व अस्मानी संकटानं जीर्ण देह त्यागून गेला... हे - हे फार गहन गूढ आहे, बेटा, माझा तेवढा अधिकार नाही, पण...” क्षणभर तो थांबला आणि 'शिवशंभो हरहर शिवशंभो!" असा आपलं सारं बळ १६४ लक्षदीप ________________

एकवटून खणखणीत स्वरात शिवस्तुतीचा जागर केला. अक्षयला वाटलं - ही त्याची दुबळी धडपड आहे. त्यानं त्यामुळे बुद्ध्याच अखेरचा घाव घातला मला तर तुम्ही हे जे बोलतात ते पटलं नाही. महाराज, तुम्हाला ते कुठेतरी फोल व पोकळ वाटत नाही?" त्यांचा संवाद थांबला होता. मोरया गोसावी समाधीत लीन झाला होता, पण देह अचल नव्हता. सूक्ष्म तरंग जाणवत होते, का हा आपला भास आहे? अक्षयला शंका वाटली. । तो मनानं थकून तिथंच आडवा झाला. परभणीला परतल्यावर, रेस्टहाऊसच्या संपन्न सूटमध्ये विसावल्यावर आणि पोटात उबदार अन्न आणि घसा जाळणारी व्हिस्की गेल्यावर त्याला बरं वाटलं... फोनवर मुंबईला आईशी आणि एंगेजमेंट झालेल्या प्रियेशी बोलल्यावर मन हलकंफुलकं झालं! त्यानं तांत्रिक बाजू मांडीत गावची जमीन पाझरामुळे भुसभुशीत झाली आहे व मुळातच अर्धी कच्ची - पक्की असलेली घरं कशी कमकुवत आहेत व जोराचा पाऊस व वादळी वारा त्यांचा सहजतेनं कसा कसा विध्वंस करील व अपरिमित जीवितहानी होईल याचे शास्त्रशुद्ध विवेचन करून, सुस्पष्ट निष्कर्ष काढून गावाचं एक विशेष बाब म्हणून पुनर्वसन करावं असा अहवाल दिला..... पण पुनर्वसनाची जादा किंमत व प्रचलित नियमात बसत नसल्यामुळे त्यात मंत्रिमंडळाची कॅबिनेटची मंजुरी आवश्यक होती! व तिथपर्यंत फाईल पोचायला कार्यकारी अभियंता, जिल्हाधिकारी, मुख्य अभियंता - आयुक्त करीत ती पाटबंधारे, महसूल व पुनर्वसन सचिव व मंत्री यांच्यामार्फत ती मुख्यमंत्र्यांच्या कार्यालयापर्यंत पोहोचणं म्हणजे काही वर्षांची तरी निश्चितच बेगमी होती. | त्यावर तात्पुरता उपाय म्हणून कलेक्टरांनी गावठाण वाढ योजनेंतर्गत नदीच्या पलीकडे सुरक्षित जागी गायरान जमीन पुनर्वसनासाठी देऊ केली. गावक-यांना तेथे फक्त प्लॉटस् मिळणार होते, तेही किंमत देऊन... पण घर उभारण्यासाठी काही अनुदान, कर्ज मिळणार नव्हतं. पुन्हा रस्ते - वीज - पाणी आदी नागरी सुविधा जिल्हा परिषदेनं पुरवाव्यात असं त्यांनी सूचित केलं होतं. जिल्हा परिषदेने नेहमीप्रमाणे निधी नाही असं कारण सांगत काखा वर केल्या होत्या... त्यामुळे तामुलवाडीकरांनी ते प्लॉटस् घेण्याचे नाकारले! | अवघ्या सहा महिन्यांतच अक्षयनं ही नोकरी सोडून परत मुंबईला जाण्याचा निर्णय घेतला होता. "ठीक आहे. आज नाही, काही वर्षानं का होईना पुनर्वसनाचा प्रस्ताव मंजर होईल, अशी आपण आशा करायची... तोवर मात्र आम्ही जगू का राहू माहीत नाही..." लक्षदीप । १६५ ________________

सरपंचांची हताश प्रतिक्रिया. मास्तरांना तो नोकरी सोडून परत मुंबईला जात आहे हे समजलं होतं, तेव्हा ते कडाडले, “तुम्ही पण साहेब, पळपुटे निघालात... खेडेगावचं... ग्रामीण भागाचं उघडेनागडं वास्तव तुम्ही स्वीकारू शकत नाहीत... तुम्ही मुर्दाड नाही... संवेदनशील आहात म्हणून त्रास करून घेता, बेचैन होता.... पण तुमच्या संवेदना आम्हाला दिलासा देऊ शकत नाहीत... म्हणून वांझोट्या आहेत त्या, वांझोट्या... | अक्षय मान घालून ऐकत होता.. मास्तराचं वाक्ताडन त्याला वर्मी घायाळ करीत होतं, पण प्रतिवाद करायचं बळ नव्हतं आणि मुख्य म्हणजे तोंड नव्हतं. त्यांचा एक एक शब्द कटू असला तरी खरा होता....। । “मला मोरया गोसावीचं दर्शन घ्यायचं आहे. चला, आपण देवळात जाऊ या..' अक्षय म्हणाला. तसे सारे गावकरी एकदम शांत झाले व त्यांनी मान खाली घातली. अक्षय चरकला, म्हणाला “असे तुम्ही गप्प का? काय झालं?” | मास्तर दीर्घ सुस्कारा टाकीत म्हणाले, “तुम्ही गेल्यावर दुस-याच दिवशी त्यांना सदेह आम्हा सर्वांच्या साक्षीनं या पूर्णामायेत जलसमाधी घेतली. वरच्या काठाला पाच मैलावर मोठा पूल आहे, त्यावरून त्यांनी उडी टाकली. खरे साधू संन्यासी होते ते. त्यांचा देहही हाती आला नाही..." अक्षयला गलबलून आलं होतं. त्याला मोठ्याने ओरडून म्हणावंसं वाटत होत. नाही, हा देहत्याग नाही. मी त्यांना मारलं - मी मी मारलं.... त्यांची श्रद्धा, त्याचा नि:संगपणा मी त्या रात्री त्यांना अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारत खरवडून काढला. त्यांचं शांत - नि:संग मन प्रथमच संदेही, साशंक बनलं असावं, त्यांना श्रद्धाहीन जगण एक पळही मंजूर नसावं. कारण गावासाठी ते जगण्याचं श्रद्धास्थान होते! म्हणून म्हणून असेल कदाचित - त्यांनी देह त्यागला.... | शिवमंदिरात आल्यावर तो सर्वांना म्हणाला, “बंधूंनो, आपण जावं. मी इथे थोडावेळ बसेन. मन शांत झाल्यावर मी परत परभणीस जाईन. मला सोबतीची गरज नाही. प्लीज- | मोरया गोसावीविना ते देऊळ भकास, प्राणहीन, काजळी, धरल्याप्रमाणे भासत होत. । “हे भगवान, मी कदाचित प्रथमच व अखेरची प्रार्थना करतोय. तुझ्यापुढे हात जोडतोय. मला क्षमा कर! पण मला, मोरया गोसावीला विज्ञाननिष्ठ व तर्कशुद्ध प्रश्न माझ्या मते असलेले, विचारून त्याच्या श्रद्धांचं व जीवननिष्ठेचं भंजन करायचा काय अधिकार होता? मी तामुलवाडीचं संकट पुनर्वसन करून सुटणं शक्य असले तरी सोडवू शकत नाही. कारण मी फार मामुली अधिकारी आहे. पण अशाही कुंठित अवस्थेत निसर्गाच्या अस्मानी लहरीवर जगताना गावक-यांच्या श्रद्धेचं बळ होतं मोरया गोसावी... त्याचं दु:ख शांत करणारं व जीवन-मरणाला अध्यात्माचा स्पर्श देत खोट, १६६ । लक्षदीप ________________

तकलादू असलं तरी अर्थपूर्ण करणारं! ते मी खच्ची केलं..... मला माफ कर, माफ कर!" तो गाभा-यातून बाहेर आला, तसे त्याला मास्तर सामोरे झाले. त्यांच्या हातात सहा महिन्यांचं एक बालक निरागसपणे हसत मस्ती करीत होतं. । “साहेब, तिकडं मोरया गोसावीनं जलसमाधी घेतली व इकडे याचा जन्म झाला. माझी लेक सुखरूप बाळंत झाली. त्याचं नाव मी मोरया ठेवलं आहे. साच्या गावाला, आणि खोटं कशाला सांगू, विज्ञानाचा शिक्षक असूनही या गावात जन्म गेल्यामुळे मलाही वाटलं, नव्हे, आता ती आमची अभंग श्रद्धा बनली आहे की, मोरया गोसावीनं याच्या रूपानं पुनर्जन्म घेतला आहे." अवाक् होऊन अक्षय ऐकत होता! गावात कुणी मरणाच्या वाटेवर असला की मला सांगावा येतो. मी या चिमुकल्या मोरयाला तेथे नेतो. त्याचे हात त्या मरणाच्या माणसाच्या चेहे-यावरून फिरवतो... आणि नवल म्हणजे, तो माणूस शांतपणे मृत्यूला सामोरा जातो. माणूस कसाही जगू शकतो साहेब, पण मरताना बळ हवं. ते तेव्हा मोरया गोसावी द्यायचा व आता बाळाच्या रूपानं पुनर्जन्म घेऊन पुन्हा तोच देतोय - आम्हा तामुलवाडीकरांना त्याचीच तर गरज आहे..." परभणी व तिथून मुंबईला जाताना अक्षय स्वत:ला एकच बजावत होता. “हे सारं तुला एक निरर्थक, बेमतलबी स्वप्न म्हणून विसरून जायचं आहे. त्याचा जिवाला त्रास करून घ्यायचा नाही. आणि त्याबाबत प्रश्न विचारून स्वत:ला घायाळ करून घ्यायचं नाही... अंडरस्टॅड?” ० - ० ० ० लक्षदीप । १६७ ________________

१२. स्वत:लाच रचित गेलो आजची पहाट कशी कमलसाठी झिंग घेऊन आली होती. नेहमीपेक्षा लवकर तिला जाग आली होती. पण पूर्ण झोप झाल्यामुळे ताजेतवाने वाटत होते. रात्री, झोपेतही तिच्या नजरेसमोर तिचं हसरं घरकुल येत होतं. मधल्या काळात तिची मुळं त्या घरकुलातून उखडून टाकली आहेत या विदारक वास्तवाला तिच्या सुप्त मनानं विस्मृतीच्या दर्यात पार डुबवून टाकलं होतं. तिच्या अवघ्या अस्तित्वाचं केंद्रबिंदू असलेल्या घराच्या स्वप्नील स्मृतीनं आज उठल्या उठल्या मन उल्हासित झालं होतं. हवेत छानपैकी गारवा होता. म्हणून चूळ भरून ती आपल्या स्पेशल वार्डातून बाहेर आली व दवाखान्यासमोरील बागेत फेरफटका मारू लागली, तिचं मन काहीसं उत्तेजित झालं होतं. मागे काही वर्षांपूर्वी बदलून आलेल्या एका फुलवेड्या डॉक्टरमुळे त्या इस्पितळात छानपैकी बाग विकसित झालेली होती. कमलचा आवडता पारिजात मंदपणे दरवळत नाजूक सुकुमार फुलांचा सडा शिंपीत होता. पक्ष्यांचा मधुर किलबिलाट मन प्रमोदित करीत होता. तिने खाली वाकून ओंजळभर फुले वेचून त्याचा ताजा सुवास रंध्रारंध्रात भरून घेतला. तेव्हा तीव्रतेने तिला गावंसं वाटलं, अचानक तिच्या ओठावर एक परिचित गाण्याची लकेर आली. “मिल गये मिल गये आज मेरे सनम आज मेरे जमीपर नही है कदम ।” ती खुदकन हसली. आज नक्की श्रीकांत आपल्याला घ्यायला येईल. आपण पूर्ण बरे झालो आहोत. त्या नव्यानं रुजू झालेल्या ऑनररी डॉक्टरनं त्याला स्वत: फोन केला होता. ती ते गाणं गुणगुणत आपल्या रूमकडे वळली, तेव्हा सनईचे मंगल सूर काना पडले. त्या नव्या डॉक्टरांची ही कल्पना होती. रोज ते सकाळी व दिवसाच्या विविध प्रहरी त्या त्या प्रकारचे राग असलेले वाद्यसंगीत लावत. त्यामुळे रोग्याच्या मनावर अनुकूल परिणाम होतो म्हणे. १६८ ॥ लक्षदीप ________________

पुन्हा तिला खुदकन हसू येतं. डॉक्टर किती छान प्रभावी बोलतात. त्यांनीच तर तिला विश्वास दिला आहे की, ती बरी झाली आहे. तिचं कमकुवत मन व त्याचे मनोविकार आटोक्यात आले आहेत. तिच्यात मुळातच ‘फायटिंग स्पिरीट' आहे; ते जागृत झाले. आता तिला कधी नैराश्य येणार नाही. किती छान, पण सोपं बोलतात डॉक्टर. सारे मनाचे आजार चुटकीसरशी पळवून लावतात. हो, त्यांची ख्याती आहे। म्हणे. म्हणे काय, माझा अनुभवच सांगतो की, ते सारं खरं असलं पाहिजे. मी, मी आता पूर्ण बरी झाली आहे ना. त्याचं कारण डॉक्टरांचा हा संगीतमय उपचार किंवा दुसरं काही असू दे, पण सनईचे सूर या पहाटे किती आनंददायी व प्रसन्न वाटतात, एक सुरेल सम साधून विलक्षण नजाकतीनं आलाप घेत पूरिया राग शहनाईवर बिस्मिल्ला खान यांनी पूर्ण केला होता. टेप थांबला होता. कमलने उत्स्फूर्त दाद दिली. वाऽऽबहोत खूब! क्या कहने?” नेहमी चिडखोर भाव चेह-यावर वागवणाच्या व म्हशीसारख्या नजरेनं पाहणा-या नसेने खेकसत दिलेला चहाही तिला चवदार वाटला व तिने आपल्या मधुर आवाजात म्हटले, “बँक्स सिस्टर...' ती अवाक होऊन परत जाताच कमलला परत हसू फुटलं... आपल्या डोळ्यात पाणी आल्याचे तिला जाणवले... हे अश्रू पण किती आनंदाचे आहेत.. आपला श्रीकांत तसा रसिक आहे. आता या क्षणी आला तर तो ते ओठाने टिपून घेत कानात उष्णा श्वास सोडत विलक्षण मार्दवाने म्हणेल, “वेडे, मी आलोय तुला घेऊन जायला... आता पुन्हा कधी अश्रू दिसणार नाहीत या मीनाक्षी नेत्रात... मी वचन देतो.” खरंच असं होईल? आज श्रीकांत येईल आपल्याला न्यायला? गाडीवानानं बैलांच्या पुठ्यावर कडाडून आसूड ओढावा व त्यांनी तुफान पळत सुटावं, तसं या प्रश्नांच्या फटका-यानं ती चौफेर उधळली आणि मन भरून आलं, छाती जडावली व क्षणार्धात निस्त्राण होत तिनं पलंगावर स्वत:ला झोकून दिलं. उशीत ताड खुपसलं. जिवाच्या करारानं बंद ओठाआड हुंदके जिरवत तिची काया गदगदत राहिली. | काही वेळाने उशी चिंब केल्यानंतर ती रिती-कोरडी होऊन गेली. एक सुन्न ग्लानी तिला जाणवत होती. पण विचार व संवेदना तल्लख आहेत व आपलं भान कायम आहे, हे जाणवताच तिला हायसं वाटलं. पहाटेपासूनची सारी लक्षणं डिप्रेशनच्या कारापासून आपली मुक्तता झाली आहे, याची ग्वाही देत होती. डॉक्टरांनी काही उगाच वृथा विश्वास दिला नाही. मी खरंच बरी झाली आहे. मग श्रीकांत का येत नाही मला घ्यायला? । या प्रश्नाला उत्तर देताना तिचं मन जणू तिलाच ग्वाही देत होत. “कमल, धीर लक्षदीप ॥ १६९ ________________

धर! तो येणार आहे तुला घेण्यासाठी. डॉक्टरांनी त्याला फोन केला आहे. ते माझ्यासारखा वेडीलाही प्रभावित करतात, तर श्रीकांत तर चांगला जाणता आहे... तो येईल, येणार आहे.." कमलला वाटलं, आपल्या सुरेल आवाजात गाणं म्हणून त्याला बोलवावे., *आ जा रे, परदेसी, मैं तो कबसे खड़ी इस पार..." श्रीकांत तिला म्हणायचा, “कमल, आता मी टेप विकन टाकतो, काय गरज आहे मला त्याची? मला गाणं ऐकण्याचा मूड आला की तुला बस् फर्माईश करणार... आणि माझी ही लता, अनुराधा पौडवाल छानपैकी गाणी ऐकवणार.. तीही माझ्या आवडत्या जुन्या हिंदी सिनेमांची." तिनं ट्रांझिस्टर ऑन केला. आकाशवाणी केंद्रावर ‘रामचरितमानस' सुरू होतं. त्यानंतरच्या बातम्या व सुगम संगीत ती आवर्जून ऐकायची. बातम्यांमध्ये परभणी येथे जानेवारीत भरणा-या अडुसष्टाव्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून कवी नारायण सुर्वे यांची निवड झाल्याची बातमी होती. कमल त्या बातमीनं हरखून गेली. तिच्या माहेरी, तिच्या आवडत्या कवीच्या अध्यक्षतेखाली मराठी साहित्य संमेलन होणार होतं. | पुढील बातम्या जणू तिच्या कानावर येत नव्हत्या. ती पाहता पाहता उत्तेजित झाली आणि दिवास्वप्नांचे सुरेख जाळे विणू लागली. घरी औरंगाबादेत श्रीकांतपुढे तिने लाडिक हट्ट धरला आहे व त्यानंही परभणीला संमेलनासाठी जोडीनं जायचं मान्य केले आहे. घरी बाबा व आई किती खुश होतील जावयाला लेकीसह पाहन, आईच्या वत्सल मिठीत शिरताना व बाबांच्या गळी पडताना हे खरं वाटत नाही की, मी त्यांची कन्या नाही. मला त्यांनी अनाथ आश्रमातून एक वर्षाची असताना आणली आहे. संदीपभय्याला बहीण हवी म्हणून. आणि पुन्हा एकदा उदासीनता तिच्या मनात घर करून गेली. श्रीकांत खरच मला घ्यायला येईल? “कमल, क्षणात उत्तेजित होणे व तितक्यात चटकन उदास होणं असा तुझा स्वभाव आहे. तुझा मूड कधी हर्ष तर कधी खेद यामध्ये हेलकावत असतो." डॉक्टरांचे शब्द तिच्या कानात घुमत होते व तिला स्वत:कडे डोळसपण पाहायला प्रवृत्त करीत होते. । "अशा स्वभावाला आमच्या मानसशास्त्रीय भाषेत सायक्लोथायमिक व्यक्तिमत्व म्हणतात. तु इथं आलीस तेव्हा एम. डी. पी. म्हणजे मॅनिक डिप्रेसिव्ह सायकोसिसचा शिकार झाली होतीस. यामध्ये टोकाचे विकृत औदासीन्य व टोकाची विकृत उत्तेजना माणसाच्या मनात आळीपाळीने येत असते... पण आता तुझी ती स्टेज संपली आहे. बेसिकली तुझ्या या दोन्ही भावना असंतुलित होण्याइतपत तीव्रतम नव्हत्या - नाहीत. १७० । लक्षदीप ________________

पण श्रीकांतने तुला नाकारणे हा धक्का एवढा जबर होता की तुला एम. डी. पी.चा झटका आला. पण तू एक कणखर स्त्री आहेस, तुझ्यातलं फायटिंग स्पिरिट जबर आहे. म्हणून तू इतक्या लवकर माझ्या उपचारांना प्रतिसाद दिलास." डॉक्टरांनी उपचाराचा एक भाग म्हणून कमलला तटस्थतेने विचार करायला व आपल्या भावनांची चिरफाड करायला शिकवलं होतं. आताही ती पडल्या पडल्या स्वत:ला तपासून पाहात होती. । आईची मी जीव की प्राण. बाबांना मी घरी नजरेसमोर क्षणभरही दिसले नाही की चैन पडत नसे आणि संदीपभय्या तर मला तळहाताच्या फोडाप्रमाणे जपायचा. असे वोस उन्हाळे, पावसाळे फुलांनी घातलेल्या पायघड्यावरून चालताना अत्तराच्या फायाप्रमाणे गोड सुगंध मागे ठेवीत उडून गेले. आणि ‘कन्या हे परक्याचे धन' ही जाणीव बाबांना झाली. कमलसाठी वरसंशोधन त्यांनी आरंभलं. तीही गोड भावविश्वात रमत होती. त्या काळातलं तिचं गुणगुणायचं गाणं होतं, “परिकथेतील राजकुमारा स्वप्नी माझ्या येशील का, भाव दाटले मनी अनामिक, साद तयांना देशील का?” आणि पहिला नकार पचवणं कमलला फारच जड गेलं. का त्यानं आधी पसंती देऊन नाकारलं? रूप, सौंदर्य, शिक्षण, झालंच तर सुरेल आवाज, काय कमी होतं माझ्यात? हा प्रश्न तिला सतावत होता. त्यानंतरही दोन - तीन वेळा असंच घडलं, तेव्हा ती आईच्या गळी पडत रडत म्हणाली, “आई, मला यापुढे दाखवून नाही घ्यायचं. भले माझं लग्न नाही झालं तरी हरकत नाही. मला नकार नाही सहन होतं.” “जाऊ दे बेटा, ते सारे तुला नाकारणारे गाजरपारखी होते, त्यांना अस्सल माणिक मोती कळत नाहीत." तिची समजूत घालत आई म्हणाली होती. तेव्हा गंभीर होत बाबा म्हणाले, "अशी किती समजूत घालणार आहेस? एकदा तिलाही कळलंच पाहिजे." । संदीपभय्या तिथंच वाचीत बसला होता, तो म्हणाल, “नो, नो बाबा...." नाही बेटा” बाबा म्हणाले, “मलाही सांगताना फार वेदना होतात. मीही हे विसरून गेलो होतो. पण लग्नाच्या वेळी सारं सांगायला हवं म्हणून प्रत्येक स्थळाला सांगितलं. वाटलं होतं. ते मन मोठं करून हे न्यून - ते खरं तर न्यून नाही, म्हणून स्वीकारतील. पण खरंच, आपला समाज किती बुरसटलेला आहे, शी..." कमले भयचकित झाली होती. बाबांचा तो गंभीर स्वर तिच्या काळजाचं पाणी णा करून गेला होता. काहीतरी त्यांना आपल्याला लागोपाठ आलेल्या नकाराच्या दिभात सांगायचे आहे. पण ते काहीतरी भयंकर, असह्य असं आहे. म्हणून त्यांचा स्वर व्याकूळ झालेला आहे. "मला तिची अवस्था पाहावत नाही संदीप, काय कमी आहे तिच्यात? रूप, लक्षदीप । १७१ ________________

गुण, स्वर आणि शिक्षण या चारही आघाड्यांवर तिचं पारडं भारी आहे. ज्याला ती मिळेल तो नशीबवान खरा, पण...!' “पण, पण काय बाबा? कापच्या आवाजात कमलने विचारले, “मला भीती वाटते हो मला - मला.. “शांत हो पोरी आणि मन घट्ट कर. हे आज ना उद्या तुला कळणारच आहे. ते तुला सांगणं कधी तरी भाग आहे. मग आजच का नको? बाबा म्हणाले, “हे बघ, मी जे आज सांगणार आहे, त्यानं आपल्या नात्यामध्ये फरक पडणार नाहीय; पण हे सत्य आहे की, तू आमच्या रक्तमांसाचा गोळा नाहीस. मात्र प्रेम, घामाचा आणि वात्सल्य, ममतेचा वारसा आहेस. “मी, मी... म्हणजे म्हणजे मला असं असं म्हणायचं आहे की...' कमलचे शब्द फुटतच नव्हते. पण आतून काहीतरी पायाखालची जमीन काढून घेणारं व आपली रुजलेली मुळं उखडणारं असं काहीतरी बाबा सांगणार आहेत, याची अस्पष्टशी जाणीव होत होती आणि मन नैराश्याच्या, उदासीनतेच्या डोहात बुडत आहे असा भास होत होता. “हां बेटा, तुला कदाचित मला काय म्हणायचं आहे ते समजलं असावं. बाबा म्हणाले, “आम्ही तुला अनाथ आश्रमातून एक वर्षाची असताना आणले आहे. संदीपला बहीण हवी होती व तुझी आई त्याच्या जन्माच्या वेळीच मरता मरता वाचली होती. म्हणून तिला बाळाला पुन्हा जन्म देणं परवडणार नव्हतं. धोक्याचं होतं म्हणून... आई”, तिच्याकडे झेपावत कमल म्हणाली, “तू तू सांग, हे हे खोटं आहे? तुझा वत्सल स्पर्श, माझी तुम्हाबद्दलची ओढ ही तुझ्या गर्भात न वाढताच आली आहे? तिला थोपटीत आई म्हणाली, “पोरी, शांत हो. या वस्तुस्थितीनं काय फरक पडतो? कृष्ण जन्म दिलेल्या देवकीपेक्षा यशोदेचा अधिक खरा पुत्र होता... तू माझी आहेस. आमची आहेस. बेटा. “हो कमल, भाऊबीज व राखी आठव आणि सांग, मी तुझा भाऊ नाही? संदीपभय्या नाही? त्या रात्री ती क्षणभरही स्वस्थ नव्हती. चुपचाप काही न बोलता कूस बदलत होती. बाजूच्या खोलीत संदीप व आई - बाबा किती वेळ तरी जागे होते. दस-या दिवसापासूनची कमल वेगळीच झाली होती. उदासीनतेची लेणी शृंगारलेला व अलिप्ततेची कवचकुंडलं ल्यालेली. पराभूत कर्णाप्रमाणे एकाकी. तिचं सदैव चिवचिवणं, आईभोवती पिंगा घालीत अगदी छोट्यातली छोटी घटनाही तिला रंगवून सांगणे, सदैव लकेरी घेत गुणगुणणं आणि रेडिओ श्रीलंकावरील सकाळी ‘भूले बिसर गीत' कार्यक्रमातील आवडलेलं गाणं दिवसभर वेळीअवेळी म्हणणं... सारं सारं संपलं १७२ ॥ लक्षदीप ________________


:-:-:

-: -:-:-::-.:-.: --: " होतं. ती कामापुरतंच, तेही शक्यतो खुणांच्या भाषेत बोलायची. आपल्या खोलीमध्ये पलंगावर स्वस्थपणे आढ्याकडे नजर लावून राहायची. या उदास मनोवृत्तीला जोड मिळाली ती चिड़चिडपणाची. तिची समजूत घालण्यासाठी तिघांपैकी कुणी आलं की, प्रथम ती सरळ दुर्लक्ष करायची, नाही तर ती नाराजी व्यक्त करीत बेफाम होत बोलायची. तिची जेवणावरची वासनाही उडाली होती व झपाट्याने तिचं वजन उतरत होतं. कमळासारखा चेहरा सुकून काळवंडला होता. साध्या चालण्याच्या क्रियेनंही तिला थकवा जाणवत होता. तिला आपलं हे वागणं बरोबर नाही, त्याचा पूर्ण घराला त्रास होतोय हे समजत होतं. पण बाबांनी केलेला गौप्यस्फोट तिला समूळ हादरवून गेला होता. आपण कुणाच्या तरी पापाचे, अवांछित कामवासनेचे फळ आहोत, आपल्या जन्मदात्री आईसाठी आपण जन्माच्या वेळी कलंकरूप ठरलो होतो. म्हणून उकिरड्यावर तिनं टाकलं. पोलिसांनी मग अनाथ आश्रमात दाखल केलं. पण आई-बाबांना आपण आवडलोत व हे घर मिळालं.. आजवर किती उबदार व लोभस विश्व होतं आपलं. पण त्या गौप्यस्फोटाने एका क्षणात होत्याचं नव्हतं झालं. आईचा वत्सल आश्वस्त स्पर्श तोच होता. पण कमललाच तिच्या जागी रंगरूप नसलेली एक स्त्री दिसायची. बाबांचं लक्ष व मायेची पाखर तशीच होती, उलट ती कदाचित अपराधी भावनेच्या टोचणीमुळे वाढली होती, पण तिला तेथे अज्ञात पिता- जो तिच्या आईचा प्रेमी होता, की बलात्कारी होता देव जाणे, जाणवायचा आणि ती ताठर व्हायची, आक्रसून जायची. संदीपभय्याचा स्पर्शही तिला वेगळी जाणीव द्यायचा. त्याचं आपलं रक्ताचं नातं नाही... तिच्या विचारांना व बुद्धीला पटायचं की, जन्म दिल्यानं कोणी आईबाप होत नाही. खस्ता खाऊन रात्र रात्र जागवीत ममतेनं संगोपन करता करता ते नातं जुळून येतं, तसं आपलं आहे. ते ख-याहून खरे माता - पिता व भाऊ आहेत. तरीही मनाला ते भिडत नव्हतं. रक्ताची ओढ त्यात नाहीय, असं वाटत होतं ते खरं नाहीय, परवा संदीपभय्याला स्कूटरचा छोटासाच अॅक्सिडेंट झाला, तेव्हा आपणही किती कळवळलो होतो. ही काळजी व ओढ आपलं नातं नाही सिद्ध करीत? आईच्या पायावर ऊनऊन पाण्याचा तांब्या निसटून कातडी भाजून निघाली तेव्हा मलमासोबत आपण आपल्या डोळ्यातील अश्रूचा व मनातील काळजीचा लेप लावला होता. तेव्हा तिचं आपलं मायलेकीचं नातं नाही का अधोरेखित झालं? बाबा काही कामासाठी मुंबईला गेले होते, तेव्हा तुफानी पावसानं ते ट्रेन वाटेतच थांबल्यामळे अडकून पडले होते. सुदैवाने जवळच मोबाईल फोन होता, त्यावरून त्यांनी निरोप दिला. तरीही आई ते येईपर्यंत डोळ्यात प्राण आणून वाट पाहत होती. तिच्या व्याकुळतेत आपणही सामील होत रात्रभर झोपलो नाही व जेव्हा बाबा थकूनभागून लक्षदीप । १७३ ________________

सुखरूप परतले, तेव्हा रडत रडत आपण त्यांना आवेगानं मिठी घातली. तेव्हा ते माझ्या लेखी पिताच होते...। | मग आपण अशा बेचैन, उदास का आहोत? मनातून ही जाणीव का जात नाही की जन्मदात्रीस आपण नकोसे होतो. आपण निश्चितच पापाचे फळ होतो. हे जगळं उपरं आहे. दयेचं, करुणेचं आहे. ख-या प्रेम व हक्काचे नाही. त्या रात्री टी. व्ही.वर तीही सर्वांसोबत आग्रहाला बळी पडून सिनेमा पाहात होती. बाबांचा त्यांच्या जमान्यातला आवडता एक कलात्मक चित्रपट ‘गर्म हवा' लागला होता. सिनेमा पाहाताना त्यातली गीता सिद्धार्थ मनगटाच्या रक्तवाहिन्या कापून आत्महत्या करते, ते दृश्य पाहून कमल कमालीची उत्तेजित झाली होती आणि सारे झोपी गेल्यावर एक पिसाट भावना तिच्या मनात घर करून राहिली की, आपलं जगात येणं हाच मुळी एक अपघात होता. तो कदाचित विधात्यालाही मंजूर नव्हता. हे जगणं बांडगुळाचं उपरं जगणं आहे. नो - मला असं जगणं मंजूर नाही. मला - मला या जगात राहण्याचा काही अधिकार नाही. तिनं सिनेमाप्रमाणे संदीपभय्याच्या दाढीच्या सामानातील एक ब्लेड काढली व डाव्या मनगटाची रक्तवाहिनी कापली. पण मग आपलं रक्त पाहून तिलाच भोवळ आली, भेदरून जिवाच्या आकांताने तिने टाहो फोडला, “आई, बाबा, भय्या.... | तिला ताबडतोब दवाखान्यात दाखल करण्यात आलं. सुदैवाने तिने घेतलेला ब्लेड वापरलेली असल्यामुळे बोथट होती, म्हणून फारसा रक्तस्राव झाला नव्हता. पण आई, बाबा व संदीप हादरून गेले होते. “धिस इज ए केस ऑफ अॅक्युट डिप्रेशन लीडिंग टू अटेम्प्ट टू स्युईसाईड. डॉक्टर सांगत होते, “पण मग तिलाच भीती वाटली, कदाचित जगण्याची आशा जागृत झाली असावी. म्हणून तिने हाक दिली, हे तुमचं सुदैव. ती तुमच्या हाती त्यामुळे लागली. तिनं असं का केलं असावं? तुम्ही फ्राईडचं नाव ऐकलं असेलच. त्यांच्या मते प्रत्येक माणसाच्या अंतर्मनात जीवन व मृत्यू याचं प्रतिनिधित्व करणा-या परस्परविरोधी शक्ती वास करीत असतात. “इरॉस' ही शक्ती जीवनाचा मूल स्रोत आहे. तर थानाटॉस (हे दोन्ही ग्रीक प्रतीक आहेत.) ही विनाशाकडे ओढणारी प्रेरणा किंवा शक्ती आहे. जीवनातील ध्येयं साध्य होतील की नाही, इच्छा अपु-याच राहणार काय, अशा निराशात्मक विचारांनी मनातला थानाटॉस जागी होते. कमलला तिचं जन्मरहस्य कळल्यामुळे सर्व बाबतीत उजवा असूनही वरपक्षांचे नकार झोलावे लागले. त्या स्वप्नभंगाच्या अस्वस्थ गडद निराशेमध्ये ती असताना तिला जेव्हा तुम्ही तिचं जन्मरहस्य सांगितलं तेव्हा ती हादरली आणि तिला ती स्वत:लाच नकोशी वाटत गेली. त्यातून हा आत्महत्येचा प्रयत्न तिने केला. १७४ । लक्षदीप ________________

डॉक्टरांच्या 'शॉकथेरपी'ने आणि मनमोकळ्या गप्पानं कमल महिनाभरातच खडखडीत बरी झाली. या दोघांच्या गप्पांच्या सिटिंग सेशनमध्ये संदीपभय्या पण रस घेऊन सामील होत होता. डॉक्टरांनी त्याला क्लू दिला होता की, तिचं मन कणखर व्हायला पाहिजे व ती जरी अनाथ आश्रमातून आलेली असली तरी तिचं स्वत:चं हक्काचे घरकुल आहे व यात तिला काही दोष नाही हे पटवून देता आलं पाहिजे..... संदीपला तिची संगीत व कवितेची आवड माहीत होती, पण तो पडला इंजिनिअरिंगचा विद्यार्थी, पण तिच्या मनाला उभारी मिळावी म्हणून साहित्याचे वाचन करून तिच्याशी गप्पा मारीत तिला रिझवायचा प्रयत्न करू लागला. तिच्याबरोबर संगीताच्या मैफलीला कळत नसूनही जाऊ लागला व तिला समजून घेण्याचा प्रयत्न करू लागला आणि अचानक त्याला एक जादूचा मंत्र सापडला. त्याचा अचूक वापर करीत कमलला सत्य सहजतेनं स्वत:ला दूषण न देता स्वीकारायला त्यानं भाग पाडलं. “कमल, तू नारायण सुर्वेच्या कविता वाच, हा युगप्रवर्तक असा कामगार कवी. पण त्याच्या वडिलांना, म्हणजे गंगारामांना, तो फूटपाथवर सापडला. पण त्याचा त्यांनी किती सहजतेने स्वीकार केला. आजही ते उघडपणे व जाहीरपणे सांगतात व स्वत:ला ‘सूर्यकुलातील लोक म्हणवून घेत कवितेतून म्हणतात मी लिहितो दारावर मांगल्यासाठी शेवटचा उच्चार । सूर्यकुलातील लोकांना थांबणे माहिती नाही. त्याखाली कशासाठी हवे नाव: निनावे म्हणतील म्हणून आपल्या हाताचे ठसे पुरेसे का नाहीत?” कमल, तुझं नातं असलंच तर त्या प्रतिभावंत कवीच्या कलासाधनेशी, जीवनसाधनेशी आहे. पुन्हा सुव्र्यांना जसे प्रेमळ वडील भेटले, तुलाही हे आपलं घरकुल आहे व बिलिव्ह मी- आम्हा तिघांच्याही जगण्याचा केंद्रबिंदू तू आहेस. मला तर असं क्षणभरही वाटत नाही, तू माझी सख्खी बहीण नाहीस. खरं नातं हे मनाचं, प्रेमाचं व परस्पर ओढीचं असतं, ते रक्ताचं असलंच पाहिजे अशी काही अट नाही...." आणि खरंच कमल बदलली. नारायण सुर्त्यांचे जीवन व कविता वाचून तिला तिचा ‘इरॉस' गवसला होता. कात टाकून जसा नाग पुन्हा लसलसलेला जीवनगामी होतो, तशी कमल पण समरसून जीवनाचा क्षणन् क्षण उत्कटतेने जगू लागली. तिचं काव्यलेखन पुन्हा बहरून आलं, संगीतसाधना अधिक प्रखर बनली आणि झी. टी. व्ही. च्या अंताक्षरी कार्यक्रमात व ‘सारेगम' कार्यक्रमातून ती एकाच आठवड्यात चार दिवसांच्या अंतराने सर्वप्रथम आली आणि तिला श्रीकांतनं मागणी घातली आपणहून, तिचं छोट्या पडद्यावरचं मोहक रूप व तेवढाच आकर्षक आवाज ऐकून, पाहून. बाबांनी धूमधडाक्यात लक्षदीप । १७५ ________________

त्यांचं लग्न लावून दिलं. | यावेळी मात्र त्यांनी आणि संदीपनं धोरणीपणानं तिचं जन्मरहस्य श्रीकांतपासून लपवून ठेवलं होतं. मागेपुढे यथावकाश सांगावं. तोवर परस्पर प्रेमात बांधले गेलेले जीव एकमेकांना नीट समजून घेतील व सारं काही सुरळीत होईल ही त्यांची प्रामाणिक भावना होती. | पण झालं विपरीत. बाबांच्या जवळच्या मित्राला हे कमलचं जन्मरहस्य ठाऊक होतं. त्यांनी वकील म्हणून कमलला कायदेशीर दत्तक घेण्यास मदतही केली होती. त्यांचा मुलगा हा श्रीकांतचा वर्गमित्र निघाला. त्यानं सहज मित्रांमध्ये गप्पा मारताना कमलच्या जन्मरहस्याचा स्फोट केला आणि श्रीकांत बिथरून गेला. । | कमलवर निरतिशय प्रेम करणाच्या श्रीकांतसाठी आता कमल एकाएकी अस्पृश्य ठरली होती. त्यानं बेभान होत तिच्या अंगावर धावून जात म्हटलं, “तू तू मला फसवलंस. तुझ्या बापानं कुठल्या तरी गंद्या गटारीचा किडा माझ्या पदरी बांधला. ओ नो, मला ही कल्पनाच सहन होत नाही. माझा रक्ताच्या शुद्धतेवर आणि खानदानी गोष्टींवर विश्वास आहे.” एवढा उच्चशिक्षित केमिकल इंजिनिअर असलेला श्रीकांत एवढ्या बुरसटलेल्या व खुळचट विचारांचा असेल, असं तिला वाटलं नव्हतं. खरं तर तिला हे माहीतच नव्हतं. ती आपली समजून चालली होती की, बाबांनी त्यालाही आपलं जन्मरहस्य सांगितलं असणार. पण तिच्या सुखासाठी व तिनं केलेल्या आत्महत्येच्या प्रयत्नामुळे व्यथित होऊन त्यांनी ते न सांगण्याचा निर्णय घेतला असावा. पण त्याचा असा विपरीत परिणाम होईल व एवढा प्रचंड उद्रेक होईल असं तिला वाटलं नव्हतं. श्री, मला खरंच माहीत नव्हते की, बाबांनी तुला माझं जन्मरहस्य सांगितलं नव्हतं ते. अरे, जन्म का आपल्या हाती असतो? पण संस्काराने मी देसाई घराण्याची आहे. सांग, या वर्षभरात माझ्यात काही खोट आढळून आली? तो थोडा जरी भानावर असता तरी त्याला निरुत्तर व्हावं लागलं असतं. कालपर्यंत तिच्याभोवती पिंगा घालत प्रेमकूजन करण्यात तो थकत नव्हता. पण एका रहस्यस्फोटानं तो पार बदलून गेला होता. | खरंच का माणसे एवढी रूढी-परंपरेच्या ओझ्याला जळवासारखी चिकटून असतात? रक्ताची शुद्धता, रिवाज महत्त्वाचे; मात्र शिक्षण, संस्कार व नीतिमत्ता यांना काहीच स्थान नाही? शिक्षणानं माणूस बदलतो, विचार अधिक प्रगल्भ होतात म्हणे. हिंदू पुरुष मात्र आजन्म सनातनीच असतो की काय? कमल त्या रात्री अक्षरश: मिटून गेली. एक शब्दही तिला बोलावासा वाटला नाही. बोलूनही फायदा नव्हता. कारण श्रीकांत एवढा बिथरलेला होता की, त्याच्यातलं माणूसपण संपलं होतं आणि त्यांच्या सहजीवनाच्या ठिक-या ठिकन्या झाल्या... १७६ । लक्षदीप ________________

पुन्हा एकदा तीच लक्षणं कमलमध्ये दिसू लागली. परकोटीची तीव्र निराशा, अलिप्ततेचं कवच चढवून स्वत:च्या कोषात बद्ध होणं, झपाट्याने काळवंडणारा चेहरा व झडणारी काया, तहान व भुकेची जाणीव न होणे... हीही एक प्रकारची आत्महत्याच होती. कणाकणाने, क्षणाक्षणाने होणारी. ती अजून जिवंत होती एवढंच. | पुन्हा संदीप व बाबांनी तिला माहेरी आणून दवाखान्यात अॅडमिट करणं, डॉक्टरांची पुन्हा 'शॉकथेरपी', पुन्हा तिचं बरं होणं आणि नारायण सुर्त्यांच्या कवितेच्या आधारे मन पुन्हा सबल, कणखर बनविणं. “त्याच दिवशी मनाच्या एका कोन्या पानावर लिहिले, हे नारायणा, अशा नंग्या दुनियवेत चालायची वाट, लक्षात ठेव सगळ्या खाणाखुणा भेटला हरेक माणूस, पिता, मित्र, कधी नागवणारा होऊन रणरणत्या उन्हात डांबरी तव्यावर घेतले पायाचे तळवे होरपळून. आता आलोच आहे जगात । वावरते आहे या उघड्या नागड्या वास्तव्यात जगायलाच हवे, आपलेसे करायला हवे कधी दोन घेत, कधी दोन देत.' आता कमल पूर्ण बरी झाली आहे. डॉक्टरांच्या विश्वासाच्या बळावर वाट पाहात दिवस घालवते आहे. श्रीकांत पुन्हा तिला घ्यायला परत येईल, पुन्हा एकदा राखेतून फिनिक्स पक्ष्यानं भरारी घ्यावी तशा जळून गेलेल्या सहजीवनाच्या मृगजळातूनही हिरवळ लसलसून वर येईल.... संदीप आला तो तिची नजर चुकवीत, हातात एक नोटीस घेऊन. कमल बावरली, पण तिला जाणवलं, पूर्वीप्रमाणे हादरलो नाही आहोत. भयसूचक नांदी कानात वाजली तरी साहस पूर्णपणे तुटलेलं नाहीय, कदाचित विपरीत झेलायची सवय झाली असावी. तीव्र उदासीनता व तीव्र उत्तेजना जाणवत नाहीय. तरीही दोन्ही भावना फिकटपणे मनाला बिलगून आहेत. | ती श्रीकांतची नोटीस होती. त्यानं तिच्याकडून डायव्होर्स मागितला होता. तिनं तो कागद नजरेसमोर धरला. जे त्या रात्री संपून गेलं होतं, त्याला फक्त कायदेशीर रूप द्यायचं होतं. डॉक्टरांनी तिला दिलासा दिला असला तरी मनोमन कुठे तरी त्यातली व्यर्थता वे खोटी आशा तिला कळली होती. कमलला वाटलं, आपल्या भावना, संवेदना का बोथटल्या आहेत? भारतीय विवाहित स्त्रीसाठी घटस्फोट म्हणजे जन्माचा पराभव, तो आता आपल्या समोर येऊन ठाकलाय. आयुष्य निरर्थक झाल्याची जाणीवही लखलखते आहे... तरी आपल्याला तीव्र निराशेने व उदासीनतेचे घेरलेले नाहीय. मुख्य म्हणजे लक्षदीप । १७७ ________________

तसं वाटतं नाही. घटस्फोट जर नामुष्की असेल तर ती दोघांसाठी पण असावी, असते. आपणच का स्वत:ला अपराधी समजायचं? इथं तर सारा दोष त्याचा आहे. मी का त्याची स्वत:ला शिक्षा करून घेऊ? तिनं शांतपणे कसलाही सवाल न करता त्या कागदावर सही करून दिली. संदीपला तिच्या शांतपणाचं भय वाटलं. ते त्याच्या नजरेत उमटलं. ते ओळखून ती म्हणाली, भय्या, घाबरू नकोस, इजा, बिजा झाला, पण आता तिजा होणार नाही. किंबहुना असं काहीसं मी कल्पिलं पण होतं, म्हणून धक्काही फारसा बसला नाही. खरं सांगु, श्रीकांत इज नो मॅच फॉर मी. त्याला माझं महत्त्व नाही. जो महत्त्व देतो रक्ताला, जन्माला व तथाकथित खानदानीला, ते माझ्या लेखी फोल आहे. नारायण सुर्त्यांच्या कवितेप्रमाणे मी सूर्यकुलातील लोकांपैकी एक आहे. मला त्याच्या नावाची गरज नाही. बाबांचं नाव आहे, ते पुरेसं आहे. आणि ते अभिमानानं मिरवावं असं आहे. मला बाकी सारं फिजूल वाटतं. या नव्या कणखर कमलचा निर्माता तू आहेस भय्या. तू नारायण सुर्व्याचं जीवनरहस्य सांगून मला धीट बनवलंस. मी आता स्वत:ला एक निखळ माणूस समजते वे एक प्रखर स्त्री...." संदीप तिच्याकडे थक्क होऊन पाहात राहिला. “आता माझ्या पोटात एक जीव वाढतो आहे. बीज त्याचं आहे, पण क्षेत्र माझं आहे. ख-या अर्थानं तो माझा आहे. त्याच्या नावापुढे मी माझं नाव त्याला पसंत असेल तर लावेन, नाही तर कुणाचेही नाव तो लावणार नाही. त्याच्यावर असे संस्कार करीन की त्यानं फक्त माणूसपण आयुष्यभर जपावं. बस् ... आणि उद्या सुव्र्यांप्रमाणे ताठ मानेनं म्हणावं... "आकाशाच्या मुद्रेवर अवलंबून राहिलो नाही उगीच कुणाला सलाम ठोकणे जमलेच नाही पैगंबर खूप भेटले, हेही काही खोटे नाही स्वतःलाही उगीचच हात जोडताना पाहिले नाही कळप करून ब्रह्मांडात हंबरत हिंडलो नाही स्वत:लाच रचित गेलो, ही सवय गेलीच नाही." 04 - १७८ । लक्षदीप ________________

१३. सारांश E मदर, मी तुला दिलेलं वचन पाळलंय! त्या दिवसानंतर कधीही मी तुला माझं काळ तोंड दाखवलं नाहीय.' मी प्रार्थनेच्या वेळी मनोमन म्हणालो. आमच्या हाड घराण्याच्या अनेक पिढ्या ज्या चोवीस डिस्ट्रिक्ट' परगण्यात गुजरल्या, त्या प्रांतातल्या प्रसिद्ध सेंट थॉमस चर्चमध्ये मी आज कितीतरी वर्षांनी ‘संडे प्रेअर' च्या निमित्तानं आलो होतो. गेल्या आठवड्यात माझी आई मेरी मदर अल्पशा आजारानं निवर्तली होती. तिच्या आत्म्याला शांती लाभावी म्हणून मी आज चर्चमध्ये आलो होतो. पूर्णत: नास्तिक असलो तरी मन हळुवार व भावव्याकूळ झालं असल्यामुळे माझ्या मनानं हा निर्णय घेतला होता. त्याचीही उद्याच्या पेपरसाठी हेडलाईन होणार होती व आजच्या संध्याकाळच्या लोकल टी. व्ही. चॅनेलसाठी ‘ब्रेकिंग न्यूज' ठरणार होती. कारण या वर्षीच्या बुकर प्राईजचा मी विजेता लेखक होतो ना. पुन्हा माझी धर्म या संस्थेबाबतची परखड मतं जगजाहीर होती. “मदर, तुझ्या आत्म्याला कदाचित नवल वाटल असेल. सैतानानं ताबा घेतलेल्या तुझ्या या पापी लेकराला अवचित कशी उपरती झाली, असंही तुला वाटलं असेल! त्या भव्य चर्चमधील मदर मेरीच्या व क्रूस वाहणा-या येशू ख्रिस्तांच्या तसबिरी पाहात होतो. पण मनमानसात माझी आई आठवत होती. माझ्या सावत्रभावाच्या जवळ असलेल्या अल्बममध्ये अलीकडचे मदरचे बरेच फोटो होते. पण त्या मदरला मी ओळखत नव्हतो. सुमारे चाळीस वर्षांपूर्वी घर सोडताना पस्तिशीतली माझी तरुण आई माझ्या मनात होती. त्यानंतरच्या चार दशकात मी तिला कधी भेटलो नव्हतो की तिनंही कधी माझ्याशी संपर्क साधला नव्हता. तिचं धर्मनिष्ठ ख्रिस्ती मन तिच्या मातृत्वभावनेवर हावी झालं होतं, त्यानं मला तिच्या पवित्र धार्मिक जीवनातून कायमचं हद्दपार केलं होतं! ठीक आहे मदर, तुझी हीच आज्ञा असेल तर तुझा पुत्र म्हणून मला तीही मान्य आहे. माझ्यासाठी ती फार कठोर सजा आहे, पण जसं तुझ्यासाठी धर्मजीवन महत्त्वाचं लक्षदीप । १७९ ________________

आहे, तसंच माझ्यासाठी माझं लेखन! मी आजच हे घर व हे गाव सोडेन. तुला पुन्हा कधीही भेटणार नाही. नो, मदर नो! मला माझ्या लेखनाबद्दल उपरती होण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. त्यामुळे वाट चुकलेलं लेकरू तुझ्याकडे परत येण्याचा संभव नाही...' मी घर सोडताना बोललेलं सारं काही मला आताही आठवत होतं. आता ती या जगात नाही आणि आपण आता खरंच या अफाट दुनियेत एकाकी, अनाथ झालोत ही जाणीव मन व्याकूळ करीत होती. त्यावेळचा मदरचा उदास, पुत्रवियोगाच्या जाणिवेनं खचलेला चेहरा मला आजही स्मरणात आहे. पण त्याच वेळी त्या चेह-यावर धर्मनिष्ठेची अविचल मुद्राही कोरलेली होती. सैतानानं आपल्या मुलाच्या मनाचा ताबा घेतला आहे व त्या असुरी प्रभावाखाली तो अनैतिक स्वरूपाच्या, हिंस्र उघड्या-वाघड्या जीवनाच्या अश्लील कथा लिहीत आहे. त्याच्या वियोगाच्या जाणिवेनं तिचं मातृत्व तीळतीळ तुटत असणार. पण तिचा जन्म हा तिच्या मते येशू ख्रिस्तासाठी आहे आणि त्या पवित्र जीवनाशी माझं वागणं, माझं लिहिणं सुसंगत नाही. मुख्य म्हणजे त्याबाबत मला जराही पश्चात्ताप होत नाही. धर्मभ्रष्ट झालेला मुलगा की, पवित्र धर्म? यामध्ये तिनं धर्माची निवड केली होती. म्हणून मला घर सोडणं भाग होतं. त्या घटनेलाही आता चार दशकं झाली. मीही आता वृद्धत्वाच्या दिशेनं वाटचाल करीत होतो.. स्वैर, बेबंद जीवनाचा परिणाम निसर्गानं दाखवायला केव्हाच । प्रारंभ केला होता. अनेक व्याधींनी शरीर पोखरलं होतं. जीवन उपभोगण्याची आणि लेखनाची धुंदी ब-याच प्रमाणात ओसरली होती. पपांच्या जीवनाला केंद्रस्थानी ठरवून लिहिलेल्या बुकर विजेत्या ‘दि सटॅनिक हिरो' या कादंबरीनंतर गेल्या दीड वर्षात फारसे मनासारखं लिहून होत नव्हतं. जणू मी आजवर जे जीवन-तत्त्वज्ञान मनी बाळगून व त्यावर निष्ठा ठेवून जगलो, ते मला मनोमन कुठंतरी अपुरं व पोकळ वाटू लागलं होतं. ही जाणीव तशी अस्पष्टच होती. आज ती काहीशी तीव्र व नेमकी जाणवत होती. एवढंच! याचा कुठं तरी मदरच्या निधनाशी व माझ्या व्याधीनं घेरलेल्या शरीराशी संबंध आहे काय? मी कुठंतरी माझं जीवनतत्त्वज्ञान नाकारत तर नाही ना? | छट.... मनात उठलेला हा तीव्र इन्कार मला क्षणभर उभारी देऊन गेला. हिंसा, सेक्स आणि क्रौर्य या आदिम मानवी वृत्तींचा वेध घेणारं लेखकीय जीवन ही माझी नियती होती. हे जग, ही उघडीवागडी दुनियाही तेवढीच खरी होती आणि साहित्य है। जीवनाचा आरसा आहे असं मानणारा मी, त्याचा माझ्या लेखनातून वेध घेत होता, धीटपणे अन पुर्ण ताकदीनं! ते लेखन इंग्रजी साहित्यात वादळ उठवून गेलं. माझ्या अनेक पुस्तकांवर अश्लीलतेचे खटले भरले गेले. चर्चनं त्या सैतानी कलाकृती म्हणून वाळीत टाकल्या. पण मी ग्रेट ब्रिटनचा नागरिक होतो. ईश्वराचा दुत मोहंमद पैगंबराचा १८० ॥ लक्षदीप ________________

नालस्ती केली म्हणून धर्मनिष्ठ इस्लामींनी ठार मारावं असा ज्याच्याविरुद्ध हुकूमनामा काढला होता, त्या सलमान रश्दीलाही इंग्लंडनेच आसरा दिला होता. लेखन व विचार स्वातंत्र्य' या लोकशाही मूल्यांच्या आधारे त्याला आसरा मिळाला होता. त्या देशात माझ्यावर तसा बाका प्रसंग येणं शक्य नव्हतं. पण ख्रिश्चनांमधला एक फार मोठा धर्मनिष्ठ वर्ग मला सलमान रश्दीप्रमाणं धर्मद्रोही मानत होता हे मात्र खरं. त्याच पंथाच्या माझ्या आईनं चार दशकांपूर्वीच सैतानानं माझ्या अंतरात्म्याचा ताबा घेतल्याचं मानून मला घरातून बाहेर काढलं होतं. खरं तर, मी तिच्यासाठी कोणतेही धार्मिक विधी करू नयेत, असं मदर मेरीनं तिच्या मृत्युपत्रात स्पष्टपणे नमूद करून पुत्राचा अंतिम अधिकारही नाकारला होता. तो तिनं दिला होता माझ्या सावत्रभावाला. खरं तर, माझ्या वडिलांनी त्याच्या आईशी विधिवत विवाहही केला नव्हता, तसंच त्यांनी मदरला कधी घटस्फोट दिला नव्हता. खरं तर दोन ध्रुवांवर जगणारे ते दोन जीव तरुण वयात प्रेमात पडून एक झाले. पण त्यांच्यात बांधून ठेवणारा सहजीवनाचा एकही धागा नव्हता. तरीही पपांचं मदरवरील प्रेम अजब, अतार्किक होतं. मदरचं त्याबाबतचं स्पष्टीकरण तिच्या धर्मनिष्ठ विचारांचं द्योतक होतं, “अजूनही त्यांच्या मनात ख्रिस्त धर्माचा एक कोपरा शिल्लक आहे... त्या पपांच्या विवाहबाह्य संबंधाचा मदरनं सदैव तिटकाराच केला होता. त्यासाठी त्यांना ती नेहमी शिव्याशाप देत आली होती. तरीही माझा पुत्र म्हणून अंत्यविधीचा अधिकार नाकारून विवाहबाह्य संबंधातून बापानं या दुनियेत आणलेल्या माझ्या सावत्र भावाला तो अधिकार मृत्युपत्रान्वये मदरनं देऊ केला होता. कारण तिची सवतही चर्चला नियमित जायची. मदरनं माझा आयुष्यभर दुस्वास केला, त्याची ही परिसीमा होती. तरीही तिच्या निधनाचे वृत्त कळताच मी माझी सारी कामं बाजूला सारून इथं आलो होतो. माझ्या त्या सावत्र भावाचे बेसुमार मद्यपानामुळे लिव्हर बिघडले होते. मरणासन्न अवस्थेत उपचार घेत असलेल्या धर्मादाय हॉस्पिटलमधून शोधून त्याला आणण्यात आलं. त्याच्या हस्ते मदरचे अंत्यविधी ख्रिस्ती धर्माप्रमाणं करून परत त्याला दवाखान्यात पाठवलं होतं. मदरच्या दफनविधीनंतरचा आजचा रविवार होता. तिला ‘संडे प्रेअर' फार प्रिय होती. इथं आल्यापासून मागील तीन दिवसात माझं मन हळुवार झालं होतं. माझं मलाच त्याचं नवल वाटत होतं. त्या भावविभोर अवस्थेनं मला आज थॉमस चर्चमध्ये संडे प्रेअरला येण्यासाठी मजबूर केलं होतं. त्या मदरसाठी माझी आजची संडे प्रेअर होती. जिचं मुख मी सोळाव्या वर्षी घर सोडल्यानंतर तिच्या कठोर आज्ञेमुळे जिवंतपणी पुन्हा कधीही पाहिलं नव्हतं. तिच्यासाठी आज मी मनापासून प्रार्थना करीत होतो. आजवर माझ्या आयुष्याला ज्याची कधीच जाणीव झाली नव्हती. अशी एक पवित्र, उदात्त भावना मला स्पशून जात होती. मदर लक्षदीप ॥ १८१ ________________

आज जिवंत असती आणि मला मनापासून प्रेअर करताना तिनं पाहिलं असतं तर तिला किती बरं वाटलं असतं! मदर, तू मला जन्म दिलास व नऊ महिने उदरात आणि नंतर सोळा वर्षे वाढवलंस, त्या तुझ्या ऋणातून मी आज मुक्त होत आहे. पुन्हा कदाचित कधीच मी चर्चमध्ये जाणार नाही....." मी हॉटेलच्या वातानुकूलित सूटमध्ये विषण्णपणे पहुडलो होतो. सायंकाळची लंडनची फ्लाईट होती. आता मला अक्षरश: काहीच काम नव्हतं. खरं तर, लोकल टी. व्ही चॅनेल, रेडिओ व वृत्तपत्रांना माझ्या मुलाखती हव्या होत्या, पण मी त्या सा-यांना नकार दिला होता. आज मला कुणाशीही संवाद साधायचा नव्हता. कारण मी अस्वस्थ होतो आणि माझ्या बेचैनीचा, अस्वस्थतेचा केंद्रबिंदू होता मदर! मला राहून राहून तो प्रसंग आठवत होता, ज्या दिवशी मी घर सोडलं होतं त्याच दिवशी मी रोमहून पळून आलो होतो. “मदर, फर्गिव्ह मी! पण मला तिथं राहणं खरंच शक्य नव्हतं. त्या धार्मिक जीवनासाठी माझा जन्म नाहीय.” माझ्या या स्पष्टोक्तीनं मदरवर जणू मर्मातक प्रहार केला होता. ती तळमळून म्हणाली, "बेटा, नक्कीच फादर म्हणतात तसा तुझ्या मनाचा त्या पापी सैतानानं ताबा घेतलाय. नाही तर माझा मुलगा असा व्हॅटिकन सिटीमधून फादरला न सांगता सवरता पळून आला नसता. का असा तू पळून आलास? मदर, कसं सांगू तुला? ते तुला कधीच पटणार नाही.' मी म्हणालो, “अगं, मला मनमुराद जीवन जगायचं आहे. हे विशाल जग जवळून पाहायचं आहे...." तुझ्या पपांसारखं अनिर्बध - स्वैर...?" “खरं सांगायचं झालं तर, येस मॉम! उजेड आणि अंधार, सुष्ट आणि दुष्ट, हिंसा, क्रौर्य, साहस- सान्या आदिम भावना व निसर्गप्रेरणा जाणून घ्यायच्या आहेत. त्या साहित्यात साकार करायच्या आहेत. अधिक स्पष्ट सांगायचं तर लेखक ही माझी ओळख आहे व लेखन हीच माझी नियती...." व्हॅटिकन सिटीच्या त्या पवित्र, पण मला न पटणा-या व म्हणूनच खोट्या वाटणा-या, उदास कळकट नियमांनी करकचून बांधलेल्या व जीवन हे पापाचं मूळ आहे असं समजून कठोर देहदंडयुक्त जीवन जगणाच्या वातावरणात मला राहाणं एका महिन्यातच असह्य झालं होतं. तिथून मी चक्क पळून घरी आलो होतो. रानावनात आणि माणसांपेक्षा वन्यपशूत आणि सागराच्या सान्निध्यात रमणाच्या, बलदंड व रसरसतं जीवन जगणा-या माझ्या पपांनी दोन्ही बाहू फैलावून माझं स्वागत केलं. मला मिठीत घेत म्हटलं, “ये बेटा, तुझं स्वागत असो! अगदी वेळेवर परत आलास. गेली दोन वर्षे आपण सागर सफरीचं जे स्वप्न पाहिलं होतं ते यंदा पूर्ण १८२ | लक्षदीप ________________

होणार. मी नुकताच सौदा केला आहे. एका महिन्यात एक सागरी बोट दुरुस्त करून नव्या रूपात आपल्याला मिळणार आहे. चांगलं महिनाभर प्रशांत सागरात सफर करू. वादळवारे झेलीत, समुद्रधून ऐकत नवी अनोखी दुनिया पाहू. कदाचित त्यातून तुला लेखनाला नवे विषय मिळतील." पपांचे खारावलेले निळे डोळे नव्या अदम्य साहसाच्या कल्पनेनं चमकत होते. बेटा, जग किती अनोखं, सुंदर, व समृद्ध आहे. ते सर्वांगानं अनुभवणं हीच खरी जिंदगी आहे.." । पपांचा हा वादळी वारसा माझ्या नसानसात भिनला होता. म्हणूनच मदरच्या पवित्र पण कंटाळवाण्या धार्मिक दुनियेत मी अस्वस्थ होतो. माझी घुमसट तिला समजत नव्हती. तिच्यासाठी चर्चच्या माध्यमातून मानवतेची व त्या द्वारे येशू ख्रिस्ताची सेवा हे जीवनाचं अंतिम ध्येय होतं. तिला स्वत:ला तरुणपणी नन् व्हायचं होतं. त्या माध्यमातून धार्मिक जीवन जगायचं होतं. पण तारुण्याच्या वादळी रक्तओढीनं ती पपांच्या प्रेमात पडली. जेव्हा ती त्यातून भानावर आली तेव्हा ती संसारी स्त्री झाली होती. तिच्याकडून मला जन्म दिला गेला होता. पपांच्या जंगली साहसाच्या दर्यावर्दी जीवनामध्ये आणि विशेषत्वानं त्यांच्या शिकारी जीवनामध्ये ती स्वत:ला 'मिसफिट समजत होती. दोघांचा सुसंवाद तुटत गेला. ती चर्चकड़े अधिकाधिक झुकत गेली. त्यातूनच मला धार्मिक शिक्षण देऊन चर्चच्या सेवेसाठी ‘फादर' बनवायचं, असं तिच्या मनानं घेतलं. त्यासाठी मला विचारावंसं तिला वाटलं नाही. मला तिनं गृहीत धरलं होतं. "मुलाला त्यात काय विचारायचं?" अशी तिची भूमिका होती. पपांनी तिला विचारलं तेव्हा ती म्हणाली होती, “पवित्र कामासाठी का परवानगी घ्यावी लागते?” तिच्या दृष्टीनं हे योग्यच होतं. कारण चर्च व चर्चप्रणीत सेवाजीवन यापेक्षा जगण्यात अधिक काही असतं, हेच तिला मुळी मान्य नव्हतं. पपांवर नव्हाळीच्या वयात केलेलं वादळी, बेबंद प्रेम व विवाह हा तिच्यासाठी एक अपघात होता. त्यामुळे उर्वरित आयुष्य त्या पापांचे परिमार्जन करीत घालवायची तिची मनीषा होती. मला 'फादर' बनवण्यासाठी व्हॅटिकन सिटीला पाठवणं ही त्याचीच तर्कशुद्ध परिणती होती. झापडबंद धार्मिक जीवन जगणारी मदर मला ओळखू शकत नव्हती. पण पपा खरंच ग्रेट होते. त्यांची जीवनप्रेरणा हाच जीवनाबाबतची माझा दृष्टिकोन होता. म्हणून मदरचा हा निर्णय त्यांना मान्य नव्हता. त्यांनी कडाडून विरोध केला पण ती ठाम होती. मला त्या कोवळ्या वयात काही आवाज नव्हता. व्हॅटिकन सिटीच्या चर्चमधील कठोर, बंदिस्त व यमनियमांच्या दोरखंडानं करकचून बांधलेले जीवन, पपांच्या तालमीत तयार झालो असल्यामुळे माझ्या पचनी पडणं शक्यच नव्हतं. अवघ्या एका महिन्यातच मी त्या जीवनाला कंटाळलो. त्या एका प्रसंगानं मला तिथून पळ काढण्याचा निर्णय घेणे भाग पडलं. लक्षदीप ।। १८३ ________________

व्हॅटिकन सिटीला जाण्यापूर्वी पपांसमवेत मी जंगलात शिकारीला गेलो होतो. माझ्या हातानं गोळी झाडून एका मस्तवाल रानडुकराची शिकार केली होती. त्यावेळी मी प्रथमच मृत्यूला सामोरं गेलो होतो. माझं वय अवघं सोळा वर्षाचं होतं. त्या कोवळ्या वयात जीवन-मरणाच्या त्या रौद्र दर्शनानं मी थरारून गेलो होतो. कितीतरी दिवस तो अनुभव मला अस्वस्थ करीत होता. त्याला एके दुपारी अवचित वाट मिळाली, ती लिखाणातून! कोणती अज्ञात नियती माझं बोट पकडून माझ्याकडून एका अनाम प्रेरणेनं व प्रबळ ओढीनं लिहून घेत होती, ते मला कळत नव्हतं. आजही एवढंच लक्षात आहे की, मी एका झपाटलेल्या अवस्थेत अडीच-तीन तास पांढ-यावर काळे करीत होतो. त्या भावविभोर अवस्थेतून बाहेर आल्यावर लिहिलेलं वाचून पाहिलं. माझा मीच स्तिमित होऊन गेलो होतो. माझ्या त्या कथेनं मीच झपाटून गेलो. एका अनोख्या निर्मितीच्या आनंदानं थरारून गेलो. । ती कथा पपांनी एका एजंटामार्फत लंडनच्या एका प्रसिद्ध साहित्यिक मासिकाला पाठवली. मी नंतर ते विसरूनही गेलो. पण व्हॅटिकन सिटीमध्ये धार्मिक शिक्षण घेत असताना ती कथा छापलेला त्या मासिकाचा अंक ‘रिडायरेक्ट' होऊन हाती पडला. माझी प्रसिद्ध झालेली पहिली कथा पुन्हा एकवार वाचताना मी हरखून गेलो. पुन्हा प्रकर्षाने जाणीव झाली की, “मदरच्या आग्रहास्तव इथं आलो खरा, पण या जीवनाशी आपण समरस होऊ शकत नाही. कारण त्यासाठी लागणा-या सश्रद्ध धार्मिक भावना आपल्यात नाहीत. आपल्या रक्ताला ओढ आहे ती जंगल, सागर जीवनाची आणि हिंसा, क्रौर्य, साहस आणि शिकारी वृत्तीच्या आदिम प्रेरणांनी जगणा-या माणसांच्या दुनियेची! मी इथं मिसफिट आहे.... | मला धर्मशिक्षण देणा-या व्हॅटिकन सिटीच्या फादरनी ती कथा वाचली आणि सर्वासमक्ष माझी कानउघाडणी केली. “माय सन! हे लिहिताना नक्कीच सैतानानं तुझ्या अंतरात्म्याचा ताबा घेतला असणार. या कथेत हिंसा आणि हरणं मारण्याचा तू धक्कादायक पुरस्कार केला आहेस.. हे.... हे येशूच्या प्रेमाच्या तत्त्वज्ञानात बसत नाही. म्हणून माझा निर्णय ऐक! त सवांसमक्ष आकाशातल्या त्या बापाची जाहीर माफी मागावीस. पुन्हा असं घाणेरड लिहिणार नाहीस अशी शपथ घे! बेटा, यापुढे जर तुला लिखाण करायचंच असेल तर ते खिस्ती धर्माचं तत्त्वज्ञान, येशूच्या प्रेमाचा व विश्वबंधुत्वाचा संदेश- अशा चांगल्या समाजोपयोगी विषयांवर कर." | मला माझ्या लेखनाचा व निर्मितीचा तो अवमान सहन झाला नाही. मी सार धय गोळा करीत ठामपणे उत्तर दिलं. “फादर, ही माझी प्रतिभाशक्ती आहे. तुमच्या भाषेत बोलायचं झालं तर ती त्या आकाशातल्या बापाचीच देणगी आहे. लेखक हो। ईश्वराप्रमाणेच निर्माता असतो. मी जे निर्माण केलं आहे, ते अस्सल आहे. वास्तव १८४ । लक्षदीप ________________

आहे. कृपया त्याचा तुम्ही अवमान करू नका." त्यानंतर जवळपास मी तीन आठवडे चर्चमध्ये होतो. पण फादरनी शिक्षा म्हणून व पापाचं परिमार्जन व्हावं म्हणून मला सर्वांपासून अलग एका खोलीत, जवळपास बंदिवान करीत, एकांतवासात ठेवलं होतं. मी आत्मपरीक्षण करावं व येशूला शरण जावं म्हणून! । मी त्या सक्तीच्या एकांतवासात आत्मपरीक्षणच करीत होतो. स्वत:ला, स्वत:च्या विचारांना तपासून पाहात होतो. तिथं मला साक्षात्कार झाला की, लेखन ही माझी अटळ अशी नियती आहे. लेखक म्हणून आपण ननैतिक आहोत. जीवनातही सुष्टतादुष्टता तसंच धैर्य-क्रौर्य, हिंसा अन् करुणा या सा-या आदिम मानवी प्रेरणांची जगताना होणारी गुंतागुंत व व्यामिश्रतो मला जाणून घ्यायची आहे. या जगातले जंगल, सागर, पशु, पक्षी आणि मानवी जीवनातली पांढरी-करडी व काळी छटा, पवित्र व उदात्तता, मानवातलं दानवत्व आणि सैतानी मनातली उदात्तत्ता लेखनातून आविष्कृत करायची आहे, तीच माझी नियती आहे. | माझ्या या निर्मितीक्षम जीवनात चर्च, त्याचे बंदिस्त व कर्मठ जीवन आणि मख्य म्हणजे माणूस हेच पापाचं मूळ असून, त्याचे परिमार्जन करीत जगणं बसत नव्हतं. ते जीवन माझ्यासाठी अनैसर्गिक म्हणूनच लादलं गेलं होतं. त्यात आपल्याला गुदमरल्यासारखं होतंय! त्यातून मुक्त व्हायचं आहे, नव्हे झालंच पाहिजे, असं मला वाटत होतं. मी आज चर्चमधून पळून घरी आलो होतो, मदरला कसं तोंड द्यायचं, हा प्रश्न होता. पण पपा मला सांभाळून व समजून घेतील हा विश्वास होता. | माझे पपा जातिवंत शिकारी व दर्यावर्दी होते. निसर्ग नामक पुस्तक सहजतेनं समरसून वाचणारे ते जीवनवाचक होते. त्यांच्या हातात एक तर बंदूक असायची वा घोड्याचा लगाम. दोन सफरींमध्ये काही काळ ते घरी असायचे मदरसोबत, बस्स! त्यांना चेकबुकवर सही करण्यासाठी सुद्धा हातात क्षणभर पेन धरणं फारसं आवडत नसे. त्यामुळे ते फारसं वाचत नसत. पण माझी पहिली कथा त्यांनी माझ्याकडून आवर्जून वाचून घेतली होती. थरारून जात मला घट्ट मिठी मारून ते म्हणाले, “माय सन, यू आर ग्रेट! आय अॅम रिअली आऊड ऑफ यू. हे फारच अनोखं व जिवंत वाटतंय. मला ते माझं जीवन, माझं जगणं वाटतंय. हे जर साहित्य असेल तर बेटा, खरंच तू एक दिवस नक्कीच मोठा लेखक होशील. गॉड ब्लेस यू!' माझ्या अपेक्षेप्रमाणं पपांनी चर्चमधून पळून आलो तरी माझं स्वागतच केलं होतं. कदाचित त्यांना ते अपेक्षित असावं. त्यांना मदर मेरीचा मला ‘फादर' बनविण्यासाठी व्हॅटिकन सिटीला पाठवण्याचा निर्णय साफ नापसंत होता. पण मदरनं जे अकांडतांडव केलं, अक्षरश: थयथयाट करीत मला जे शिव्याशाप लक्षदीप ॥ १८५ ________________

दिले, त्यानं मी केवळ अवाकच नाही तर हादरूनही गेलो होतो. माझ्या मनात तिच्याबद्दल मातृत्वाची जी कोमल व मंगल भावना काही प्रमाणात का होईना शिल्लक होती, ती त्याक्षणी संपून गेली. मुख्य म्हणजे तो माझ्या नास्तिक जीवनाच्या जन्माचा क्षण होता. ज्या धर्मापायी मदर आपल्या पोटच्या गोळ्याची भावना समजू शकत नाही, त्या धर्माचीच मला मनस्वी चीड आली. त्यानंतर मी कधीही धर्म वा ईश्वराला मानलं नाही. ख्रिस्ती म्हणून कोणतेच धर्मविधी, अगदी संडे प्रेअरही, केली नाही. एक वेगळंच बेहोश वादळी व निर्मितीक्षम लेखकीय जीवन जगलो. त्या जीवनात कधीही मला धर्म वा देवाची क्षणभरही आठवण झाली नव्हती. त्याची गरज भासली नव्हती. त्यानंतर आजच मी चर्चमध्ये मन हळुवार झाल्यामुळे आलो होतो. मदरच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा हाच एक मार्ग होता, या जाणिवेनं असेल कदाचित! चर्चमधून पळून घरी आलो, तेव्हा माझी दुसरी कथा प्रसिद्ध झाली होती. पोस्टानं आलेला मासिकाचा अंक मदरच्या हातात पडला होता. ती कथा वाचून मदर संतापानं थरकापली होती. त्यामुळेच तिचा थयथयाट व शिव्याशाप एवढे प्रखर व आक्रस्ताळे झाले होते. | माझी ही दुसरी कथा स्पेनमधील प्रसिद्ध अशा ‘बुलफाईट' या जीवघेण्या साहसी व रौद्र जीवनावर आधारित होती. मी त्या क्रौर्य व शौर्याच्या खेळाच्या बलदंडतेचं अमानुष तत्त्वज्ञान मांडलं होतं. नव्हे, पुरस्कारलेलं होतं. मदरची आता खात्री झाली होती की माझ्या अंतरात्म्याचा सैतानानं पुरता ताबा घेतला आहे. त्याची परिणती तिच्या आक्रस्ताळी प्रतिक्रियेत झाली होती. त्यावर काय प्रतिक्रिया द्यावी हे मला त्या क्षणी उमगत नव्हतं. माझ्या पहिल्या दोन कथातली पात्रं व घटनाप्रसंग मी पपांच्या जीवनातून व त्यांच्या जगण्याच्या तत्त्वज्ञानातून कच्चा माल म्हणून उचलले होते. माझ्या प्रतिभेतून त्याला कथारूप दिलं होतं. पपांचं साहस, शौर्य, निरोगी हिंसा आणि मर्दानगीचं... ही मॅन' चं जगणं मला आपलं वाटायचं. कारण मी त्या दुनियेतला तगड़ा नौजवान मर्द होण्याच्या मार्गावर होतो. मदर मात्र चर्चच्या प्रभावानं व आध्यात्मिक प्रेरणेनं जगाचं शांतिमय व मंगल, करुणामय रूप पाहात होती. माय सन, कसलं अघोरी पापमय हिंस्र जीवन कथेतून रेखाटतो आहेस?' ती मला तळमळून म्हणाली होती, “अरे बेटा, तो तूच आहेस का माझा लिटले स्वीट चाईल्ड? जो मी येशूचा हुंकार मानीत होते, मदर मेरीचा आशीर्वाद समजत होते. तुझ्यात मला एक संतपदाला पोचणारा फादर पाहायचा होता. माझ्या माहेरच्या घराण्यातले एक थोर पुरुष अठराव्या शतकात संतपदाला पोहोचले होते. पवित्र रोम शहरात त्यांच्या नावानं कॅथेड्रल बांधण्यात आलं आहे. तो आपला अभिमान बाळगावा १८६ ॥ लक्षदीप ________________

असा वारसा आहे.. आणि हे तू काय असं विपरीत करीत आहेस? असं घाणेरडं लिखाण करण्यासाठी चर्चमधून पळून आलास? आय अॅम अशेम्ड ऑफ यू माय सन!”। पण पपांमुळे माझ्यापुढे एक वेगळीच मर्दानगीची साहसी दुनिया साकारलेली होती. तसंच माझ्या अखंड जिज्ञासू कुतूहलामुळं, चौकस बुद्धीमुळे माझ्या नजरेसमोर एक वेगळंच विश्वास उलगडत होतं. त्या दुनियेत उघडे नागडे ऊग्र जगणं होतं, चोरीमारी होती, टीचभर पोटाची खळगी भरण्यासाठी देहविक्रय होता. स्त्रियांच्या देहाचा बाजार मांडून जगणारे दलाल, भडवे होते. गुन्हेगारी जीवन होतं व त्यांचंहीं आकर्षक असं एक तत्त्वज्ञान होतं. अमानुष, निघृण, मानवी जीवन क:पदार्थ मानणारं क्रौर्य व हिंसेचं ते जग होतं. त्यात मरणं, मारणं, स्वार्थ, निघृणता आणि उघडावागडा व्यापार होता. हेही जीवनाचं वास्तव रूप होतं. ते करडे व काळं होतं. हे सारं मला एक लेखक म्हणून एक्सायटिंग वाटत होतं, खुणावत होतं. तसंच याच्या जोडीला नागर जीवनापलीकडची नदी - सागर, अफाट जंगलं, पशुपक्षी आणि आजही आदिम जीवन जगणा-या आदिवासी माणसांची दुनिया होती. त्याचंही मला आकर्षण होतं. ही दोन विश्वं मला लेखक म्हणून आम्हान देत होती. ते शब्दबद्ध करायला प्रतिभा अक्षरश: मनात उसळी मारीत होती. एक अनोखं वादळी जीवन जगायचं आणि तेवढंच वेगळं, अस्सल ननैतिक असं लिखाण करायचं, हे माझं जीवनध्येय मला खुणावत होतं... | मदर मला आई म्हणून कितीही आवडत असली तरी तिच्या कल्पनेप्रमाणं यापुढे मला जगणं केवळ अशक्य होतं. ते मी तिला धीटपणे स्पष्ट सांगून टाकलं, तेव्हा मदर हादरून गेली. त्याचे रूपांतर तीव्र संताप आणि त्याहीपेक्षा अधिक तीव्रतम स्फोटात झालं. तिनं मला चक्क शाप दिला. “तुला आयुष्यात कधीही समाधान लाभणार नाही. एका पापभीरू मातेचं हृदय तू तोडलं आहेस. यापुढं माझं आजन्म तोंड पाहू नकोस. आजपासून तू माझ्या लेखी अस्तित्वात नाहीस... जा, या घरात तुला स्थान नाही.' त्या क्षणी मी घर, माझं गाव, परगणा सोडला. त्यानंतर आज चाळीस वर्षांनी परतलो होतो. मदरचा शाप खरा ठरला होता. आजवरच्या आयुष्यात मी सदैव अस्वस्थ, असमाधानी व बेचैनच होतो. माणूस म्हणून फार काही सोसावं, करावं लागलं होतं. पण एक लेखक म्हणून माझं हे असमाधान व ही अखंड बेचैनी माझ्यासाठी वरदानरूप सिद्ध झाली होती. त्यातूनच माझं विश्वविख्यात साहित्य साकारलं होतं. लेखनाचं ‘पुलिटझर' व 'बुकर प्राईज' ही पटकावलं होतं. नोबेल पारितोषिक खुणावत होतं. माझ्या बेचैन व अस्वस्थ जीवनाची सामग्री वापरून मी जे वेगळे लेखन केलं होतं, | लक्षदीप ॥ १८७ ________________

ते जिवाचं मोल देऊन. सर्वस्व पणाला लावून. जितक्या उत्कटतेनं तीन दशकं माझं लेखन बहरत होतं, तेवढ्याच तीव्रतेनं माझं जगणं जखमी व रक्तबंबाळ होत होतं. मनाच्या एका कोप-यात मदरची शापवाणी सदैव वेदना देत होती. त्यामुळे माझं माणूसपण असमाधानी होतं. पण लेखकीय जीवन लख्ख उजळून निघालं होतं. आज सकाळच्या संडे प्रेअरनं मन थोडंसं शांत व समाधानी झालं होतं. दारुण अपेक्षाभंगामुळे त्यावेळी क्रुद्ध होत मला दिलेला शाप सोडला तर मदर ही जीवनभर प्रेममय कारुण्यमूर्ती बनूनच राहिली. तिनं नर्सिंग व संगीतामध्ये प्रावीण्य संपादून या परगण्यातील लोकांची ख्रिस्ती धर्माच्या आज्ञेप्रमाणं मनोभावे सेवा केली होती. तिची वृत्तपत्रात प्रसिद्ध होणारी बातमी व छायाचित्रं मला तिच्या उदात्ततेची जाणीव करून द्यायची. त्यामुळं माझं असमाधान अधिकच तीव्र व्हायचं. हा अस्वस्थ आणि असमाधानी जीवनाचा भणंग मार्ग स्वत:हून स्वीकारला होता. तो एका अव्यभिचारी निष्ठेनं - की जगणं आणि लिहिणं अलग नसतं. | माझे पपा असंच अस्वस्थ पण वादळी जीवन जगले. एका जोगिणीसारख व्रतस्थ दैनंदिन धार्मिक जीवन जगणा-या स्त्रीबरोबर त्यानी आयुष्यभर संसार केला. त्यांना जीवनातली कोणतीही बाब त्याज्य नव्हती. अगदी नव्या नव्या नशांचाही ते शोध घ्यायचे. जगण्यातला कोणताही भलाबूरा अनुभव त्यांना वर्त्य नव्हता. पपांनी मदरला संसारात कसं निभावून नेलं असेल? तो का संसार होता? दोन विरुद्ध जीवनधर्म मानणाच्या व त्याप्रमाणं प्रामाणिकपणे जगणाच्या त्या जीवांना एकत्र बांधून ठेवणार एकहीं सूत्र मला शोधूनही आजवर सापडलं नव्हतं. तरीही पपांनी तिला कधी दूर लोटलं नव्हतं. ते तिचा प्रच्छन्न उपहास करात, तिच्या धर्मनिष्ठ जीवनाची यथेच्छ टिंगल-टवाळीही करीत. अधिकाधिक वेळ शिकार, नशा, सागरी जीवनात व जंगलात व्यतीत करीत, तरीही ते तिच्यापासून कधी अलग झाले नाहीत. एक लेखक म्हणून त्या दोघांचे परस्परांना बांधलेलं विसंवादी व कोणतेच समान धागे नसलेलं सहजीवन मला आव्हानात्मक वाटायचं. सेक्सबद्दल पपा मोकळेढाकळ होते. त्यांच्या अनेक मैत्रिणी होत्या, लिव्ह इन रिलेशनशिप्स होत्या. अशाच एका रिलेशनशिपमधून माझ्या सावत्रभावाचा जन्म झाला. पण त्यांनी आपल्या बायकोला । माझ्या मदरला कधी सोडलं नाही. ब्रिटन - युरोपात घटस्फोट आम असतानाही त्याना तो विचार कधी मनात आणला नाही. मदरला पपांचं अनिर्बध जीवन पापमय वाटायच. त्यांनाही ती शिव्याशाप द्यायची. पण त्यांचं तिच्यावरचं प्रेम काही अजबच हात: कितीही विचार केला तरी आजवर त्याचा मला पूर्णाशानं वेध घेता आला नाही. खरं तर पपांना तरी मी कुठं पूर्णाशानं जाणलं होतं? कारण त्यांचा शेवट मा आजही अस्वस्थ करतो. त्यांच्या आत्महत्येचा काही उलगडा होत नाही. वरकरण। १८८ ॥ लक्षदीप ________________

काहीही कारण नसताना त्यांनी शांतपणे कानशिलावर पिस्तुलानं चाप ओढून जीवनाचा शेवट केला होता. आणि त्यापूर्वीचं ते त्यांचं अंतिम पत्र! मला वाटलं, आयुष्यात त्यांनी प्रथमच मला उद्देशून एवढा प्रदीर्घ मजकूर लिहिला असावा. ते पत्र मला आजही बुचकळ्यात पाडतं. | "बेटा, मी आज आत्महत्या करायला निघालो आहे. त्यापूर्वी तुला हे पत्र लिहीत आहे. स्वत:च्या हातानं कानशिलावर पिस्तुलाचा चाप ओढून मी जीवनाचा अंत करतोय. काय गंमत आहे नाही? आधी मी ठरवलं, स्वत:चा शेवट करायचा आणि त्यानंतर विचार करतोय, त्यामागील कारणांचा. त्यासाठी कधी नव्हे ते पेन बोटात धरलं आहे. लिहिण्याची सवय मोडलीय ना, म्हणून अक्षर कापर, अडखळत येतंय. त्याबद्दल माफ कर. अक्षरं नीट जुळवून वाच हं! “माय सन! अवघं जीवन मी कैफात जगलो. हा कैफ, ही नशा होती नित्यनूतन शोधाची. जंगल, पशुपक्षी, सागर लाटांवर हिंदकळणारं, अनिश्चित निसर्गावर अवलंबून असलेलं जीवन, बुलफाईटसारखे अचाट साहसी खेळ. आणि नव्या नव्या नशांचा शोध. सतत मी अस्वस्थ होतो म्हणूनच असेल कदाचित, मी अशा कैफात राहिलो. माझी आंतरिक अस्वस्थता दडविण्यासाठी असेल कदाचित, हे सारं केलं. एक अनिर्बध वादळी जीवन पत्करलं व अतार्किक निष्ठेनं त्याच्याशी इमान राखलं! पण बेटा, निसर्गक्रम कुणाला चुकला आहे? उसळी मारणारं रक्त थंडावू लागलं, गात्रं सैलावू लागली आणि वाटू लागलं, जे जीवन जगतो ती एक निरुद्देश नशा होती. तुझ्या आईच्या, माझ्या मेरीच्या ज्या धर्मनिष्ठ पवित्र जीवनाचा सदैव मी उपहासच केला. तोच जीवनाचा खरा मार्ग होता का, हा जीवघेणा प्रश्न मला सतावू लागला, त्याचं उत्तर मला माहीत नाही. खरं तर मी कधी क्षणभरही विचार करीत स्वस्थ बसू शकत नाही, त्यामुळे हा संभ्रम, हा संदेह मला पेलवत नाहीय. त्यामुळे असेल कदाचित, मला स्वत:चा शेवट करावासा वाटतो.." त्या पत्रानं मी त्या वेळी कमालीचा अस्वस्थ झालो होतो. पपांनी जे अडखळत, त्यांच्याजवळ असलेल्या तोकड्या शब्दसंग्रहाचा वापर करून लिहिलं होतं, त्यापेक्षा त्यांना शेवटच्या क्षणी अधिक काही मला पत्रातून सांगायचं होतं. पण कदाचित त्यांचं त्यांनाच नीटसं उलगडत नसावं. मी त्यांच्या कबरीसमोर उभं राहून मनमुक्तपणे आसवं ढाळीत होतो. त्यांना जीवनाचा शेवट करताना जे प्रश्न सतावत होते, ते मला अकराळविकराळ स्वरूपात भयभीत करू लागले होते. मी कमालीचा संत्रस्त व संदेहित झालो होतो. पण त्यातूनही मी मार्ग शोधला. नेहमीप्रमाणं पांढ-यावर काळे करीत! त्यात सारे संत्रस्त सवाल विरघळून गेले. माझ्या पदरी आणखी एक वेगळी कादंबरी जमा झाली होती... "दि सटॅनिक हिरो(सैतानी नायक) जी पपांच्या जीवनाचा वेध घेणारी कादंबरी लक्षदीप ॥ १८९ ________________

होती. माझ्या प्रतिभाशक्तीनं त्यात मी त्यांच्या जीवनतत्त्वज्ञानाचा शोध घेतला होता. वेगळ्या ननैतिक जीवनतत्त्वज्ञानाची ती शोधयात्रा खरंतर माझ्या स्वत:साठी होती. पुढील जीवन जगताना तत्त्वज्ञानरूपी बळ देण्यासाठी होती. आज मदरच्या पश्चात तिच्या घरात वावरताना मला गलबलून येत होतं. आणि पपांना जीवनाच्या शेवटी जो प्रश्न पडला होता, तो पुन्हा मनात उसळी मारून संत्रस्त करीत होता. त्याच्या पाश्र्वभूमीवर मदरच्या जीवनाची गोळाबेरीज नवे नवे सवाल उभे करीत होती. त्यातला सर्वांत प्रमुख सवाल होता - मी जे जीवन जगलो, ते सफल होतं की ती अरूपाची केवळ एक अंधयात्रा होती? | आमच्या घरच्या जुन्या नोकरानं मला एक पत्र व बंद पाकीट आणून दिलं. ते पत्र माझ्या मदरचं होतं. अतिशय त्रोटक. तिनं मला उद्देशून कदाचित मरण्यापूर्वी काही काळ आधी लिहिलं असावं. । “ज्या पिस्तुलानं तुझ्या पपांनी आपल्या पापमय जीवनाचा शेवट केला, ते सांभाळून ठेवलेलं शस्त्र मी तुला भेट देत आहे. तुलाही कधी काळी त्याची गरज भविष्यात भासेल म्हणून. पण बेटा, तू तरी त्यांच्यासारखं अंतिम सत्याकडे पाठ फिरवू नकोस. धैर्याने त्याला सामोरं जा! आणि त्यावेळी त्या दीनदयाळू प्रभूला, आकाशातल्या बापाला शरण जायला कचरू नकोस!" | पत्रासोबतचं पाकीट सुन्नावस्थेत उघडलं. त्यात माझ्या पपांचं प्रिंय असं छोटेखानी पिस्तूल होतं. ते कुरवाळीत पुन्हा पुन्हा मदरचं ते शेवटचं पत्र मी वाचत होतो. त्यातून मला नियती गूढ पण सूचक इशारे देत होती. | खरं तर मी फार थकून गेलो होतो. मनाला प्रचंड शिणवटा जाणवत होता. वयाच्या पन्नाशीनंतर वृद्धत्वाकडे वाटचाल करताना अनेक शारीरिक व्याधींनी मी पोखरला गेलो होतो. बेबंद जीवनाची मला निसर्गानं ती शिक्षा दिली होती, त्याच्या रिवाजानुसार न चुकता! आजवर जे अफाट जीवन जगलो, जी बेफाट साहसं केली, पाप-पुण्य, नीती-अनीतीचा विचार केला नाही, त्या माझ्या झंझावाती बेफाम जीवनाचा काय सारांश होता? डझनभर कादंब-या, पाऊणशे कथा, दोन नाटकं, तीन चित्रपट कथा - पटकथा आणि अनेक जागतिक साहित्यिक मानसन्मान व पुरस्कार! रक्ताचे पाणी करून, प्रत्येक वेळी सर्वस्व पणाला लावत नवनवे अनुभव घेत लिहिलं. तेच का जीवनाचं श्रेयस होतं? तर मग हे असमाधान का? मदरच्या शापामुळं? अंहं, आजवर असं कधी चुकूनही वाटलं नाही. तर मग आज मग त्या शंकेनं का व्याकूळ होतंय? कदाचित तिनं पत्रासोबत पपांनी ज्या पिस्तुलानं आत्महत्या केली, ते मला भेट दिल्यामुळे असेल. जीवनाचे अंतिम क्षण जवळ आल्याचं राहून राहून का वाटतंय? आजवरच्या जीवनाचा सारांश शून्यवत का वाटतोय? नाही, हे सारे माझ्या संभ्रमित, गोंधळलेल्या मनाचे खेळ आहेत, खुळे विचार १९० । लक्षदीप ________________

आहेत, यंदाच्या साहित्याच्या नोबेल पारितोषिकासाठी माझं नाव अंतिम होण्याची शक्यता असल्याची आतील गोटाची बातमी आहे. पुलिट्झर, बुकर प्राईजनंतर आत सर्वोच्च नोबेल प्राईज मिळालं तर माझं जीवन शून्यवत कसं ठरेल? ते नाही मिळालं तरी आजवरचं लेखन व पुरस्कार हेही का कमी आहेत? नाही, माझं जीवन अगदीच काही वाया गेलेलं नाही. तरीही हातात ते काडतुसानं एक गोळी वगळता भरलेलं, ज्यानं पपांनी आपलं जीवन संपवलं होतं, ते पाच गोळ्या असलेलं पिस्तुल निरर्थक चाळा म्हणून खेळवताना विषाद का वाटतो आहे. अवघं जीवन प्रश्नांकित का होत आहे? पपांनादेखील अखेरच्या क्षणी अशीच विदारक शून्याची जाणीव झाली असेल? कदाचित त्यांना तेच सहन झालं नसावं. विचार करणं आणि निष्कर्ष काढणं हा त्यांचा स्वभाव नव्हता. सध्यासाध्या मनाचा कौल मानीत, मन मानेल तसं जगणं हा त्यांचा जीवनधर्म होता. जेव्हा तो त्यांना अर्थशून्य वाटू लागला, तेव्हा त्यांनी मागचा पुढचा विचार न करता आपलं जीवन संपवलं असावं. | येस, येस! आता या क्षणी मला त्यांचा आत्महत्येचा अन्वयार्थ गवसतो आहे. पपांच्या जीवनावरच्या गाजलेल्या ‘दि सटॅनिक हिरो'ची नवीन आवृत्ती काढायची. ती केवळ रिप्रिंट न करता नव्यानं त्याचं पुनर्लेखन करून त्यांच्या शेवटाची कहाणी अलगपणे रेखाटली पाहिजे. नवा अनोखा व हृदयस्पर्शी शेवट केला पाहिजे. लेखनातला नवा प्रयोग.. नव्या आवृत्तीत मूळ शेवट तर ठेवायचा, पण हा नवाही शेवट सामील करायचा. वाचकांनी दोन्ही शेवट वाचून ‘दि सटॅनिक हिरो' च्या जीवनाचा कोणता अर्थ त्यांना भावतो, हे मला कळवावं असं आवाहन करायचं. जीवनाचा सारांश सांगणारे दोन अर्थ - दोन्हीही आपल्या परीनं सच्चे आणि कलात्मकही! | मी अंतर्बाह्य थरारून गेलो होतो. एका नव्या कलात्मक सत्याच्या साक्षात्काराची व चिंतनाची अंधारगहा प्रकाशमान झाली होती. अंतरंग दिपवणा-या अनोख्या आनंदाचे ते रोमांच होते. असा रोमांचकारी अनुभव केवळ कलावंताच्या नशिबी असतो. त्याची धुंदी अनुभवताना मी विचारानं बेफाम व स्वैर झालो होतो... “मदर थेंक्स, थेंक्स अ लॉट! तू मला खरंच अनमोल अशी भेट दिली आहेस. ही पपांची निशाणी मला सदैव हे भान देत राहील की आपण जगतो, आपल्या जीवनाचा जो अर्थ सापडतो, तेवढंच जीवन नसतं! त्यापलीकडेही काही तरी हातात न येणारं, केवळ मनाला जाणवणारं असं काही अरूपासारखं, पण तेवढंच सत्य असं हा तरी असतं! त्यामुळे प्रत्येकाचा जीवनप्रवास अन् जीवनाचे तत्त्वज्ञान अपूरं म्हणन निसरडं वे फसवं असतं. जसा तो पपांचा जीवनप्रवास होता. मदर, तुझाही तसाच होता. नक्कीच असला पाहिजे. धर्म, पवित्र जीवन आणि त्या मार्गानं चालताना झालेलं जीवनदर्शन तरी कुठं अंतिम सत्य आहे? हेही मिथक आपणच नाही का निर्माण केलं? लक्षदीप । १९१ ________________

मला तुम्हा दोघांच्या मृत्यूनं जीवनाकडे आजवर जे पाहाता आलं नाही, अशा वेगळ्या नजरेनं पहायला शिकवलं आहे. मदर, मी पपांच्या जीवनाचा सारांश ‘दि सटॅनिक हिरो' या कादंबरीच्या माध्यमातून शोधला. त्याचं पुनर्लेखन करून आणखी एकवार नव्या जाणिवेनं तो शोधायचा आहे. तसंच आता मला पुढील काळात तुझ्या जीवनाचा सारांश शोधायचा आहे. मला तू दिलेल्या शापवाणीमुळं आयुष्यभर मिळालेल्या असमाधानाच्या निमित्तानं. मदर, तू तरी अंतिम श्वास सोडताना समाधानी, कृतार्थ होतीस का गं? खरंच का तुला पपांवर तारुण्याच्या आवेगात तू केलेलं धुंद प्रेम, शरीरसुखात चिंब भिजलेलं ते दोन - तीन वर्षाचे उपभोगाचं व सहप्रवासाचं जीवन आणि माझा झालेला जन्म तुझ्या आध्यात्मिक जीवनातला अपघातच वाटत राहिला, शेवटपर्यंत? पपांपासून त्यानंतर तू खरंच पूर्णपणे अलिप्त व कोरडी झाली होतीस? का ‘ही - मॅन-' खराखुरा मर्द असलेल्या पपांची ओढ आणि धर्माची, पावित्र्याची प्रेरणा यातलं द्वंद्व तुला जाणवत होतं? फादर होण्यास दिलेला माझा नकार तुला एवढा क्रुद्ध कसा बनवून गेला की, मला तू आयुष्यभर असमाधानी राहण्याचा शाप दिलास? माझं तोंड तू आयुष्यभर पाहिलं नाहीस. तुझ्यात मातृत्व नक्कीच प्रखर होतं. कारण तू नर्सिगच्या माध्यमातून आजा-यांची शुश्रूषा आईप्रमाणं करीत होतीस. त्यांच्या जखमा धुताना क्रूसावरील येशूच्या जखमांवर लेप लावण्याचं समाधान त्यातून तू घेत होतीस. त्या माझ्या मेरी मदरला कधीच मला भेटावंसं वाटलं नाही, माफ करावंसं वाटलं नाही? मी व पपांनी जो जीवनप्रवास केला तो जाणून घ्यावासा वाटला नाही? चुकूनही कधी, क्षणभर का होईना त्यात सहभागी व्हावंसं वाटलं नाही? पपा व माझ्याविना चर्चच्या सेवेच्या दुनियेत तू खरंच का पूर्णपणे समाधानी होतीस? | मदर, तुझ्या संदर्भात मला हे प्रश्न यापूर्वीही प्रसंगाप्रसंगानं पडले होते. आज या जगातून तू गेल्यानंतर ते एकत्रित, समुचितपणे जाणवत आहेत. मला या सा-यांचा वेध घेतला पाहिजे., त्यांची उत्तर शोधली पाहिजेत. त्यासाठी पुन्हा मला कोरे कागद आणि काळ्या शाईचं पेन हाती घेतलं पाहिजे. त्यातून एक कादंबरी निश्चित जन्माला येईल. 'दि सँक्रेड हिरॉईन!' येस, हे नाव मला चपखल वाटतंय. पपा ‘दि सटॅनिक हिरो', तर तू ‘दि सँक्रेड हिरॉईन!' पपांना मी ‘सैतानी नायक' म्हटलं असलं तरी त्यांच्यातील देवत्वाच्या छटाही मी कादंबरीत रेखाटल्या होत्या. आता मदर, तुझी ‘दि सँक्रेड हिरोईन' (पवित्र नायिका) चितारताना तुझ्यातलं सैतानत्व व काळीकरडी बाजूही मी तेवढ्याच सच्चेपणाने मांडीन... तू दिलेला शाप मला कसा विसरता येईल? बट आय प्रॉमिस यू मदर वनथिंग... मी तुला, तुझ्या जगण्यालाही न्याय देईन. मला चिंतन करून गवसलेले कलात्मक सत्यच मांडेन कादंबरीतून. तुला कदाचित ते रुचणार नाही. बट, आय काट १९२ | लक्षदीप ________________

हेल्प! त्यानंतर मी माझ्या जीवनाचा सारांश शोधण्याचा प्रयत्न पुन्हा कादंबरीच्या माध्यमातूनच करीन.... “अॅन इटरनल अनहॅपी मॅन’ (एक कायम असमाधानी माणूस) असं त्या कादंबरीचं शीर्षक मला आताच सुचतंय, तेही ‘दि सँक्रेड हिरोईन' प्रमाणं चपखल आहे... एका अर्थानं या तीन कादंब-या ‘ऑटोबायोग्राफिकल नॉव्हेल्सची ट्रॉयॉलॉजी' ठरतील. त्यासाठी जग मला मी गेल्यानंतरही आठवेल. त्या कादंब-या वाचक पुन्हा पुन्हा वाचतील आणि आपल्या जीवनाचा सारांश त्याद्वारे जाणायचा प्रयत्न करतील. कारण हे माझं नितांत वैयक्तिक जीवन एका अर्थानं व्यापक सर्वस्पर्शी आहे. कारण माझी श्रद्धा आहे, “व्हेन यू राईट मोअर अॅण्ड मोअर पर्सनल, इट बिकम्स मोअर अॅण्ड मोअर युनिव्हर्सल.....” | माझं सर्वस्व ओतून माझ्यातल्या “अॅन इटरनल अनहॅपी मॅन'चा मी शोध घेईन. मदर, ही माझी माझ्यावरची पर्सनल नॉव्हेल लिहिताना टेबलावर तुझ्या व पपाच्या तसबिरी पाहात लिहीन. ज्या क्षणी माझा हा आत्मशोध पूर्ण होईल, माझी कादंबरी पर्ण होईल, तो क्षण असेल माझ्या समाधानाचा. कारण माझ्या असमाधानी जीवनाचा अन्वयार्थ मला लागलेला असेल आणि त्याद्वारे एक अपूर्व अशी कलात्मक कलाकृती निर्माण झाली असेल. तोच क्षण माझ्या जीवनाचा शेवटचा क्षण असेल. येस मदर, त्यानंतर मी काही लिह शकणार नाही. कारण माझं असमाधान संपलेलं असेल! मी त्यावेळी पपांच्या पिस्तुलानं स्वत:चा शांतपणे व समाधानानं शेवट करून घेईन. असं समाधान कदाचित तुलाही मरताना लाभलं नसेल. मी धैर्यानं त्यावेळी सत्याला जरूर सामोरं जाईन, पण ख्रिस्ताला खचितच शरण जाणार नाही. कारण तो तर केवळ देवदूत होता. जगनिर्माता नव्हता. मी तर कलावंत, लेखक, शब्दसृष्टीचा. ईश्वर! नवं निर्माण करणारा. त्याच्याहन श्रेष्ठ, त्याला का शरण जाऊ? मी माझा शेवट माझ्या मनानं ठरवून करेन. फॉर देंट, फरगिव्ह मी मदर! | येस मदर, मी तुला ठामपणे आजच सांगू शकतो की माझ्या जीवनाचा शोध घेणारी आत्मचरित्रात्मक कादंबरी पूर्ण होणारा क्षण माझ्या जीवनाचा अंतिम क्षण असेल! कारण....? मी जे जीवन जगलो, तो पपांचा वारसा आहे, त्यांची दिशा आहे आणि त्यातलं असमाधान तुझे आहे आणि अस्वस्थता ही माझी आहे. एक कलावंत म्हणूनः मी जर जीवन पणास लावून, अनुभव घेऊन लेखन केलं असेल तर हाच माझा शैवट योग्य ठरणार आहे. या कादंबरीचा शेवट ‘अॅन इटरनल अनहॅपी मॅन' पिस्तुलाद्वारे आत्महत्या करतो असा मी दाखवेन. हा माझा रचलेला प्लॉट आहे आणि तोच माझा लक्षदीप । १९३ ________________

केवळ लेखनाचा नाही, तर जीवनाचाही क्लायमॅक्स ठरणार आहे... अँक्यू मदर! अॅण्ड अँक्यू पपा! आय विल नॉट फर्गेट यू. लास्टली आय विल नेव्हर पिटी माय इटरनल अनहॅपी स्टेट ऑफ माइंड, वुईच हॅज गिव्हन बर्थ टू अॅन आर्टिस्ट, नॉव्हेलिस्ट! .....हाच तर माझ्या जीवनाचा सारांश असेल! 0 - 9 - 0 १९४ । लक्षदीप ________________

१४. माधुरी व मधुबाला जवळपास महिन्यापासून त्यानं दीर्घ मुदतीची रजा काढलीय ऑफिसमधून, तिच्याजवळ राहाता यावं म्हणून. तिला सावरावं, पुन्हा ती पूर्वीसारखं उत्फुल्ल गुलावासारखी टवटवीत व्हावी म्हणून. । पण ती त्याला नजरेसमोर थांबू देत नाहीये. त्याला पाहिलं की हिस्टेरिक होतेय. क्षण दोन क्षण तिची ती कडेलोटाच्या पलीकडे गेलेली विदीर्ण अवस्था पाहून अधिकच मनोमन शरमिंदा होत बेडरूममधून तो पाय काढता घेतो. जिथं, त्या घटनेपूर्वी कधीच बसत झोपत नसे, त्या गेस्ट रूममध्ये जाऊन आढ्याला नजर लावून तो पडून राहातो. अस्वस्थ, बैचेन. त्याची ही अपराधी, बैचेन अवस्था अधिकच शोचनीय होते, जेव्हा त्यांच्या दोघांच्या खास असलेल्या भावविश्वाच्या बेडरूममधून तिचे हुंदके आणि वरकरणी वेडसर वाटणारे पण वेदनेच्या खोल डोहातून उमटलेले शब्द कानावर पडतात.... | मी काय करू? तिला कसा सावरू? का मीच आज ती ज्या अवस्थेतून जातेय, तसाच नियंत्रणहीन होत भावनिक संतुलन गमावून बसेन? | नाही, ही माझी स्थिती मला, या घराला परवडणारी नाही. मुख्य म्हणजे तिला पूर्ववत करायचं आहे, त्यासाठी मला खंबीर व स्थिर राहिलं पाहिजे - मानसिकदृष्ट्या. | आईला आपण बोलवून घेतलं होतं. सुनेला तिनं मायेनं सांगून धीर द्यावा म्हणून. पण तो अंदाज चुकलाच. “तुला मी आधीच लग्नापूर्वी बजावलं होतं की, ही पोरगी नादिष्ट आहे. संसाराला उपयोगाची नाही. आता गर्भपात का कुणाचा होत नाही? आणि मुलगा हवा ही अपेक्षा का चुकीची आहे? थोरल्या मुलानंतर ओळीनं तीन मुलींवर तू झालास - त्या काळी नव्हती ही आजची तंत्र! नाहीतर | हळू आई. असं काही बोलू नकोस. तिच्या कानावर हे पडायला नको. तो घाईघाईनं अस्वस्थ होत आईला चुप बसायचा इशारा करतो. त्यानं ती चांगलीच भडकते व अधिकच तावातावानं बोलू लागते, | गणू, एवढा बायकोवेडा झाला असशील असं मला वाटलं नव्हतं. एवढं प्रेम लक्षदीप ॥ १९५ ________________

होतं तर हा निर्णय कशाला घेतलास? आणि मला तिच्या तालावर नाचायला, तिचं मन सांभाळायला का बोलावलंस? मी जाते आपली थोरल्याकडे. थोरल्या सुनेनं जुळे लव -कुश दिलेत वंशाला. त्यांना खेळवत मजेत राहाते-" आणि खरंच दोनच दिवसात ती परत मोठ्या भावाकडे निघून गेली. त्यानंही तिला थांबवलं नाही. तो 'थांब' म्हणाला असता तर आई थांबली पण असती. या वयातही तिनं निगुतीनं सारं केलं असतं. पण तिच्या तोंडाचा अखंड चालणारा पट्टा मात्र थांबला नसता. आणि त्याचा अधिकच त्रास शारीरिक व मानसिक दृष्ट्या खचलेल्या पत्नीला - सरितेला झाला असता. | गणेशला घरी काही काम नव्हतं आणि सरितेच्या खोलीत बसायला तयार नव्हता. कारण त्याला पाहिलं की ती बेभान होत किंचाळायची “माझी - माझी बेबी कुठयं? तिचं तुम्ही काय केलं?” "अगं, अचानक रक्तस्राव झाला आणि तुझा अकाली गर्भपात झाला पाचव्या महिन्यातच. मी खरं सांगतो राणी, माझ्यावर विश्वास ठेव!" | "नाही, हे सारं खोटं आहे, माझी बेबी जिवंत आहे." तिचा काळजाला घरे पाडणारा हुंदका. “हे पहा - " आपल्या पोटावरून ती हात फिरवत म्हणते, "आत्ता आत्तापर्यंत या पोटात ती बागडत होती, ढुशी मारीत होती... अचानक हे पोट रिकामं कसं झालं?" तुला सांगितलं ना, गर्भपात झाला म्हणून?" कसा होईल? माझी तब्येत तर चांगली होती.” ती पुन्हा किंचाळत म्हणाली, तुम्ही खोटं सांगत आहात. त्या दिवशी सोनोग्राफी टेस्टनंतर डॉक्टरसाहेबांनी नाही का सांगितलं, माझी तब्येत चांगली आहे म्हणून. बाळाची पण वाढ चांगली आहे म्हणून.” त्याला ते सारं आठवत होतं! त्या रात्री तिच्या टपोच्या कळीसारखं उन्मलून आलेल्या गो-यापान टपोच्या पोटावर असोशीनं त्यानं हळुवारपणे ओठ ठेवले होते. बाळाची चाहूल घेण्यासाठी कान लावले होते, तेव्हा ती किती गोड शहारली होती. “आई ....गं....' ती किंचित विव्हळली होती. "क-काय झालं राणी?" त्यानं काळजीनं विचारलं, तशी ती ओठ दाबत व वेदना जिरवत तशाही स्थितीत समाधानानं चेहराभर हसत म्हणाली, काही नाही. बेबी मस्ती करतेय, लाथा झाडतेय आता." पाह - पाह' असं म्हणत त्यानं पुन्हा तिच्या ओटीपोटाला कान लावला आणि म्हणाला, “खरंच, पण ही सणसणीत लाथ वे आक्रमक हालचाली ह्या मुलाच्या आहेत. मी सांगतो, नक्कीच आपल्याला मुलगा होणार. १९६। लक्षदीप ________________

अंहं, माझी खात्री आहे, मला मुलगीच होणार." सरिता म्हणाली, “तुम्हाला आठवत नाही का? आपण अंबाबाईच्या दर्शनाला गेलो होतो, तेव्हा मुलीच्या बाजूनं कौल पडला होता." । “हो, तसं तू म्हणाली होतीस. पण हे कौल-बिल काही खरं नसतं.” तो काहीसा अस्वस्थ झाला होता. खरं तर त्यानंच तिला कौल लावायला सुचवलं होतं. तसा तो फारसा धार्मिक नव्हता आजवर कधी. पण बाळ होणार असल्याचं कळलं आणि तो मनोमन बदलला. हळुवार झाला आणि आजवर कधी न जाणवलेली एक सुप्त लालसा मनोभूमीवर तरारून आली - आपलं पाहिलं मूल हे वंशाचा दिवा असायला हवं! आपल्याला मुलगाच हवा. त्याच्या घराण्यात मुलींचा सुकाळ. त्याला आधीच्या तीन व पाठची एक बहीण होती. त्याला काका नव्हता.. आत्या दोन. आईकडच्या घरी पण अशीच अवस्था, त्यामुळे त्यांचं लग्न झाल्यापासून व विशेषत्वानं सरिता गर्भार राहिल्यापासून वडील काय, आई काय, बहिणी व आत्या काय, सारेच ‘पेढा हं!" असंच बजावायचे. सरिता गणेशप्रमाणे विज्ञान शाखेची पदवीधर. पण लग्नानंतर स्वत:हून पूर्ण वेळ गृहिणीपदाचा स्वीकार केलेला. तिला दिवस गेले तेव्हा आपण आई होणार याचा आनंद होता, पण घरचे जेव्हा उठसूठ तिला 'पेढा हवा, बफ नको गं बाई!" असं सुचवू लागले, तेव्हा ती नाराजीने व स्पष्टपणे नव-याला म्हणाली “हे काय, मुलगा की मुलगी हे काय आपल्या हाती असतं? जे व्हायचं ते होऊ दे..." “पण मला मात्र, खरं सांगतो राणी, मनापासून मुलगा हवा आहे." “तुम्हीही तसेच - इतरांसारखे." त्याच्याकडे ती क्षणभर अविश्वासानं पाहात राहिली. ठरवून केलेलं लग्न असलं तरी, त्याचा उमदा प्रेमळ स्वभाव पाहाता ती वानिश्चयापासून त्याच्या मनस्वी प्रेमात पडली हेती, वाङनिश्चय ते विवाह या तीन महिन्याच्या काळात ते दोघे प्रेमीजनांप्रमाणे वावरत होते. तो तिला उदार व स्त्रीपूजक वाटला होता. सासूबाईंचा बोलभांड व काटेरी स्वभाव असला तरी त्याचा आईवर केवढा जीव होता. बहिणीसाठी किती दक्ष होता. एका आत्याच्या आजारपणात त्याच्या मुलाबरोबर पंधरा दिवस रजा घेऊन त्यांनही तत्परतेनं शुश्रूषा व दवाखाना केला होता. हे सारं तिला मनस्वी भावलं होतं. तो स्त्रीप्रति मार्दवशील आहे. आपल्याला जपेल, आपलं मन सांभाळेल, हा विश्वास तिला त्याच्या निकट घेऊन गेला होता, आणि लग्नानंतरची ही दोन वर्षे त्या तिच्या विश्वासाच्या कसोटीवर सार्थ उतरलेले होते. तो तिचं मन कसोशीनं जपायचा. तिची प्रत्येक इच्छा पूर्ण त्याच्यासाठी आज्ञा असावी अशी तत्परता तो त्या पुन्या करताना दाखवायचा, | असा आपला नवरा आज हे काय बोलतो आहे? क्षणभर तिचा विश्वास बसला नाही. मुलाची इच्छा असावी यात तिला काही गैर वाटायचं नाही. पण 'पेढा हवा, बर्फी लक्षदीप । १९७ ________________

नको' असा सासरच्या मंडळींचा प्रेमाचा पण जुलमी आग्रह तिनं कधीही मनावर घेतला नाही. पण आज नवरा पण मुलगाच हवा म्हणत होता. आणि केवळ आग्रह नव्हता, त्या पलीकडचं काही होतं. हे तिला त्या क्षणी फार खटकलं होतं. “राजा, मी आई होणार आहे, याचा मला स्त्री म्हणून आनंद आहे. मुलगा की मुलगी हा सवाल गौण आहे. ती म्हणाली, “मला सांग, काही झालं तरी तुझ्या बापपणात काही फरक का पडणार आहे? तिचा किंवा त्याचा तू पप्पाच होणार आहेस, हे महत्त्वाचे नाही का? | तो चूप झाला होता. पण त्याच्या सुप्त व अबोल मनात अस्सल पुरुषी विचारतरंग उमटत होते. आणि त्याला एकच स्वर होता, एकच ध्यास होता - मला मुलगा हवा. मुलगा. | का नको आपल्याला मुलगी? त्याच्या विवेकी मनानं त्याला फटकारलं, तसा तो मनोमन निरुत्तर झाला. खरंच का आपल्याला मुलगा हवा - वंशाचा दिवा हवा? त्याचं ते विवेकी, विचारी मन त्याला सांगू लागलं, “बेट्या, ही खास भारतीय व आशियाई - पौर्वात्य मानसिकता आहे. कारण मनापासून आपण स्त्रीला हीन, दुय्यम लेखत आहोत. तिला शिक्षणाचा अधिकार नाकारून तिच्या प्रगतीच्या वाटा बंद केल्या आणि आपली पुरुषवर्चस्वाची श्रेष्ठत्वाची भावना रुजत गेली. खरं तर, वंशाचा दिवा, कुलदीपक किंवा म्हातारपणाची काठी म्हणून मुलगा हवा ही आधुनिक काळात सर्वथा फोल ठरलेली भावना आहे. तिच्या तू फार आहारी जाऊ नकोस.' | गणेश स्वतः एका मोठ्या आय. टी. कंपनीत बड्या हुद्द्यावरचा संगणक अभियंता होता. भारतात दर दहा वर्षाच्या जनगणनेत मुलींचे कमी होणारे प्रमाण व त्यामुळे उद्भवणाच्या सामाजिक समस्या त्याला माहीत होत्या. त्या डोक्यात होत्या. पण हृदयात शिरत नव्हत्या, मनाला भिडत नव्हत्या. त्यामुळे त्याच्या विवेकी मनाचे फटकार त्याला विचारांपासून परावृत्त करण्यास असफल ठरत होते. । मुलगा हवा ही तीव्र लालसा त्याला अंबाबाईला कौल लावण्यास प्रवृत्त करत होती. त्याला स्वत:ला विचारानं कौल-नवस या बाबी निरर्थक वाटत होत्या. पण आपल्या होणा-या अपत्याचं लिंग काय आहे हे जाणून घेण्यासाठी तो आतुर होता. आपण ज्या उच्चपदावर काम करीत आहोत त्या पदाची आधुनिकता व त्याद्वारे निर्माण झालेली आपली मॉडर्न प्रतिमा, त्यामुळे स्वत: देवीला कौल लावण्याची मनोमन इच्छा असनही त्याला तो धजत नव्हता त्यामुळे त्यानं सरिताला कौल लावण्यास सांगितले. " ती सश्रद्ध होती. तिच्या माहेरची व सासरची कुलदेवता अंबाबाईच असल्यामुळे तिनं कौल लावला. पण ती कौलाबाबत तटस्थ होती. तिला आई व्हायचं होतं व अपत्य मलगा की मुलगी ही बाब तिच्यासाठी गौण होती. । त्यामुळे कौल मुलीच्या बाजूने पडला त्याचा तिला खेद मुळीच नव्हता. १९८ । लक्षदीप ________________

उलटपक्षी ती म्हणाली, “तुम्ही भाग्यवान आहात, पहिली बेटी धनाची पेटी हे खरं ठरलेलं मी पाहातेय. तुम्हाला बढतीनं सीनियर एक्झिक्युटीवचं प्रमोशन मिळालं, हा येणा-या बेबीचा पायगुण समजायला काय हरकत आहे?" | स्पर्धेत दोन सीनियर असताना गुणवत्ता व मेहनतीच्या जोरावर सीनियर एक्झिक्युटीवचं कंपनीत मिळालेले पद त्यालाही सुखावून गेलं. पण हा येणा-या बाळाचा पायगुण मानायला त्याचं मन तयार नव्हतं. कारण देवीला लावलेल्या कौलाप्रमाणे मुलगी जन्मणार होती. त्याच्या छद्मी मनानं पुन्हा टोकलं, “समजा, देवीचा कौल मुलाच्या बाजूने असता तर हा पायगुण वाटला असता की नाही?" दिवसेंदिवस सरितेच्या अंगावर गर्भारपणाचं तेज पसरत होतं. ती केतकीसारखी पिवळीधमक रसरसत होती. तिच्याकडे पाहाताना नजर हटवू नये एवढी ती बहरून आली होती. त्याचं सौंदर्यसंपन्न मन तिचं ते लावण्यरूप प्राशन करायला सदैव अधाशी असायचं. पण त्या सदैव प्राशनानं होणा-या तृप्तीतही एक अतृप्ती होती. आपल्याला पहिली मुलगी होणार आहे. पुन्हा दुसरं अपत्य होईल - न होईल. कोण जाणे. आजकाल वाढत्या प्रदूषित वातावरणात स्त्रियांची जननशक्ती कमी होतेय, असं म्हटलं जातं! त्याला आपल्या मनातील या उलटसुलट विचारांचा राग येत होता. आणि शीणही जाणवत होता. आपण एकविसाव्या शतकात वावरत आहोत. आधुनिक तंत्रशिक्षण व नोकरी असूनही आपण पुराणपुरुषाप्रमाणे जुन्या विचारांचे प्रतिगामी कसे? हे त्याचं त्यालाच उमगत नव्हतं. आपण एवढं शिक्षण घेऊनही व देश विदेश हिंडूनही शंभर टक्के पुरुषी वृत्तीचेच आहोत, ही विदारक जाणीव त्याला स्वत:ला आपल्याच नजरेत शरमिंदी करीत होती! । पोटातल्या बाळाची वाढ वे प्रकृती पाहण्यासाठी सोनोग्राफी चाचणी करायची होती, त्याच्या आधी काही दिवस गणेशानं आपल्या मनातील खदखद आपल्या मित्रापुढे पोटात व्हिस्कीचे दोन पेग गेल्यावर व्यक्त केली. तेव्हा मित्रानं सरळ सल्ला दिला, “त्यात एवढं काय आहे? सेक्स डिटर्मिनेशन - लिंग-निदानाची टेस्ट करून घे, अन खात्री कर!" । “अशी टेस्ट करता येते?” . तुला माहीत नाही?" तो मित्र त्याच्याकडे आश्चर्यानं पाहात त्याला खुळा समजून काहीसा खिजवत म्हणाला, “अरे, अशा डॉक्टरचं पेव फुटलंय आपल्या जिल्ह्यात, अरे, सोनाग्राफी मशीन हे गर्भातील विकृती पहाण्यासाठी, वाढ पाहाण्यासाठी जसं उपयुक्त आहे, तसंच त्याद्वारे बारा आठवड्यानंतर लिंगही जाणून घेता येतं. आणि लक्षदीप । १९९ ________________

त्यानंतर गर्भपातही!' पण कायद्याप्रमाणे लिंगचाचणीला बंदी आहे ना?" “अरे, आपल्या देशात कायदे खूप आहेत, पण कायद्याचे राज्य कुठंय? आणि सर्व डॉक्टरांना झटपट श्रीमंत व्हायचंच असतं. आणि तुझ्यासारखे मुलगाच हवा म्हणणारे का कमी आहेत समाजात? त्यांचं त्यामुळे फावतं! तू... तू मला त्यातलाच एक समजतोस? काहीशा अपराधी भावनेनं गणेशनं विचारलं, “मी सहज बोलून गेलो." “मी काही समजत नाही, आणि निष्कर्षही काढीत नाही. मित्र म्हणाला, “अब दिल्ली दूर नाही. मला काय, जगालाही यथावकाश आऊटकम कळेलच!” | रात्रभर गणेशाला झोप आली नाही. मनात ती माहिती विषासारखी भिनत गेली. विवेकी मनावर मात करीत त्याचं पक्कं ठरलं गेलं, की, आपण सोनोग्राफी टेस्टच्या वेळी डॉक्टरकडून लिंगनिदान करून घ्यायचं. आणि देवीचा कौल खरा ठरला आणि लिंगनिदान चाचणीतही मुलगीच निघाली तर? । गर्भपात? भ्रूणहत्या? हे दोन शब्द मनाभोवती पिंगा घालत होते. पण मन कचरत होते आणि मित्राची भीती वाटत होती. त्याच्यापुढे आपला ‘वीकनेस’ उघड झाला होता. उद्या त्याला रोज कंपनीत कसा तोंड देऊ? | पण दोनच दिवसात तो मित्र कंपनी सोडून नोयडाला दुस-या एका कंपनीत अधिक मोठ्या पदावर जॉईन झाला. आणि गणेशाचा जीव भांड्यात पडला. आणि ती असुरी कल्पना गणेशाचा पिच्छा सोडेना. ऑक्टोपसप्रमाणे आठ टेंटॅकल्सद्वारे चहूबाजूंनी त्याच्या मनाचा कब्जा त्या अघोरी विचारानं घेतला होता. सोनोग्राफी टेस्ट करताना डॉक्टरांनी भरमसाठ फी आकारून लिंगनिदान चाचणीचा निष्कर्ष सांगितला - “मुलगी!” त्यानंतरचा महिना त्याच्यासाठी अस्वस्थ खदखदीचा होता. पण तो सावध होता. कुणाशीही चर्चा-मसलत करायची नाही, जे काही करायचं ते आपल्या मनानं, असं त्यानं ठरवून टाकलं होत! इकडे सरिता मुलीच्या स्वप्नरंजनात रमली होती. नवग्याशी बोलताना त्याच गप्पा. पण एकतर्फी, तो केवळ हां हुं करत कोरडा प्रतिसाद द्यायचा हा त्याचा अबोला आई होण्याच्या सुखामध्ये न्हाऊन निघताना सरिताच्या लक्षात येत नव्हता. तिनं माधुरी - मधुबाला ह्या दोन सिनेनट्यांच्या देखण्या तसबिरी एक दिवस बेडरूममध्ये लावल्या. त्याला त्याचं कारण सांगताना ती म्हणाली, “मला तुला जगातली सर्वात सुंदर कन्या द्यायची आहे. म्हणून या तसबिरी! २०० । लक्षदीप ________________

आणि कौल जर मुलाच्या बाजूने असता तर? मी इथं राजकपूर व हृतिक रोशनची तसवीर लावली असती.” सरिता म्हणाली, “कदाचित हा खुळेपणा असेल, पण तो लोभस आहे. शास्त्रीय दृष्टीने नाही, पण माझं मन ग्वाही देत की, देवीचा कौल खरा ठरणार. आपल्याला मुलगी होणार. आत्तापासूनच माझ्या मनात तिची प्रतिमा तयार होतेय. तुझी बुद्धिमत्ता, तुझं आरोग्य घेऊन. तसंच - मी म्हणत नाही, तूच म्हणतोस ना, मी सुंदर आहे, त्यामुळे माझं, तुला आवडणारं, सौदर्य घेऊन आपली मुलगी जन्मास यावी. | तिच्या या गोड व मधुर स्वप्नरंजनात गणेशला सामील होता येत नव्हतं. उलट ते त्याला इंगळ्या डसल्याप्रमाणे वेदना देत होतं. आपल्या मुलाच्या स्वप्नावर ते नांगी मारतंय व खिजवतंय असं वाटत होतं. तरीही तिचा त्याला राग करता येत नव्हता. तिला दुखवता येत नव्हतं. त्याला आपल्या पोटी माधुरीसारखी सुंदर कन्या नको होती, तर हृतिकसारखा बलदंड व देखणा मुलगा हवा होता! मनकवडी होत ती म्हणाली, “मला माहीत आहे, तुम्हाला पहिला मुलगा हवा होता, पण ते आपल्या हाती थोडंच असतं? देवीचा कौल आणि माझी मनोदेवता सांगते की मुलगी होईल. पण मुलगा झाला तरी मला आनंदच आहे. काही पण होऊ दे, आपण आई बाबा होणार हे महत्त्वाचं. पेढा काय, बर्फी काय? दोन्ही गोड ना!” कसला सण होता म्हणून तिनं पुरणपोळी केली हेती. ती कर्नाटकी पद्धतीची खरपूस भाजलेली चविष्ट पुरणपोळी करण्यात माहीर होती. तो तिच्या हातच्या पोळीवर नेहेमी आडवा हात मारायचा. पण आज तीच चव असूनही त्याच्यासाठी ती नासली होती. तोंडातच घास घोळत होता. त्याला स्वत:चा विलक्षण संताप येत होत. आपण का नाही दैवावर सोडून देत जे होईल त्यांचा स्वीकार करायला तयार होत? सरितेनं नाही का म्हटलं, तिला मुलगी हेईल असं वाटतंय, पण मुलाचाही ती स्वीकार सहजतेनं करेल. आपणही असं का सहजतेनं मुलगा वा मुलगी, जे अपत्य होईल. त्यांचा स्वीकर करू शकत? मुलाचा अट्टाहास का? आणि त्यासाठी मनातला जागा झालेला सैतान आपण का कुरवाळत आहोत? तो सैतान पण मनमानस पोखरतोय, तरीही त्याला हुसकू