१८६१ सालीं डब्लीन शहरांतील कारागृहें तपासण्याचें काम मेरीनें हातीं घेतलें. तीन वर्षात तिचा हा अभ्यास पुरा झाला; आणि १८६४ त "आपले कैदी" या नांवाचा द्विखंड ग्रंथ तिनें प्रसिद्ध केला. या ग्रंथांत कैद्यांची एकंदर स्थिति आणि त्यांना मिळत असलेली वागणूक यांची माहिती दिलेली असून, कोणच्या तत्त्वांना अनुसरून कैद्यांना वागवावें, याची सूक्ष्म छाननी तिनें केली आहे. १८७२ साली "तुरुंगाची शिस्त" या नांवाचा आणखी एक ग्रंथ तिनें प्रसिद्ध केला. अशा प्रकारें, उनाड मुलांपासून तों तहत बिलंदर गुन्हेगारापर्यंत सर्व तऱ्हेच्या लोकांच्या मनाचा बारीक अभ्यास केल्यावर, आणि त्यांचीं जीवितें सुखी करण्यासाठीं शक्य ते ते इलाज ग्रंथरूपानें सरकारला सुचवल्यानंतर, या विषयांत जें जें काय आपल्याला करतां येण्यासारखें होतें तें झालें आहे, असें तिला वाटू लागले; आणि मग तिचें मन हिंदुस्थान देशाकडे वळले.
राजा राममोहन रॉय या उदारमनस्क सुधारकाच्या संगतींत असतांना भारतांतील स्त्रियांच्या संबंधानें अनेक गोष्टी तिनें ऐकल्या होत्या. राममोहन यांच्या मनांत आपल्या देशांत स्त्रीशिक्षणाचा फैलाव व्हावा असें फार असे. दुर्दैवानें ते तिकडेच वारले. परंतु, मेरीच्या मनांत तें शल्य रुतून बसलेलें होतें. म्हणून तिनें हिंदुस्थानांत यावयाचें ठरवलें. हिंदुस्थानच्या लोकांशी मैत्री जोडावी, स्त्री- शिक्षणाचा फैलाव करावा, आणि आजवर चालू असलेल्या कष्टांतून बाहेर पडून थोडी विश्रांति घ्यावी, असा मेरीचा हेतु होता.
बाई इकडे येणार हे कळतांच, मुंबई सरकारनें निरनिराळ्या प्रमुखांना आज्ञापत्रे लिहिलीं कीं, "शाळा, तुरुंग, वेडेखाने इत्यादि ज्या ज्या संस्था बाईंना पहावयाच्या असतील त्या त्या त्यांना मोकळेपणाने दाखवाव्या; दप्तरांत असलेली सर्व आखबंद माहिती त्यांना पुरवावी आणि त्यांच्याशीं फार भलेपणानें वागावें. गव्हर्नरनीं स्वतः आज्ञापत्रांत म्हटलें होतें कीं, "इंग्लंडांतील कोणीहि मुत्सद्दी किंवा कारभारी असो, कोणच्याहि पक्षाचा असो, बाईंच्या अनुभवाला आणि मताला हे सारे लोक सारखाच मान देत आले आहेत, बाई हिंदुस्थानात आल्यानंतर आपल्याला पडलेले जे अनेक प्रश्न आहेत ते सोडविण्यास बाईशी विचारविनिमय करावा लागेल व त्याचा फार उपयोग होईल."
१८६६ च्या सप्टेंबर महिन्यांत बाई! मुंबईला येऊन पोहोंचल्या. तेथेंच गव्हनर्रच्या आज्ञापत्राची एक प्रत त्यांच्या हातांत पडली ती वाचून बाई मनांत
पान:कर्तबगार स्त्रिया.pdf/८१
या पानाचे मुद्रितशोधन झालेले आहे
मेरी कार्पेंटर
७७
