पान:राज्यव्यवहारकोश.pdf/४

( अ )

उपोद्घात.

 १. हा कोश श्री• छत्रपति शिवाजी राजे भोसले यां- च्या आज्ञेवरून वे० शा० सं० रा० रघुनाथ नारायण अध्वरी पंडितराव यांणी रचिला. ह्याच्या रचनेचा काल सुमारें ई० सन १६७५/७६ हे साल होय.
 २. शिव छत्रपति यांचा स्वदेशाभिमान नेहमी जंग- रूक असून त्यांनी स्वराज्य स्थापिलें- ह्या गोष्टी तर सुप्रसिध्द व आहेत. परंतु अशा धामधुमीच्या व दंग्याच्या काळांतही त्यांणी स्वदेशांतील लोकांत विद्येची अभिवृद्धि व्हावी व स्वभाषा ऊर्जित अवस्थेस यावी ह्या गोष्टींकडे अगदींच लक्ष पोचविले नाहीं असे नाहीं. यथाशक्ति व यथावकाश त्यांचा ह्या काम उद्योग चालू होताच. दरवर्षी अमुक खुंडी धान्य अगर अमुक पैका पोचक्षून व कधी कधीं इनामें देऊनही त्यांनी लोकांकडून विद्याभ्यास करविला अशाविषय दाखले सांपड- तात.स्वभाषेच्या सुधारणेच्या प्रयत्नाबद्दल तर हा कोश प्रत्यक्ष साक्ष देत आहे. हा कोश त्याकाळी विद्यावृद्धी- च्या व भाषेच्या संबंधाने जो यत्न व नौं खटपट तेव्हांच्या समजुतीप्रमाणे सुरू होती त्यांचा एक अमोलिक दुर्मिळ अवशि- ष्टांश उरला आहे असे ह्मणतां येईल.
 ३. प्रथम प्रकाशक काशिनाथ गंगाधरजी ह्मणतात, "हा कोश शिवाजी राजानें स्वतां आपल्याला मराठी भाषेचें ज्ञान प्रौढ आणि विद्वान लोकांप्रमाणे बोलतां येण्यासा- रखें व्हावें येवढ्याकरितां मुद्दाम करविला. " काशिनाथजींस कोशाच्या ह्या मूळ पीठिकेबद्दल कोठें प्रमाण मिळाले असेल ते असो. ऐतिहासिक ग्रंथांत तर ह्याचा उल्लेख अस ल्याचें कोठें आमच्या आढळांत नाहीं. शिवाय शिवाजी राजांस बाळपणांपासून ब्राह्मणांचा सहवास, पुराण ऐकण्याची