________________
आकाशस्थ ज्योतींविषयी लोक काय म्हणत आले ? ४१ आकाशस्थ ज्योतींविषयी लोक आजपर्यंत काय म्हणत आले ? उगवतो, आणि पश्चि पर्वस उगवून पश्चिमेस बरोबर पूर्वेस उगवला तर स कतो. अर्थात् नक्षत्रांत मागे पडतात. इतकें त्पत्तीनंतर बराच काळ झाले, तिजविषयी अकाही नियम दिसून ये लोक काय म्हणणार ? जे दिसतें तें म्हणणार, दुसरे काय ! परंतु वस्तुमानाची थति जशी दिसते तशीच वास्तविक असते असा नियम नाही. कधी कधी चर्मचक्षम क दिसते, ज्ञानचक्षूस दुसरे वाटते. चर्मचझूस जे दिसतें तेंच खरे असा प्रथम ग्रह तु कालांतराने ज्ञानचक्षूस वास्तवज्ञान होते. पहाटेस उठून पहावें तों ऊन थोडा थोडा उजेड पडूं लागतो. पृथ्वी सपाट असून आकाशास न सते; तिच्या पूर्वबाजूस सूर्य उगवतो, आणि पश्चिमेस मावळतो. रात्री ति असंख्य तारा दिसतात. त्यांत चंद्र केव्हां तरी पूर्वेस उगवतो, आ स मावळतो. तारांकडे काही वेळ पहात बसले तर त्या पूर्वेस उगवन वळतात असे दिसते. चंद्र एकादे दिवशी सूर्यास्ताबरोबर पूर्वेस उगवला [ळी सूर्योदयाबरोबर मावळत नाहीं; कांही वेळाने मावळतो. अर्थान मागे पडतो असे दिसते. अशाच दुसऱ्या कांहीं तारा मागे पडता ज्योतिषशास्त्राचे आरंभीचें ज्ञान. हे होण्यासही मनुष्योत्पत्तीनंतर रेटला असला पाहिजे. वस्तुमात्राचे बराच काळ अवलोकन झालें, निल क प्रकारचे अनुभव आले, म्हणजे त्याच्या स्थितीविषयी काही निया त. आणि कालांतराने अशा नियमांचे शास्त्र बनते. परंतु त्यापूर्वी चे प्राबल्य असते. वस्तूचे अवलोकन झाले की पुरे, लागल्याच जातात. कल्पनेला पाय टेकण्यास थोडीशी जागा सांपडली की तिर गण सुरू होते. कधी कधी तर पाय ठेवण्यासही आधार नसला साऱ्या चालू होतात. जगाच्या आरंभी कल्पनेचे साम्राज्य अस घड आहे. सकाळी पूर्वेस उगवलेला सूर्य संध्याकाळी पश्चिमेस तो कोठे ? दुसरे दिवशी तोच सूर्य उगवतोसें कशावरून? हजिक आहे. ए, हून जास्त सूर्य होण्याचे मूळ हेच. कोणी बार दाणी सूर्यचंद्र दोन दोन आहेत असे मानिले. याप्रमाणेच सूर्याला प्त झाले. तो रथांत बसतो, त्याला सात घोडे आहेत, अशा कर द्रावरचा डाग पाहून त्यावर कल्पना चालल्या. कोणी म्हणतो तसा घेतला आहे; कोणी म्हणतो हरिण धरिला आहे; कोणी तर वर नेऊन बसविला आहे. आणि आमच्या एका नामांकित राम बिचाया चंद्रास नळाच्या घोड्याकडून लात मारविली आहे. चं दवसात नर्व नक्षत्रांतून एकदा क्रमण करितो. एकेक नक्षत्राचा सुमार एकेक रात्र समागम असतो. यावरून चंद्राच्या सत्तावीक त्यापूर्वी कल्पनातरंल्याच कल्पना चालू की तिचे आकाशांत नसला तरी तिच्या असले पाहिजे हैं श्चिमेस मावळतो. तो न? असें मनांत येणे ही बारा सूर्ये कल्पिले. सूर्याला सहस्त्र नेत्र शा कल्पना निघाल्या. णतो त्याने हातांत तर एक मनुष्य चंद्रात रसिक कवीने तर चंद्र सुमारे सत्तावीन सत्राच्या तारांशी त्यांचा पत्तावीस स्त्रिया
- ही कल्पना युरोपियन राष्ट्रोची आहे.
साल्या.
